شىنجاڭ قازاق ەدەبيەتٸندە قاجىعۇمار شابدانۇلى, ماعاز رازدانۇلى, قىزىربەك ورال, جاقسىلىق سەميتۇلى, زاداقان مىڭبايۇلى, جەنەتحان تۇتقابەكۇلى, سەرٸك قاپشىقبايۇلىنىڭ جىرلارى مەن شىعارمالارىنان ازاتتىقتىڭ اق تاڭىن الماعايىپ بٸر تۇستان ٶلەڭ-سٶزدٸڭ ٶزەگٸنە ٶرٸپ نۇسقاپ جٸبەرەتٸندەي, ەلدەبٸر ٷمٸتپەن قادالا قاراپ, ەلەڭدەپ وتىرۋشى ەدٸك. ونسىز دا كٷڭگٸرتتەۋ قاپشىقباەۆ ٶلەڭدەرٸنٸڭ قالتارىس-بۇلتارىسىندا ەلدەنە جاسىرىنىپ جاتپادى ما ەكەن دەپ ٶلەڭدەرٸنٸڭ ٶن بويىنا ٷڭٸلە قاراپ, ٷمٸتتەنٸپ وتىرار ەدٸك.
سولاردىڭ بٸرٸ, ەرٸ بٸرەگەيٸ اقىن سەرٸك قاپشىقبايۇلى ەدٸ. ەرينە, قولعا العاش قالام العان تۇستا سەكەڭ دە جاس, تەبٸرەنگٸش جانىمەن پارتيياعا, جاڭا ەلەۋمەتتٸك ٶمٸرگە بوزبالالىق قۇشاعىن ايقارا اشىپ, ادال كٶڭٸل, اق نيەتٸمەن جىر ارناماي قالعان جوق, ارنادى, ەرينە. ول ٷشٸن اقىنعا كٸنە ارتايىق دەپ وتىرعان جوقپىز. تەك ەسٸل ەڭبەكتٸڭ اسپانعا اتقان وقتاي زايا كەتكەنٸ عانا ٶكٸنٸش بولدى.
ولاي دەۋگە سەبەپ: ينستيتۋتتى ەندٸ عانا بٸتٸرٸپ, اعارتۋ سالاسىندا ەكٸ-اق جىل جۇمىس ٸستەگەن سەرٸكتٸ, جاڭاعى «جانىنداي جاقسى كٶرگەن» پارتيياسى «ۇلتشىل», «وڭشىل» دەگەن قىلمىس قامىتىن موينىنا كيگٸزٸپ, ەڭبەكپەن ٶزگەرتۋ لاگەرٸنە ايداعان دا جٸبەرگەن. بۇنداي ەركەلٸك سەندەردەي بۇراتانا حالىققا جاراسا قويمايدى دەسە كەرەك. ٶز ۇلتىڭنىڭ ساياسي قايراتكەرلەرٸ باس بولىپ, ٶز قولىڭمەن قۇرعان («الاش» پارتيياسى سيياقتى) ٶزٸڭنٸڭ ۇلتتىق پارتيياڭ بولماعاننان كەيٸن, ٶزگە بٸرەۋدٸڭ پارتيياسى كٸسٸگە وپا بەرمەيدٸ ەكەن عوي. سەن جاقسى كٶرگەنمەن, ول سەنٸ جاقسى كٶرە قويمايدى ەكەن. جاقسى كٶرگەن جاڭاعى پارتييا كٷنەسٸز جاستى ويعا-تٷسكە كٸرمەگەن جاڭاعىداي جالالى قىلمىسقا كٸرٸپتار ەتٸپ, قارا تٷندەي قاسٸرەت ارقالاتىپ تىنعانى, ەنەكي. سەكەڭ بۇل قاسٸرەتتەن جاسى ەلۋگە تاياپ, تارلانداعان شاعىندا زورعا قۇتىلدى. جاستىق كٶكتەمدٸ تۇتاستاي كوممۋنيستٸك پارتيياعا بەرٸپ, جانىن امانداپ ەرەڭ الىپ قالدى. پارتييا جٷرەگٸنە مايشا تيگەن بولۋ كەرەك, سەكەڭ سودان قايتىپ پارتييا تاقىرىبىنا كٶپ جولامايتىن بولدى.
