– مەن قاتون-قاراعاي اۋدانى بەرەل اۋىلىندا تۋعانمىن. ون جەتٸ جاسىمدا بٸلٸم قۋىپ ن.ە.باۋمان اتىنداعى مەسكەۋ مەملەكەتتٸك تەحنيكالىق ۋنيۆەرسيتەتٸنە وقۋعا تٷستٸم. وقۋدى اياقتاعان سوڭ عىلىم سالاسىندا قىزمەت ەتتٸم, ەسكەري بيولوگ بولىپ وتستاۆكاعا شىقتىم. وتىز جىل بويى مەسكەۋدە تۇردىم. ەلگە دەمالىسقا كەلگەن سايىن مال شارۋاشىلىعى سالاسىنىڭ اقساعان تۇستارىن بايقاپ جٷردٸم. كٶكٸرەگٸمدە ەلٸمە بٸر پايدام تيسە دەگەن ارمان وتى مازداپ تۇراتىن. وتستاۆكاعا شىققان كەزٸمدە س.امانجولوۆ اتىنداعى شىعىس قازاقستان مەملەكەتتٸك ۋنيۆەرسيتەتٸنەن شاقىرتۋ الىپ, ول جەردە بٸر جىل دەرٸس وقىدىم. الماتىداعى «قازاق مال شارۋاشىلىعى جەنە جەمشٶپ ٶندٸرٸسٸ عىلىمي-زەرتتەۋ ينستيتۋتىنان» شاقىرتۋ كەلگەندە, ويلانباستان كەلٸستٸم. بٷگٸندە «اۋىل شارۋاشىلىعى جانۋارلارىن گەنوتيپتەۋ» بٶلٸمٸنٸڭ جۇمىسىن ارى قاراي جالعاستىرىپ, جوبالارىمىزبەن اينالىسىپ, جىلدار بويى جيناقتاعان بٸلٸمٸم مەن تەجٸريبەمدٸ بٶلٸسٸپ, ەلٸمٸزدٸڭ دامۋىنا ٷلەس قوسىپ كەلەمٸن.
– ەلٸمٸزگە كەلٸپ اۋقىمدى جوبانى قولعا الىپ جاتىر ەكەنسٸزدەر. جالپى اۋىل شارۋاشىلىعى جانۋارلارىن گەنوتيپتەۋ دەگەنٸمٸز نە? ونىڭ شارۋاشىلىقتى دامىتۋدا قانداي پايداسى بار?
– اۋىل شارۋاشىلىعى مينيسترلٸگٸنە ٷكٸمەت تاراپىنان 2014 جىلى ەتتٸلٸگٸ جوعارى اۋىل شارۋاشىلىعى جانۋارلارىن گەنوتيپتەۋ, ياعني 10 مىڭ ەتالوندىق پوپۋلياتسييانىڭ مەلٸمەتتەر بازاسىن قۇرۋدى باستاۋ تۋرالى تاپسىرما بەرٸلگەن بولاتىن. وسىنىڭ نەگٸزٸندە زەرتتەۋگە قازاقتىڭ اقباس سيىرى, ەۋليەكٶل سيىرى, سانتا گەرترۋدا تۇقىمىنىڭ «جەتٸسۋ» ەتتٸ سيىرى, گەرەفورد سيىرى جەنە ابەردين-انگۋس سيىرى سىندى بەس اسىل تۇقىمى زەرتتەلدٸ. وسى جانۋارلاردىڭ گەنەتيكالىق ستاتۋسىن انىقتاۋ – باستى مەسەلە بولاتىن. ٶيتكەنٸ بٸزگە دەيٸن بۇل جۇمىسپەن قازاقستاندا ەشكٸم اينالىسپاعان.
ال گەنوتيپتەۋ دەگەنٸمٸز – جانۋارلاردىڭ تۇقىم قۋالاۋشىلىق جەنە ٶزگەرگٸشتٸك قاسيەتتەرٸن زەرتتەيتٸن عىلىم. بٸزدٸڭ زەرتتەۋٸمٸزدٸڭ ارتىقشىلىعى سول – قانداي دا بٸر شارۋاشىلىق بۇقالار ساتىپ العىسى كەلسە ولار تۋرالى گەنەتيكالىق پاسپورتتى نەمەسە گەنەتيكالىق تەستتٸڭ پروتوكولىن كٶرە الادى. زەرتتەۋٸمٸزدٸڭ نەتيجەسٸ استانادا اقپاراتتىق ساراپتامالىق جٷيەگە ەنگٸزٸلٸپ, كٶپشٸلٸك قاۋىمعا قولجەتٸمدٸ بولادى.
