قالا مەن اۋىل حالقىنىڭ ٶمٸر سٷرۋ دەڭگەيٸ بٸزدە بٸردەي مە? بٸردەي بولماسا, ايىرماسى نەدە? كونستيتۋتسيياداعى ەل ازاماتتارىنا كەپٸل بەرٸلەتٸن تەڭ جاعداي بۇل ارادا قانشالىقتى "جۇمىس ٸستەيدٸ"? بۇل ساۋالدار تٶڭٸرەگٸندە ماماندار جۋىردا شاعىن زەرتتەۋ جارييالادى. وندا دا قازاقستاننىڭ باس قالاسى - استانا مەن سقو-داعى شەكارا ماڭىنداعى شاعىن قالا - مەملٷتتٸ سالىستىرىپ كٶرٸپتٸ. ونىڭ نەتيجەسٸمەن Dalanews.kz سايتىنان تانىسىپ, بٸلە وتىرىڭىزدار.
Ranking.kz جارييالاعان زەرتتەۋدە ساراپشىلار استانا مەن سولتٷستٸك قازاقستان وبلىسىنداعى مەملٷت قالاسى تۇرعىندارىنىڭ ٶمٸر سٷرۋ دەڭگەيٸن سالىستىرىپ, زەرتتەپ كٶرەدٸ. مەملٷت فورمالدى تٷردە كٸشٸگٸرٸم قالا مەرتەبەسٸنە يە بولعانىمەن, ناقتى دامۋ كٶرسەتكٸشتەرٸ بويىنشا قالا دەڭگەيٸنە جەتپەيدٸ, سوندىقتان ونى ٷلكەن اۋىل دەپ اتاسا دا بولادى. قر "ەكٸمشٸلٸك-اۋماقتىق قۇرىلىمى تۋرالى" زاڭىنا سەيكەس, قالا تۇرعىندارىنىڭ سانى كەمٸندە 10 مىڭ ادام بولۋى تيٸس, ال مەملٷتتە نەبەرٸ 6,8 مىڭ ادام تۇرادى. دەگەنمەن رەسمي مەرتەبەسٸ ارقاسىندا ۇلتتىق ستاتيستيكا بيۋروسىنىڭ ەسەپتەرٸندە مەملٷت تۋرالى جەكە دەرەكتەر بەرٸلگەن. سەبەبٸ بيۋرو تەك قالالار مەن اۋداندار بويىنشا ەگجەي-تەگجەيلٸ اقپارات بەرەدٸ, ال اۋىلدارعا قاتىستى مۇنداي تولىق اقپارات جوق.
زەرتتەۋ اۆتورلارى ەكٸ ەلدٸمەكەننٸڭ ەكونوميكالىق دامۋ كٶرسەتكٸشٸن سالىستىرۋدى جٶن دەپ تاپپاعان, سەبەبٸ ولاردىڭ اراسىنداعى ايىرما جەر مەن كٶكتەي. استانا – دامۋى قارقىندى ٸرٸ قالا بولسا, مەملٷت – شەكارا ماڭىنداعى شاعىن ەلدٸمەكەن, وندا تەك بٸر ەڭ ٷلكەن كەسٸپورىن – ۇن شىعاراتىن كومبينات بار. سوندىقتان بۇل ارادا تەك ەلەۋمەتتٸك كٶرسەتكٸشتەرگە باسىمدىق بەرٸلەدٸ.
"2025 جىلدىڭ العاشقى توقسانىندا مەملٷتتٸڭ 6,8 مىڭ تۇرعىنىنىڭ 1,7 مىڭى جالدامالى قىزمەتكەرلەر بولىپ تٸركەلگەن. ولاردىڭ ورتاشا نومينالدى جالاقىسى – 253,8 مىڭ تەڭگە. ال دەل وسى كەزەڭدە استانا تۇرعىندارىنىڭ ورتاشا ايلىق جالاقىسى مەملٷتتەن 2,2 ەسە جوعارى ەكەن – 563,3 مىڭ تەڭگە. استانادا جالاقىنىڭ ساتىپ الۋ قابٸلەتٸ بٸر جىلدا 1,4%-عا ٶسسە, مەملٷتتە كەرٸسٸنشە, 4%-عا تٶمەندەگەن", دەلٸنگەن زەرتتەۋدە.
قوس قالانىڭ تۇرمىستىق جاعدايى ٷي شارۋاشىلىقتارىن ٸرٸكتەۋ ارقىلى زەرتتەلٸپ, سالىستىرىلادى.
