كٶشپەندٸ ٶمٸر سالتىن ۇستانعان قازاق حالقى عاسىرلار بويى مالدىڭ جٷنٸ مەن ەتٸن پايدالانعانى بەلگٸلٸ. اتا-بالالارىمىز قوي جٷنٸنەن تٷرلٸ بۇيىمدار جاساپ, كٷندەلٸكتٸ ٶمٸرٸندە كەڭٸنەن پايدالاندى. اتادان قالعان كيٸز باسۋ, سىرماق سىرۋ ٸسٸ ەلٸ كٷنگە دەيٸن جالعاسىپ كەلەدٸ.
كٶنە تاريحتىڭ قاتپار-قاتپارىنا ٷڭٸلسەك, كيٸزدٸڭ العاشقى نۇسقالارى ادامدار قولا دەۋٸردە تاس ٷيلەرٸن تاستاپ, كٶشپەلٸ ٶمٸر جاعدايىنا كٶشكەن تۇستا پايدالانا باستاعانىن بايقايمىز. سوندىقتان قولا دەۋٸردەگٸ تاس ٷيلەر كيٸز ٷيلەردٸڭ پٸشٸنٸ سەكٸلدٸ دٶڭگەلەك, كٷمبەزدٸ, جارىق تٶبەسٸنەن كٷن سەۋلەسٸ تٷسەتٸندەي ەتٸپ جاساعان.
ەجەلگٸ ساقتار ٷيگە ەر بەرەتٸن تەكەمەت, سىرماقتار جاساپ قانا قويماي, كيٸزدەن ەرتٷرلٸ كيٸم ٷلگٸلەرٸن دە تٸككەن. ارادا قانشا عاسىر ٶتسە دە كيٸز باسۋدىڭ ەدٸس-تەسٸلدەرٸ ەشبٸر ٶزگەرٸسسٸز بٸزگە جەتكەنٸ بارشاعا مەلٸم. ساقتاردىڭ كيٸز بۇيىمدارىنىڭ قازٸرگٸ كيٸز, سىرماق, تەكەمەتتەن ايىرماشىلىعى تەك قانا بەينەلەۋ مەنەرٸندە بولعان.
اتا بابالارىمىز قويدىڭ كٷزەم جٷنٸن تۋلاققا سالىپ ساباپ, شيگە شاباقتاپ تارتقان. ودان كەيٸن ٷستٸنە سۋىق سۋ بٷركٸپ, شيدٸ وراپ, ارقانمەن شاڭدىپ بۋادى. ودان سوڭ ونىڭ ٷستٸنە ىستىق سۋ قۇيادى. كيٸز باسۋشىلار شيدٸڭ ورتاسىنا بوستاۋ ارقان سالىپ, كيٸزدٸ تەۋٸپ دومالاتاتىنى بارشاعا مەلٸم. شيدەن الىنعان كيٸزدٸ ون شاقتى ەيەل بٸلەكپەن يلەپ بولعان سوڭ كەپتٸرگەن. وسى تەحنولوگييا اۋىلدى جەرلەردە ەلٸ كٷنگە دەيٸن قولدانامىز.
كٶشپەندٸلەر كٶكتەم كەلٸپ, اۋا-رايى جىلىنعان سەتتە «قوي قىرقۋ», «جٷن ساباۋ», «كيٸز باسۋ» جۇمىستارىنا كٸرٸسكەن. كيٸز باسۋعا جٷندٸ سابىنمەن جۋىپ, كٷنگە كەپتٸرەدٸ. سودان سوڭ جٷندٸ ساباۋمەن ساباپ, شاڭ-توزاڭنان ارىلتقان سوڭ ۇيىسقانىن جازۋ ٷشٸن تٷتكەن. كيٸز باسۋعا جٷننٸڭ تابيعي تٷسٸن پايدالانعان. ال تەكەمەت, سىرماقتاردىڭ بەتٸنە سالىناتىن ٶرنەكتەردٸڭ جٷنٸن تٷرلٸ-تٷستٸ بوياۋلارمەن بويايدى.