جۇمىسىزدىڭ تاعى بٸر ارتىقشىلىعى, ەۋرازييالىق ەكونوميكالىق قاۋىمداستىق اياسىندا اتالعان ۇيىمعا مٷشە ەلدەر اراسىندا اۋىل شارۋاشىلىعىن جانداندىرۋ ٷشٸن دە گەنەتيكالىق پاسپورت قاجەت. وسى ارقىلى مالدىڭ تۇقىم قۋالايتىن اۋرۋىنىنىڭ بار-جوقتىعى انىقتالادى. بٸزدٸڭ ەندٸگٸ قادامىمىز – جىلقى, مٷيٸزدٸ ٸرٸ قارا مال, تٷيە, شوشقا, قوي, ەشكٸ مالدارىنىڭ گەنەتيكالىق اۋرۋلارىنىڭ تۇقىم قۋالاۋ دەرەجەسٸن الدىن-الا انىقتاۋ. سونىمەن قاتار جانۋارلاردىڭ گەنەتيكالىق پاسپورتپەن قاتار, گەنەتيكالىق مەلٸمەتتەردٸ مالدىڭ ۇرىعىنان, ەمبريونداردان الۋعا بولادى.
بۇل جوبادانىڭ نەگٸزٸندە تەك جانۋاردىڭ گەنوفوندى انىقتالىپ قانا قويمايدى, سونىمەن قاتار بۇقانىڭ شارۋاشىلىقتاعى پايدالى مٸنەزدەمەسٸ سيپاتتالادى. ەگەر مەن شارۋا بولسام اتالعان بازانى قاراپ, بۇقانىڭ قاي جەردە ەكەنٸن, ونى قايدان ساتىپ الۋعا بولاتىندىعىن, ۇرىعىن قايدان تابۋعا بولاتىندىعىن كٶرە الامىن. ولاردىڭ ۇرىعى 10-20 جىل بويى سۇيىق ازوتتا ساقتالادى, كەيٸننەن جاساندى ۇرىقتاندىرۋ جاسايدى. بۇل زەرتتەۋلەرمەن ينستيتۋتىمىزدىڭ بيوتەحنولوگتارى اينالىسىپ جاتىر.
– جوبا اياسىندا اتقارىلعان جۇمىستارىڭىز جايلى ايتساڭىز. العا قويعان ماقساتتارىڭىز قانشالىقتى ورىندالدى?
– بيىل جوبامىزدىڭ ٷشٸنشٸ جىلى جوسپارعا ساي جٷزەگە اسىرىلىپ جاتىر. مىسالى, 2015 جىلى وقو ارىس ايماعىندا تٷيەلەرگە زەرتتەۋ جاسادىق. 2016 جىلى كاسپيي تەڭٸزٸ جاعالاۋى ماڭىندا, وسى جىلى بالقاش ٶڭٸرٸن, الماتى, تالدىقورعان وبلىسى ماڭىنداعى تٷيە شارۋاشىلىقتارىن زەرتتەيمٸز. بيىل جۇمىسىمىزدى قورىتىندىلاپ, قولداعى بار مەلٸمەتتەر اقپاراتتىق ساراپتاما جٷيەسٸنە ەنگٸزٸلەدٸ. ال زەرتتەۋٸمٸز بويىنشا شەتەلدٸك جۋرنالداردا جارييالانىپ جاتقان ماقالالارىمىزعا قىتايلىقتار, رەسەيلٸكتەر قاتتى قىزىعۋشىلىق تانىتىپ وتىر. تاعى دا بٸر ايتا كەتەرلٸگٸ, جوبامىز بٷگٸندە اۆتورلىق قۇقىققا يە بولدى. سونىمەن قاتار وسى عىلىمي جوبامىز بٸلٸم جەنە عىلىم مينيسترلٸگٸ تاراپىنان قولداۋ تاۋىپ, گرانت ارقىلى قارجىلاندىرۋعا يە بولدى.