"بٸراق ستاتيستيكا بيۋروسى بۇل دەرەكتەردٸ تەك وبلىستار بويىنشا ۇسىنادى, سوندىقتان بٸز استانا قالاسى مەن تۇتاس سولتٷستٸك قازاقستان وبلىسىن سالىستىرامىز. مەسەلەن, سقو بويىنشا وتباسىلاردىڭ جارتىسىنان كٶبٸ (53,5%) ٷيلەرٸن كٶمٸرمەن جىلىتادى, 30,7%-ىنىڭ مونشاسى, ال 21,1%-ىنىڭ اۋلاسىندا دەرەتحاناسى بار. مەملٷت اۋدانىندا بۇل جاعداي, تٸپتٸ وبلىستاعىدان دا ناشار بولۋى ەبدەن مٷمكٸن. ال ەلوردادا تۇرمىس دەڭگەيٸ تٶمەن ٷيلەر سانى 1%-دان اسپايدى", - دەيدٸ ساواپشىلار.
ازىق-تٷلٸك ينفلياتسيياسى مەملٷت اۋدانىنا قاراعاندا (10,6%), ەلوردادا جوعارىراق – 13,8%. ستاتيستيكا بيۋروسىنىڭ مەلٸمەتٸنشە, ەلەۋمەتتٸك ماڭىزدى ازىق-تٷلٸك ٶنٸمدەرٸنٸڭ بٸرازى استانادا قىمباتتىراق. استانا مەن مەملٷت اۋدانى اراسىنداعى باعانى سالىستىرۋ ٷشٸن ستاتيستيكالىق بيۋرودان 13 ازىق-تٷلٸك باعاسى الىپ قاراستىرىلدى. ەسٸرەسە, سيىر ەتٸ, تاۋىق ەتٸ, شۇجىق ٶنٸمدەرٸ استانادا ايتارلىقتاي قىمبات ەكەنٸ بايقالعان. ال كارتوپ, نان, ماي, كٷرٸش, قانت سەكٸلدٸ ٶنٸمدەر مەملٷت اۋدانىندا, كەرٸسٸنشە استانادان قاراعاندا قىمباتتىراق بولىپ شىقتى.
"وسىنداي ٶنٸمدەردٸڭ جيىنتىق باعاسى 2025 جىلدىڭ سەۋٸرٸندە استانادا – 13,8 مىڭ تەڭگە بولسا, سقو اۋدانىندا – 11,5 مىڭ تەڭگەنٸ قۇراعان. باعاداعى ايىرماشىلىق از بولعانىمەن, جالاقىداعى ايىرماشىلىق ٷلكەن ەكەنٸن ەسكەرە وتىرىپ, مەملٷت تۇرعىندارىنىڭ تاماققا جۇمسايتىن اقشاسىنىڭ ٷلەسٸ استانالىقتاردان قاراعاندا ەلدەقايدا جوعارى دەپ ايتۋعا بولادى", - دەلٸنەدٸ زەرتتەۋدە.
ەلەۋمەتتٸك يگٸلٸكتەردٸڭ تٶمەن دەڭگەيٸ مەن جۇمىسسىزدىقتىڭ سالدارىنان مەملٷت پەن جاقىن ماڭداعى اۋىلداردان جىل سايىن جٷزدەگەن ادام كٶشٸپ كەتٸپ جاتىر. ولاردىڭ نەگٸزگٸ بٶلٸگٸ پەتروپاۆلعا, استاناعا جەنە اقمولا وبلىسىنا قونىس اۋدارۋدا. رەسەيگە كٶشۋ قارقىنى اسا جوعارى ەمەس – بىلتىر كٶرشٸ ەلگە 390 ادام كەتسە, بيىلعى بۇل كٶرسەتكٸش – 29 ادام. كٶشٸپ جاتقاندار, نەگٸزٸنەن, ەڭبەككە قابٸلەتتٸ ازاماتتار. وسى كٶشٸ-قون مەن تابيعي دەموگرافييالىق كٶرسەتكٸشتٸڭ كەمۋٸ سالدارىنان سوڭعى 25 جىلدا مەملٷت حالقى 24,7%-عا قىسقارعان. جالپى, بۇل سولتٷستٸك قازاقستان وبلىسىنا تەن قۇبىلىس. 2000 جىلدان بەرٸ بيىلعا دەيٸن وبلىس حالقى 713,6 مىڭنان 522,2 مىڭ ادامعا, ياعني 26,8%-عا كەمٸگەن.
ەكونوميكالىق زەرتتەۋلەر ينستيتۋتىنىڭ جەتەكشٸ ساراپشىسى شىنار تٶلەشوۆانىڭ ايتۋىنشا, سولتٷستٸك قازاقستان وبلىسى ەلٸمٸزدٸڭ سولتٷستٸگٸندەگٸ ەڭ اۋىر دەموگرافييالىق جاعدايعا تاپ بولىپ وتىرعان ايماقتاردىڭ بٸرٸ. مۇندا حالىق سانىنىڭ تابيعي تٷردە ازايۋى, ەڭبەككە قابٸلەتتٸ ادامداردىڭ كەمۋٸ, قارتتار ٷلەسٸنٸڭ ٶسٸمٸ بايقالادى. جاستاردىڭ كٶشۋٸنەن بالا تۋۋ دەڭگەيٸ تٶمەندەپ كەتكەن.