سەكەڭ باستاعان بٸرلٸ-جارىم اقىندار ايقاي-اتتاننان وڭاشا, ادامنىڭ جان دٷنيەسٸنە ەسەر ەتەتٸن ٶلەڭدەر جازدى, سونداي تاماشا ليريكانى باستاعان اقىن وسى قاپشىقباي ۇلى بولاتىن:
وسى بٸر شاعىن اتىراپ
كٶڭٸلدٸ نەتكەن كٷي ەدٸ.
جەر بەتٸن جاسىل جاپىراق
جاپقانىن جانىم سٷيەدٸ, – دەگەن شىرايلى شۋماقتار سول 50-جىلداردىڭ باسىندا سەكەڭنٸڭ قالامىنان تۋعان. تابيعاتتىڭ سۇلۋ سۋرەتٸن اقىن كٶكٸرەگٸندەگٸ كٶركەمدٸككە بٶلەپ, جٷرەگٸڭە جىلى شۋاق شاشتىرىپ, كٶز الدىڭا قايتادان الىپ كەلەدٸ. «جاپقانىن جانىم سٷيەدٸ, جەر بەتٸن جاسىل جاپىراق» دەيدٸ. قانداي مەيٸرلٸ سٶز, قايىرلى سەزٸم! شاعىن عانا اتىراپتىڭ كٶڭٸلگە ۇيالاتقان «كٶرٸكتٸ كٷيٸ» اقىن جانىنان قانشاما اياۋلى ارماندى تۋدىرىپ, الاۋ سەزٸمدٸ اسپانعا ەۋەلەتٸپ الىپ كەتكەن. وسى ٶلەڭدٸ وقىعان وقىرماننىڭ ٶزٸ جەر بەتٸن جاسىل جاپىراق جاپسا دەگەن اسىل ٷمٸتپەن, اقىننىڭ ارمانشىل جانىمەن قول ۇستاسىپ, كٶرٸكتٸ كٶكجيەكتەرگە قاراي قالىقتاپ ۇشىپ كەتپەي مە!? ينساننىڭ كٶكٸرەگٸنە ەستەتيكالىق تىنىس بەرٸپ, جانىڭدى جىلى مۇڭعا باتىراتىن, مەيٸرٸمگە تولى وسىنداي مىڭبولعىر سەۋلەلٸ شۋماقتار كٶكٸرەگٸڭە قايىرلى سەزٸمدەر ۇيالاتىپ, جانىڭدى تەربەتٸپ, سەزٸمٸڭدٸ سەلدەتٸپ ەكەتپەي مە!
سەرٸك اقىن ٶلەڭدٸ وسىلايشا سىر مەن سەزٸمگە بٶلەپ, اسا توسىن ٶزگەشە كٶركەم سٶز كەستەسٸمەن ٶرنەكتەپ شىعارۋعا بٷكٸل ٶمٸرٸن سارپ ەتٸپ كەلە جاتقان اقىن. ودان تاپقان ولجاسى از ەمەس. «بۇل سەرٸكتٸڭ ٶلەڭٸ عوي دەيتٸن» جىرلارىنا ٶزٸنە عانا تەن ٶزگەشە ٶرنەك تاپتى.
سەرٸك اقىن ٶلەڭ جازۋدىڭ جاڭاشا تٷرٸن جاساۋعا, تٷرٸ بولعاندا ٶلەڭنٸڭ بٷكٸل مازمۇنى مەن فورماسىنا ٶزگەرٸس جاساۋعا تالپىنعان اقىن. ٶزٸ دە وسى جولعا بٷكٸل ٶمٸرٸن سارپ ەتتٸ. تاپقان ولجاسى دا بار شىعار, تايىپ كەتكەن تۇستارى دا بار شىعار, ونى تالداۋ بۇل ماقالانىڭ مٸندەتٸ ەمەس.