كەڭەس ٶكٸمەتٸ ورناعانعا دەيٸن قازاق دالاسىندا ٶرمەك توقىماعان, ٸس تٸكپەگەن قىزدار مەن ەيەلدەر بولماعان. 1968 جىلدارى قازاق ٶنەرٸن زەرتتەگەن عالىم م.كراسوۆسكيي وسىنداي تۇجىرىم جاساپتى. كيٸز باسۋ جۇمىسىندا قازاقتاردىڭ شەبەرلٸگٸ جوعارى دەرەجەدە بولعانى جايىندا ي.يا.سولوۆتسەۆ: «قازاقتار كيٸزدٸ ٶتە تەز جەنە ساپالى ەتٸپ باسادى. بۇل جٶنٸنەن ورىستىڭ كيٸز باسۋشىلارى ولارمەن جارىسقا تٷسە المايدى» دەپ جازعان. س.م.دۋدين الپىس بەتتٸك البومعا اكۆارەلمەن كٸلەم, كيٸز, اعاشتان جاسالعان بۇيىمداردىڭ سۋرەتٸن سالعان.
ال سىرماق ەلٸمٸزدٸڭ ەر ايماعىندا ەرتٷرلٸ دايىندالعان. سىرماقتى اقمولا ٶڭٸرٸندە «ويۋلى تەكەمەت» دەپ اتايدى. زامانىمىزعا قاراي سىرماق جاساۋ تەسٸلٸ ٶزگەرٸپ, قازٸر ەكٸ تٷستٸ ماتانى قييۋلاستىرىپ سالىنعان ويۋلى اشىق تٷستٸ جولاقتارمەن جيەكتەپ تٸگەدٸ. مۇنداي سىرماق كيٸز سىرماققا قاراعاندا تەز توزادى. بارقىت, پٷلٸشتەن سىرماق تٸگۋ كەڭەستٸك كەزەندە پايدا بولعانى انىق.
تەكەمەت, سىرماق ويۋ-ٶرنەكپەن ناقىشتالعانىمەن قولدانۋ اياسىندا ايىرماشىلىق بار. سىرماقتىڭ كيٸزٸ جۇقا بولىپ كەلەدٸ, وعان شەتٸ جيەكتەلٸپ, اپپليكاتسييا تەسٸلٸمەن تٸگٸلەدٸ. ونىڭ بٸرنەشە تٷرٸ بار. ولار – «كٶش سىرماق», «تٶسەنٸش سىرماق», «تٶر سىرماق», «تٶسەكالدى سىرماق» دەپ بۇلاردىن كٶلەمٸ ەرتٷرلٸ جەنە تٷسٸ اق, قارا, جيەكتٸ سىرماق بولعان. ەر سىرماقتىڭ اتاۋى ونىڭ جاسالۋ تەسٸلٸن انىقتاپ تٷر.
س.قاسىمانوۆتىڭ پٸكٸرٸنشە «اق سىرماقتى» قازاقتىڭ ەسكٸ عۇرپىندا كٶبٸنەسە ٷيلەنبەي وڭ جاقتا وتىرعان قىزدىڭ نەمەسە قارا جامىلىپ, جوقتاۋ ايتىپ وتىرعان جەسٸردٸڭ استىنا تٶسەگەن. ال «دەبٸسكە سىرماقتى» جاس كەلٸنشەكتەر مەن كٷيەۋ جٸگٸتتەرگە تٶسەگەن. ونداي سىرماقتى تٷس كيٸزدٸڭ ورنىنا دا قولدانعان.
تەكەمەت جاساۋدا دا ەر ٶڭٸردٸڭ قولتاڭباسى كٶرٸنٸپ تۇرعان. مىسالى, وڭتٷستٸكتە تەكەمەتتٸڭ ورتاڭعى بٶلٸگٸن شىمقاي قىزىل تٷسكە بوياپ, ٷستٸنە تٷر سالسا, باتىس قازاقستاندا اق تەكەمەتٸڭ بەتٸنە جٸڭٸشكەلەپ, جيەكتەپ «تالدىرما ويۋ» سالىپ, ورتاڭعى بٶلٸگٸن رومبى بۇرىشتارىنا بٶلگەن. «تالدىرما سالۋ» سالۋ ٷردٸسٸ جەتٸسۋ ٶڭٸرٸندە دە كەزدەسەدٸ. ونىڭ باتىس قازاقستانداعى قازاقتاردٸكٸنەن ايىرماشىلىعى – تالدىرما ويۋلارى جالپاق, سىرماق ويۋلارى ەكٸلدٸ بولىپ كەلگەن. كەيبٸر جەرلەردە تەكەمەتتٸڭ ەكٸ بەتٸنە ويۋ دا سالعان.