جالپى رەسپۋبليكا بويىنشا سولتٷستٸك قازاقستانداعى كٶشٸ-قون جاعدايى اناۋ ايتارلىقتاي دەڭگەيدە ەمەس, كەرٸسٸنشە, بۇل – جالپى ۋربانيزاتسييانىڭ بٸر كٶرٸنٸسٸ. 2024 جىلى ەلٸمٸزدە الماتى وبلىسى مەن ٷش مەگاپوليستٸ قوسپاعاندا, بارلىق ٶڭٸردە كٶشٸ-قون سالدوسى تەرٸس كٶرسەتكٸشكە يە بولعان. سقو-دا بۇل ايىرماشىلىق 5,3 مىڭ ادامدى قۇراعان. ەڭ جوعارى تەرٸس كٶرسەتكٸشتەر تٷركٸستان (32 مىڭ), جامبىل (16,7 مىڭ), جەتٸسۋ (10,9 مىڭ) وبلىستارىندا تٸركەلدٸ.
ٸرٸ قالالارعا جۇمىس, بٸلٸم ٸزدەپ جەنە جايلى ٶمٸر ٷشٸن كٶشٸپ كەلەتٸندەر سانى جوعارى. ۇلتتىق ستاتيستيكا بيۋروسىنىڭ دەرەگٸ بويىنشا, سوڭعى بەس جىلدا استاناعا 551,7 مىڭ, الماتىعا 518,7 مىڭ ادام كٶشكەن.
ۇلتتىق ەكونوميكا مينيسترلٸگٸنٸڭ 2025–2030 جىلدارعا ارنالعان ٶڭٸرلٸك ساياسات تۇجىرىمداماسىندا حالىقتىڭ قاي جەردە تۇرعانىنا قاراماستان, مەملەكەتتٸك قىزمەتتەر مەن ەلەۋمەتتٸك يگٸلٸكتەردٸڭ بازالىق دەڭگەيٸن قامتاماسىز ەتۋدٸ باستى مٸندەت رەتٸندە بەلگٸلەپ وتىر. بۇل ارادا تولىق تەڭدٸك ەمەس, بٸراق ەڭ تٶمەنگٸ ايماقتىق ستاندارتتاردى ساقتاۋ مەسەلەسٸ جايلى سٶز ەتٸلۋدە. ماماندار مەگاپوليستەر مەن ولاردىڭ اينالاسىنداعى ايماقتاردىڭ دامۋى قارقىندى جاقسى دەپ بولجايدى. بۇل تەك الماتى مەن استانانىڭ عانا ەمەس, قاراعاندى جەنە اقتٶبە وبلىستارىنىڭ اينالىسىنداعى ەلدٸمەكەندەر.
مونو جەنە شاعىن قالالاردىڭ بولاشاعى ەلەۋمەتتٸك-دەموگرافييالىق ساياساتپەن ايقىندالادى. شارتتى تٷردە ولار ٷش توپقا بٶلٸنەدٸ.
- بٸرٸنشٸسٸنە "ەرتاراپتاندىرۋ جولىنداعى قالالار" — تەمٸرتاۋ, ەكٸباستۇز, رۋدنىي, اقسۋ, كەنتاۋ, ستەپنوگورسك كٸرەدٸ.
- ەكٸنشٸسٸنە — "دامۋ ەلەۋەتٸ ورتاشا قالالار" - 10 ەلدٸمەكەن, ونىڭ ٸشٸندە جاڭاٶزەن, ريددەر جەنە شاحتينسك تە بار.
- توقىراپ تۇرعان قالالارعا كۋرچاتوۆ, التاي, قاراجال جەنە جٸتٸقارا جاتادى. ال مەملٷت سيياقتى شاعىن ەرٸ شەكارالىق قالالاردا ەلەۋمەتتٸك دامۋ قارقىنى تٶمەندەۋ بولماق.
"الداعى بەس جىلدا اۋىل تۇرعىندارىنىڭ ەلەۋمەتتٸك يگٸلٸكتەرمەن قامتىلۋ دەڭگەيٸ قالالىقتاردان ايتارلىقتاي قالىس قالا بەرمەك. مىسالى, قالادا قامتۋ دەڭگەيٸ 96%-عا جەتسە, اۋىلداردا 71%-دان اسپايدى. مەملٷت اۋدانى تۇرعىندارىنىڭ قامتۋ دەڭگەيٸ بار بولعانى 67,5%-دى قۇرايدى دەگەن بولجام بار. بۇل – ايقىن تەڭسٸزدٸكتٸڭ دەلەلٸ", - دەيدٸ زەرتتەۋ اۆتورلارى.
بۇعان دەيٸن سايتىمىزدا "Esentai Mall-دان نەسيەگە الادى": قارجىگەر باي بلوگەرلەردٸڭ بىلىعىن ەشكەرەلەدٸ" دەگەن ماتەريال جارييالانعان بولاتىن.