قاپتاعان قالىڭ ايقاي-اتتاننان, ەل-كٶشتٸ, جاۋ جەتتٸلەگەن ٶلەڭدەردٸڭ اراسىنان اندا-ساندا وسىنداي شىرايلى شۋماقتاردى كەزدەستٸرٸپ قالعاندا ٶلەڭ دەگەنٸمٸز مٸنە وسىنداي ادامنىڭ جان سەزٸمٸن تەربەتەتٸن سۇلۋ سٶزبەن ٶرنەكتەلگەن, نەزٸك تە, بەيۋاز, كٶركەم سٶز كەستەسٸنٸڭ «قيىننان قيىستىرىلعان» ٶزگەشە ٶرٸلٸمدەرٸ بولسا قانداي عاجاپ بولار ەدٸ دەپ ارماندايسىڭ
اقىن نەبەرٸ 24 جاسىندا ساياسي قۋعىن-سٷرگٸنگە ۇشىراپ كەتتٸ. جانى نەزٸك, جٷرەگٸ جۇمساق جاس اقىنعا بۇل وڭاي بولا قويعان جوق. سەكەڭدٸ زاڭ بويىنشا بەلەنشە دەگەن بابپەن سوتتاپ, اباقتىسىنا كٸرگٸزٸپ جٸبەرسە بٸر سەرٸ ەدٸ عوي, بٸر ٶلەڭٸندە ٶزٸ ايتقانىنداي وندا «ارمان دا بولماس» ەدٸ. بٸراق, زەلٸم ساياسات جاس اقىندى قورلاۋدىڭ ادامنىڭ ويىنا كەلمەيتٸن باسقاشا تەسٸلٸن تاپقان. ونى اۋىلداعى توبىردىڭ قولىنا اپارىپ تاپسىرىپ بەرگەن عوي. «مىناۋ ۇلتشىل وڭباعان, بۇزىق ادام, بۇنى بٷگٸننەن باستاپ سەندەردٸڭ قولدارىڭا تاپسىرىپ بەرەمٸز, بۇعان بٸلگەندەرٸڭدٸ ٸستەپ, قاتاڭ تەپكٸنٸڭ استىنا الىپ, ەكەسٸن تانىتىپ, قۇداي تەۋبەسٸن ەسٸنە تٷسٸرۋلەرٸڭە بولادى» دەگەن ساناسى قورتىق, ٶڭكەي ەۋمەسەر, ەڭگٷدٸك بەلسەندٸلەردٸڭ قولىنا تاپسىرىپ بەرٸپ تۇرىپ, نوقاي, توپاس توبىرلار كٶكتەن تٸلەگەنٸ جەردەن تابىلعانىنا قۋانىپ: «قولعا بەرسەڭ بولدى, ار جاعىن ٶزٸمٸز جاقسى بٸلەمٸز عوي, سٷيٸكتٸ پارتييا» دەپ شۋ ەتە قالعان. سەكەڭ مٸنە, وسىلاردىڭ تەپكٸسٸندە 24 جىل ٶمٸرٸن ٶتكٸزگەن. سولاردىڭ قولىندا مەرت بولىپ كەتپەي, قالاي امان قالعانىنا قايران قالاسىڭ. سول سەكەڭ ول توزاقتان دا امان-ەسەن قۇتىلىپ, مٸنەكي, بٷگٸن سەكسەننٸڭ سەڭگٸرٸنە امان-ەسەن شىعىپ وتىر. ٶمٸردٸڭ كٷنگەيٸ مەن تەرٸسكەيٸن قاتار كٶرٸپ, كٶڭٸلٸنە كٶپ سىر تٷيگەن جۇمباقتاۋ جان بٷگٸندە حالقىنىڭ قادٸرلٸ ابىز اقساقالى. قازاق پوەزيياسىنا ٶزگەشە ٶرنەك ەكەلگەن, سىرى دا, سىپاتى دا بٶلەك تالانتتى تارلانبوز.
«مەنٸڭ ساقتاعانىم» دەگەن ٶلەڭٸندە اقىن:
كٶمٸردەي شاشىم قارا ەدٸ,
ايىرىلدىم ەرتە,
تايدى ٶڭٸم.