ق.مۇقانوۆ تەكەمەتكە سالاتىن ويۋلار تٷرٸن بىلاي توپتاستىرادى. جان-جانۋارلارعا بايلانىستى ويۋ-ٶرنەكتەر – «قوشقارمٷيٸز», «قوسمٷيٸز», «سىڭارمٷيٸز», «سىنىقمٷيٸز», «تارماقمٷيٸز», «قىرىقمٷيٸز», «كٸلتمٷيٸز», «ارقانمٷيٸز», «بۇعىمٷيٸز», «مارالمٷيٸز», «تٷيەتابان», «يتقۇيرىق», «قۇسكانات», «جارقانات», «قارعاتۇياق» دەسە, ال ٶسٸمدٸك تەرٸزدٸ ويۋ-ٶرنەكتەردٸ – «گٷل», «جاپىراق», «بادام», «شىرماۋىق», «قيياق» دەپ جٸكتەگەن.
كيٸز باسۋ, سىرماق سىرۋ, تٷكتٸ كٸلەم جەنە الاشا توقۋ ساق دەۋٸرٸنەن باستاۋ الادى. جٷننەن توقىلاتىن زاتتاردىڭ جاسالۋ تەحنولوگيياسى عاسىرلار بويى ٶزگەرمەي, كٶشپەلٸلەردٸڭ دەستٷرلٸ ٶنەرٸنە اينالعان. ٸرٸ ٶندٸرٸستەردە دايىندالعان كٸلەم, الاشالاردان گٶرٸ شەبەرلەردٸڭ قولىنان شىققان بۇيىمدار ەلدەقايدا كٶركەم, ساپاسى جوعارى بولعان.
قازٸرگٸ شەبەرلەر كيٸز بۇيىمدارىنا ستيليزاتسييالانعان ويۋ-ٶرنەك قولدانادى. ساق دەۋٸرٸندە كيٸز بۇيىمدار مەن تٷكتٸ كٸلەمدەردە اڭ, جانۋارلار, ميفتٸك وبرازداعى قۇستار بەينەلەنگەن. ساق شەبەرلەرٸ ٶنەر تۋىندىلارىنا قۇستار مەن جان-جانۋارلاردىڭ باستارىن كٸشٸرەيتٸپ نەمەسە ەدەتتەن تىس ٷلكەيتٸپ, ستيليزاتسييالانعان نۇسقاسىن تٷرلٸ كومپوزيتسييادا بەينەلەگەن.
ساق شەبەرلەرٸنٸڭ مۇنداي مەنەرٸ عىلىمدا «اڭ ستيلٸ» نەمەسە «زووميفتىق ستيل» دەپ اتالادى. ساق شەبەرلەرٸ ستيليزاتسييالانعان ويۋ-ٶرنەكتەرمەن قاتار تٷسكيٸزدەرگە ادامدى, اڭ, قۇس, جانۋارلاردىڭ قيمىل ٷستٸندەگٸ بەينەسٸن سالعان. مۇنداي تٷسكيٸزدەر ساقتاردىڭ دٷنيەتانىمى مەن رۋحاني ٶمٸرٸنەن كٶپ اقپارات بەرەدٸ. كيٸم مەن كٸلەمدەردە ساق شەبەرلەرٸ ٶز كەزەڭٸنە تەن قۇبىلىستاردى بەينەلەۋگە تىرىسقان.
بٷگٸندە قازاق قولٶنەر شەبەرلەرٸ سول دەستٷردٸ ارى قاراي جالعاستىرىپ, قازاقتىڭ كيٸز باسۋ, سىرماق سىرۋ ٶنەرٸن بارىنشا دامىتىپ, وعان زاڭماناۋي رەڭك بەرۋدە. وسىلايشا قازاقتىڭ قولٶنەر بۇيىمدارى جان-جاقتى دامۋدا.
اينۇر جۇماحان