جوبامىز جٷزەگە اسىرىلعاننان سوڭ الداعى ۋاقىتتا ارا, قۇس شارۋاشىلىقتارىن دامىتۋدى قولعا الۋ كەرەك دەپ سانايمىن. مىسالى, ارانىڭ ۇيالارىن بٸر-بٸرٸمەن اۋىستىرىپ, قانىن جاڭارتۋ كەرەك. سوندا ولاردىڭ بەرەتٸن ٶنٸمنٸڭ ساپاسى مەن سانى ارتادى. وسى سەكٸلدٸ ەلٸمٸزدە شوشقا شارۋاشىلىعىن قارقىندى دامىتۋعا بولادى. ٶزٸمٸز ەتٸن جەمەيمٸز, بٸراق كٶرشٸ ەلدەرگە قىتايعا, رەسەيگە جەنە تاعى باسقا ەلدەرگە ەكسپورتتاۋعا بولادى. ٶيتكەنٸ قىتاي مەن رەسەيدە شوشقا ەتٸنە دەگەن سۇرانىس ٶتە جوعارى. سول سەكٸلدٸ تٷيە شارۋاشىلىعى دا اسا كٶڭٸل بٶلۋدٸ تالاپ ەتٸپ وتىر. پەكٸستان, سۋدان, يران ەلدەرٸ بٸزدٸڭ تٷيە شارۋاشىلىعىنا قىزىعۋشىلىق تانىتىپ وتىر, سوندىقتان بۇل سالادا كەشەندٸ زەرتتەۋلەر جاساۋ قاجەت دەپ سانايمىن.
– رەسەيدە 30 جىل جۇمىس ٸستەدٸڭٸز, كٶرشٸ ەلدەن عىلىم سالاسىندا ٷيرەنەرٸمٸز كٶپ پە?
– بٸز رەسەيدەن عىلىمي زەرتتەۋلەردٸڭ ماڭىزدىلىعى جاعىنان ەمەس, ماتەريالدىق تۇرعىدان قالىپ كەلەمٸز. قاراپايىم مىسال, بٸزدٸڭ زەرتحانامىزداعى سەكۆەناتور وسىدان ون جىل بۇرىن ساتىپ الىنعان. ال بيوتەحنولوگييا دەگەنٸمٸز كٷن ساناپ قارىشتاپ دامىپ كەلە جاتقان عىلىم سالاسى. الىنعان ٷلگٸلەرٸمٸزدٸ تولىق زەرتتەۋگە قانشاما ۋاقىتىمىزدى جوعالتامىز نەمەسە زەرتتەۋ نەتيجەسٸن باسقا ورتالىقتاردا جاساتامىز. مىقتى ماتەريالدىق-تەحنيكالىق بازامىز بولسا, جانۋاردىڭ ۇرىعىن, ەمبريونىن زەرتتەپ, الدىن-الا جىنىسىن, اۋرۋلارىن, ٶنٸمدٸلٸگٸن انىقتاي الار ەدٸك. مىسالى, شەتەلدە ەمبريوننىڭ جىنىسىن ەكٸ اپتادا انىقتاپ جاتىر. قۋ شٶپپەن اۋىز سٷرتە المايمىز, عىلىمدى دامىتۋعا كٶڭٸل بٶلٸنٸپ وتىر, ەندٸگٸ جەردە بٶلٸنەتٸن قاراجات كٶلەمٸ ارتسا دەگەن تٸلەگٸمٸز بار. ٶيتكەنٸ عىلىمعا قىزىعۋشىلىق تانىتاتىن جاستارىمىز كٶپ. بٸراق ماردىمسىز جالاقى ولاردىڭ ٶمٸر سٷرۋٸنە جەتپەي جاتادى.
تاعى بٸر ايتا كەتەتٸن جايت, قازاقستانمەن سالىستىرعاندا رەسەيدە عىلىمي ورتا قالىپتاسقان. بۇعان ولاردىڭ ەلٸ دە ەسكٸ كەڭەستٸك جٷيەمەن بٸلٸم بەرۋٸ سەبەپ بولۋى دا مٷمكٸن. سونىمەن قاتار عىلىمي زەرتتەۋ ۇيىمدارىنىڭ جەلٸسٸ بار. ايماقتاردا عىلىمنىڭ دامۋى جوعارى. بٸزدە عىلىمي ۇيىمدار نەگٸزٸنەن الماتى قالاسىندا ورنالاسقان, استانادا زەرتتەۋمەن اينالىساتىن ورتالىقتار ەندٸ اشىلىپ جاتىر. ايماقتارداعى عىلىمي زەرتتەۋ ۇيىمدارى نازاردان تىس قالىپ جٷر.
رەسەيدە حالىق كٶپ بولعاندىقتان عىلىمنىڭ زەرتتەۋ سالالارى دا ەر الۋان. ەر عىلىم سالاسى بويىنشا ەرقاشان عىلىمي پٸكٸر-تالاستار بولىپ جاتادى. وسى رەتتە اقيقات دەگەنٸمٸزدٸڭ ٶزٸ عىلىمي پٸكٸر-تالاستان پايدا بولاتىندىعىن ەسكەرگەنٸمٸز جٶن.
– ەڭگٸمەڭٸزگە راقمەت!
ارايلىم بيمەنديەۆا, «ۇمعتسو» اق قوعاممەن بايلانىس بٶلٸمٸ