ٶمٸر, كٶركٸڭ بار ەدٸ,
قورلىعىڭ دا بار سەنٸڭ!
...ويلا, دەسەڭ تۇنجىراپ,
وينا دەسەڭ, ويناعام.
تاۋدىڭ ٷستٸن بۇلدىراپ,
كٶك سۇر بۇلتتاي تورلاعام.
وسى مەنٸڭ تاپقانىم,
(كٷندەر ٶتتٸ, جىل ٶتتٸ.)
ٶمٸردٸ مەن ساقتادىم,
ساقتادىم مەن جٷرەكتٸ.
كٶزٸمنٸڭ ٷڭگٸر تٷبٸنەن,
بٸر مەرۋەرت كٶرٸنەر,
امانداسساڭ مەنٸمەن,
سوعان قاراي بەرٸڭدەر, – دەيدٸ.
كٶزٸنٸڭ تەرەڭ تٷبٸنە ساقتاعان مەرۋەرتٸ-ٶلەڭٸ بولسا كەرەك. جاستىق شاعىن جىرتىپ, ٶلەڭٸنە تامىزىق ەتٸپ جاعىپ جٷرٸپ, سەكەڭ اقىندىعىن امان ساقتاپ قالدى. سول قۋعىندا جٷرگەن كٷندەرٸنٸڭ ٶزٸندە سەكەڭ مٷمكٸن بولعانىنشا ٶلەڭ جازۋىن توقتاتپاعان ەكەن. قۋانىشقا جارلى ٶگەيلٸكپەن ٶتكەن بٷكٸل جاستىق ٶمٸرٸن, جابىرقاعان جانىن, جاسىعان جٷرەگٸن جىرمەن ەلديلەپ, مۇڭلى جىرلارىن جانىنا جامىلىش ەتٸپ وتىرعان.
اقىندى جاڭاعى قىزىل كٶز بەلسەندٸلەر بٸر مەزگٸل ٶز بەتتەرٸنشە, زاڭسىز, سوتسىز تٷرمەگە دە قاماپ تاستاعان ەكەن. اباقتىدا ٶتكٸزگەن كٷندەرٸن, ونداعى ٷمٸت, قايعى, جان دٷنيە ارپالىستارىن اقىن «اباقتى داستانى» اتتى پوەما جازىپ بايانداپ بەرگەن بولاتىن. «1968 جىل» دەگەن ٶلەڭٸن وقىپ كٶرەلٸك:
اقىرىن سوقپا,
قاتتى سوق,
قورعاندى بوران كيمەلە!
جەيدەم جىرتىق,
تونىم جوق,
مەن وتىرمىن تٷرمەدە....
كٶز جاسىم-اۋ, ٶكپەڭ نە?
كٶرسەتپەسەم ۋايىم.
باقىتتى كٷندە تٶكسەم دە,
باقىتسىز كٷندە تييايىن.
شام جاقپايمىن جارىق قىپ,
كٶڭٸلٸمە تٷسپەس, نە قىلام?
ارمانىمدى ازىق قىپ,
ٷمٸتٸمدٸ جامىلام.
سەرٸك اقىن جٷرەگٸنٸڭ سىرىن, سەزٸمٸنٸڭ سەلٸن, كٶڭٸلٸنٸڭ كٶكجيەگٸن, ٶزەگٸندە باس كٶتەرگەن ٶزگەشە تٷيسٸنۋلەرٸ مەن سٷيسٸنۋلەرٸن ٶلەڭ-سٶزدٸڭ ەلەم-جەلەم, الاباجاق تٷستەرٸمەن ەمەس, بارانداۋ بوياۋىمەن بوياپ, كٶمەسكٸلەۋ ەتٸپ كەستەلەپ جەتكٸزۋگە دەن قويعان اقىن. ٶلەڭ – اقىن جان سەزٸمٸنٸڭ تٸل كەستەسٸمەن كٶرٸنٸس تاباتىن كٶشٸرمەسٸ ەكەنٸن دە ەماندا قاپەرٸندە ۇستاپ وتىرعان. ول دٷنيەنٸ اقىندىق كٶزٸمەن كٶرٸپ, اقىندىق سەزٸممەن تانىپ-تٷسٸنٸپ, ونى قييالىنىڭ قاناتىمەن الىس كٶكجيەكتەرگە الىپ كەتٸپ, قوعامدىق ٶمٸردٸڭ لاس قوقسىعىنان اۋاشا, سول كٸرشٸكسٸز تازا كەڭٸستٸكتە ونى قايتادان ەرلەپ, اجارلاپ, جٷرەگٸنٸڭ سٷزگٸسٸنەن ٶتكٸزٸپ, سونان كەيٸن عانا قارا جەرگە اسپاننان قايتا الىپ تٷسەتٸن اقىن.
اقىننىڭ «ەرەنقابىرعا» دەگەن داستانى بار. سەكەڭنٸڭ ٶلەڭدەرٸ حاقىنداعى سٶزٸمٸزگە وسى داستانى دا دەلەل بولادى عوي دەپ ويلايمىز. قييالعا, ويعا, سەزٸمگە, يشارات-نىشاندارعا, سيمۆولدارعا قۇرىلعان عاجايىپ جىر. وقىپ كٶرەيٸك:
شاقىراسىڭ جٷرەكتٸ,
قاي جاقتا ەدٸ سورابىڭ.
يٸسكەپ كٶكجيەكتٸ,
ەزۋ تارتىپ قويامىن.
ابىرجىعان وي قاعىپ,
شەرتەم دەيدٸ نە سىرىن?
جٷر اشا الماي سول عارىپ,
جٷرەگٸمنٸڭ ەسٸگٸن.
بٷيتپە كٶڭٸل الا بوپ,
دەي بەر بٸراق الاڭمىن,
تاعدىرىندا شاما جوق,
دەم ايداعان ادامنىڭ.
جىر, مٸنە, ٶستٸپ جوسىلىپ جٷرە بەرەدٸ. سەنٸ دە ۇلى تاۋدىڭ قويناۋىنا باستاپ الىپ بارادى. تۇماسىنان سۋ ٸشكٸزٸپ, تۇنىعىنا باس قويعىزادى. اتا-بابانىڭ قارا قىستاۋلارىنا, قۇت قونعان قويناۋلارىنا, ۇيىقتى جۇرت, ٶرٸستٸ ٶلكەلەرٸنە اپارادى. تورعىن تۇمانىڭ ٷستٸمەن قالىقتاتادى. كٶنە تاريحتىڭ قويناۋلارىنا دا بارىپ قايتاسىڭ. وسى الىپ تاۋدىڭ ٶزٸن ارعى بابالار جاۋگەرشٸلٸكتەن كٶز اشپاعان جاۋ ٸشٸ جەلەم زاماندا مال-جانىما قورعان بولسىن دەپ, زار تٸلەگٸن ايتىپ جٷرٸپ تەڭٸردەن تٸلەپ, عايىپتان تۋعىزىپ العان ەكەن. قاسيەتتٸ انالاردىڭ بٸرەۋٸ ەتەگٸنە سالىپ ەر جەتكٸزٸپ, الىپ تاۋعا اينالدىرىپ جٸبەرگەن «قازاقتىڭ شەكپەنٸنەن» شىققان تٶلتۋما اتالاس تاۋى ەكەن. تابيعات اياسىندا ٶمٸر سٷرگەن, قازاق سيياقتى كٶشپەلٸ نەسٸلدەن جارالعان كٶنە حالىقتىڭ الىپ تاۋلاردىڭ ٶزٸن تەڭٸردەن تٸلەپ تۋعىزىپ السا نەسٸ ايىپ, نەسٸ قيسىنسىز! سول تاۋ جارالعاندا سول تاۋدىڭ قويناۋىندا قازاقتان باسقا قانداي حالىق ٶمٸر سٷرٸپ, وت جاعىپ, وتان ەتتٸ دەيسٸز?!
اقىن جانى جابىرقاپ, ٶمٸردەن ٶگەيلٸك كٶرٸپ, جادىنان قاسيەتتٸ قۇندىلىقتار تونالا باستاعان كەزدە بابا تاۋعا تەكتەن-تەك كەلە جاتقان جوق. «جاڭىلعاندى اڭعارتىپ, تٷسٸر مەنٸڭ ويىما» دەۋٸ تەگٸن دەيسٸز بە!? باياعى بابالار تەڭٸردەن تٸلەپ, تۋعىزىپ العان پانا تاۋمەن ٶگەي ٶمٸردەن ٶزەگٸنە ٶكسٸك تٷسكەن, جاستىق كٶكتەمٸنەن جۇرداي بولىپ تونالعان اقىن جانى كەلٸپ كەزدەسەدٸ. سول كەزدە اقىننىڭ كٶڭٸلٸنە نەلەر كەلٸپ, نەلەر كەتپەيدٸ! جابىرقاعان جان سەزٸمٸن, ارمانشىل اسىل ماقسات-مۇراتتارىن بابا تاۋعا سىر قىلىپ شەرتٸپ, جانىنا تٷسكەن جاراسىن دا, جادىنان جوعالتقان جاڭىلىسىن دا سوعان سىر قىلىپ ايتپاعاندا ونى باسقا كٸمگە ايتادى!? كٸممەن بٶلٸسەدٸ?! بابانىڭ كٶزٸن كٶرگەن ۇلى تاۋ بەرٸنە كۋە ەمەس پە ەدٸ:
...جاس كٷنٸمدٸ ىرىس قىپ,
قاندىرمادىڭ ايىزىن.
ەندٸ قايدا جىلىستىق,
ٶمٸر, سەن دە قارىزىم.
جەتپٸسٸنشٸ جىل ٶتتٸ,
سەرمەپ ماعان سويىلدى,
قالجىراتتى جٷرەكتٸ,
تٶبەم سوندا ويىلدى.
ٶز تاعدىرىن وسىلاي بايان ەتكەن اقىن, ەندٸگٸ كەزەكتە اتا زاماننان قالعان, بابالار تەڭٸردەن تٸلەپ العان قاسيەتتٸ تاۋدى جات-جالادان, بەلە-قازادان, جاتتىڭ سۇعاناق-سۇعىنان امان بولسا ەكەن دەپ باعزىداعى اتالار سيياقتى اقىن دا تەڭٸردەن تٸلەك تٸلەيدٸ:
...سىندىر, سىنسىن مٷيٸزٸم,
مٷيٸزسٸز دە كٸم ەدٸم?
سال ازاپقا كٷندٸزٸم,
سال ازاپقا تٷنەگٸم.
ەي, كٶك داۋىل, جالىندىم,
كەتٸر مەنٸڭ كەيپٸمدٸ,
بۇزبا سيقىن تاۋىمنىڭ!
ەي, جەبٸر قۇرت جالىندىم,
اق تا, ەمەس كٶك تە ەمەس,
تاسىن تەسپە تاۋىمنىڭ,
مەنٸ مۇجى, مەنٸ تەس!..
اقىننىڭ جٷيرٸك جانى ۇلى تاۋدىڭ ۇلارى بولىپ ۇشىپ جٷرٸپ, ۇلاعاتتى ٷن كٶتەرەدٸ, تاۋ اقىن جانىنىڭ سايا تابار تۇراعى, ارمانىنىڭ ۇشىپ-قونار تۇعىرى سىپاتتى. بۇل ٶلەڭنەن قارادٷرسٸن وقيعا ٸزدەپ قاڭعىرۋدىڭ قاجەتٸ جوق. ەركٸم ٶزٸنٸڭ ٸشكٸ سەزٸمدٸك سۇرانىسىن, جانىنىڭ قالاۋىن ٶلەڭنٸڭ ٶنبويىنان تاۋىپ الا بەرۋٸنە بولادى. شۋاقتى جىر سەنٸ بەيمەلٸم شالىق سەزٸمگە بٶلەپ, ەر قيىردى بٸر نۇسقاپ, قييالىڭا قانات بٸتٸرٸپ, الىستارعا جەتەلەپ الىپ كەتە بەرەدٸ. پوەزييا دەگەن ەنە سول. ەلدە كٸمنەن ەستٸگەن قارابايىر وقيعانى قارادٷرسٸن تٸلمەن تٸزبەلەپ ايتىپ بەرۋ ەمەس قوي ول.
سەرٸك اقىن ٶلەڭ جازۋدىڭ جاڭاشا تٷرٸن جاساۋعا, تٷرٸ بولعاندا ٶلەڭنٸڭ بٷكٸل مازمۇنى مەن فورماسىنا ٶزگەرٸس جاساۋعا تالپىنعان اقىن. ٶزٸ دە وسى جولعا بٷكٸل ٶمٸرٸن سارپ ەتتٸ. تاپقان ولجاسى دا بار شىعار, تايىپ كەتكەن تۇستارى دا بار شىعار, ونى تالداۋ بۇل ماقالانىڭ مٸندەتٸ ەمەس.
سەرٸك اقىننىڭ جىرلارىن, ەسٸرەسە سوڭعى كەزدەگٸ ٶلەڭدەرٸن جازباي تانيسىڭ: «بٶكەن» دەگەن ٶلەڭٸن وقىپ كٶرەيٸك:
اياقتار –
جٷرٸپ,
شىعارماق
نە بٷلٸك?
مٷيٸزٸنە –
ٸلٸكسەم سيىردىڭ.
تٷيرەلەر
شاپ,
بٷيٸرٸم.
شىعىپ
دٶڭگە
جەل
مەن دە!..
شٶپ-شالاڭ
بەلدەن كەپ!
تٶبەلەر
كٶكپەڭ-كٶك.
«جەلبٸر-جەكەن
جەلٸپ ٶتكەن –
جايلاۋدا,
بٸز بٸر بٶكەن!»
10.09.2005.
سەرٸك ٶلەڭدەرٸن كٷڭگٸرت, ۇعىمعا اۋىر دەۋشٸلەر تابىلادى. ول سٶز بۇل جاقتا دا, ول جاقتا دا ايتىلماي جٷرگەن سٶز ەمەس. ونى سەكەڭنٸڭ ٶزٸ دە بٸلەدٸ. بٸزگە كٷڭگٸرت بولعانمەن, ٶزٸنە ايدان انىق بولۋ كەرەك. ول جاعىن بٸز جاقسى بٸلە بەرمەيمٸز عوي. ال, ەندٸ, كٷڭگٸرت, كٶمەسكٸ دەگەن سٶز اقىن ٶلەڭدەرٸن جوققا شىعارىپ كەتە العان جوق. اقىننىڭ جاقسى ٶلەڭدەرٸ ونداي سٶزدەردٸڭ ٶزٸن جوققا شىعارىپ كەتە بەرەتٸن تۇستارى دا از بولمايدى. ٶلەڭدٸ ٶنەر رەتٸندەگٸ ٶرەگە كٶتەرٸپ, ناعىز سٶز ٶنەرٸنٸڭ بيٸگٸنە شىعارىپ, كٷردەلٸ ٶلەڭ جازا المايتىنداردىڭ بارلىعى اقىن ٶلەڭدەرٸنە قىرىن قاراپ كەلگەنٸ دە راس. سوندىقتان وسى كٷنگە دەيٸن سەرٸك ٶلەڭدەرٸ تۋرالى ماڭدايدان سيپار جىلى سٶزدٸ ٸرٸ اقىن ومارعازى ايتانۇلىنان باسقا ەشكٸم ايتا قويماعان سيياقتى. ال, ٶز باسىم وقىرمان رەتٸندە اقىننىڭ ەرتەرەكتە جازعان ٶلەڭدەرٸن (كەيٸنگٸ كەزدەگٸ ٶلەڭدەرٸن مىناداي ەدٸ دەپ ايتا المايمىن) قازاق پوەزيياسىنىڭ ٸرٸ جەتٸستٸگٸ رەتٸندە باعالايمىن. ٶزەگٸندەگٸ ٶز سٶزٸن باسقا ەشكٸمگە ۇقسامايتىن ٶزگەشە بوياۋمەن جەتكٸزگەن, ەشكٸمگە ەلٸكتەپ-سولىقتاماعان باسقا بٸر اقىندى تاعى دا ايتا المايمىن. قالايدا بىلايعى جۇرتقا اقىن ٶلەڭدەرٸندە اشىق-شاشىق جاتقان ەشنەرسە جوق ەكەنٸ – ول دا شىندىق. سٶز اقىننىڭ سوڭعى كەزدەگٸ ٶلەڭدەرٸ تۋرالى بولىپ جاتىر عوي. بۇل «سىرقات» سەكەڭە كەيٸنٸرەك جابىستى. 1980 جىلداردىڭ سوڭىنا دەيٸن قاپشىقباەۆ تا ٶلەڭدەرٸن «قازاقشا» قارا ٶلەڭ مەنەرٸمەن جازىپ كەلگەن بولاتىن. كەيٸنٸرەك قوي, اقىننىڭ «ەلەمدٸك تٸلگە» اۋناپ كەتكەنٸ. ول تٸلدٸ بٸلەتٸن جاندار بٸزدٸڭ ورتامىزدا تىم تاپشى بولىپ شىقتى دا, كٶبٸمٸز اقىننان اداسىپ قالدىق. اداسقامىز جوق-اۋ, «قاشان كٶرسەڭ – وشان كٶر, ٶز تٷسٸمەن كٶرٸنە العان الا جىلقى دا بٸر, ول دا بٸر» (ج. قاماي, ا.تويشان) اقىندى تٸكەلەي تٷسٸنۋگە كٶبٸمٸزدٸڭ قولىمىز جەتپەي, قور بولىپ قالدىق.
سەكەڭ قاشان كٶرسەڭ بويىن تازا ۇستاپ, تٸك جٷرەتٸن, بەيگەگە قوساتىن جٷيرٸكتەي ٶزٸن توق-جاراۋ قالپىندا ۇستايتىن, سەرٸ دە, سىرباز اقىن. سونشاما كٶپ شىعارمالار جازعان تانىمالدىلىعى دا اسا جوعارى تارلانبوز عوي. بٸراق, سونىڭ ٶزٸندە اقىن بولىپ لەپٸرٸپ, كەۋدەسٸن كەرٸپ, جاعاسىن جايلاۋعا جٸبەرٸپ كٶرگەن جان ەمەس. مەن ٶز باسىم سەكەڭنٸڭ سونشا توم-توم ٶلەڭدەر جازسا دا, سولارىنىڭ بولماسا بٸر-ەكەۋٸن ەرتٷرلٸ ساحنالاردان, بولماسا, راديو, تەلەۆيدەنيەدەن وقىعانىن, تٸپتەن اعايىننىڭ توي-تومالاعىنا دا ارناپ بٸر شۋماق جىر وقىعانىن كٶرگەن ەمەسپٸن. اقىن ٶمٸر بويى بٸرەۋگە «ارناۋ» ٶلەڭ جازعان ەمەس. ول ٶلەڭدٸ كەز كەلگەن كەدەگە جاراتىپ, قولجاۋلىق ەتٸپ, قادىرىن كەتٸرٸپ, قاسيەتٸن تٶمەندەتكەن جان ەمەس. ەكٸ-ٷش ٶلەڭ جازىپ الىپ, كٶزٸنە ميكروفون, قارسى الدىنان ساحنا كٶرٸنسە بولدى, ەلگٸسٸن وقۋعا تاپىراقتاپ تۇرا جٷگٸرەتٸن اقىندارعا سەكەڭ اياۋشىلىقپەن قاراپ, ميىعىنان كٷلٸپ, وتىرار ەدٸ. بٸر ٶلەڭٸندە اقىن:
ۋىتىن جايىپ ٸسٸكشە,
ٶزگەنٸڭ اسسا اتاعى.
اتاعىم مەنٸڭ كٷشٸكشە,
ٷيشٸگٸندە جاتادى! – دەيتٸنٸ بار. اقىننىڭ ٶمٸرلٸك ۇستانىمى دا, ادامدىق بولمىس-بٸتٸمٸ دە وسى سٶزگە كەلٸپ سايادى.
ەرمييابەك ساعىندىقۇلى,
قازاقستان جازۋشىلار وداعىنىڭ مٷشەسٸ, سىنشى.
