[caption id="attachment_12624" align="alignright" width="714"]
– كٷنەس اۋداندىق 1-ورتا مەكتەپ ٸشٸنەن قازاقى ەتنوگرافييالىق سالت –سانالىق مۇراجايدى اشۋ قالاي ويلارىڭىزعا كەلدٸ? ەلدە زامان تالابى وسىلاي ما?
– باعزى زاماننان بەرٸ باھادٷر بابالارىمىزدىڭ شۇرايلى ٶلكەسٸ, قۇتتى قونىسى بولىپ كەلگەن, جەتٸسۋدىڭ شىعىس اتىرابىن تٷگەل قامتىعان ٸلە القابى – قازاقتىڭ نايمان اتادان تارايتىن قىزاي رۋىنىڭ بازارلى ورتاسى. جىر سەيگٷلٸگٸ, اتى التى الاشقا مەلٸم تاڭجارىق جولدىۇلى, دەۋلەسكەر كٷيشٸ, ٶنەرٸن كٷللٸ قىتاي مويىنداعان ەشٸم دٷڭشٸۇلى سەكٸلدٸ سايىپقىرانداردى تٷلەتكەن ٶلكە وسى – كٷنەس. «ەل ٸشٸ – التىن كەنٸشٸ» ەمەس پە?! بابالارىمىزدان ۇرپاقتان-ۇرپاققا مۇرا بولىپ قالعان, تالاي اسىل دٷنيەلەر قازاق ۇلتىنىڭ مەيەكتٸ مەدەنيەت بەلگٸسٸندەي كٶزگە ۇرىپ اق تۇر. اتا-بابالارىمىز كٶشٸپ-قونىپ, تاۋ اسىپ, تاس باسىپ جٷرسە دە,وسىنشاما ۇشان-تەڭٸز دٷنيەنٸ ۇرپاعىنا جالعاعانىنا قايران قالماي تۇرا المايسىڭ. ونىڭ ٶزٸ كٶنەنٸڭ كٶزٸ, دانانىڭ سٶزٸ رەتٸندە بٷگٸنگٸ ۇرپاقتىڭ ساناسىن سەرگٸتٸپ,ويىن قۋاتتاندىرىپ, ٶمٸر جولىنا شىراعدان بولارى سٶزسٸز عوي. سوندىقتان دا كٷنەس اۋماعىنىڭ قارا شاڭىراعى ٸسپەتتٸ كٷنەس اۋداندىق 1-ورتا مەكتەپتٸ نەگٸز ەتٸپ, قازاققا تەن قاسيەتتٸ ۇرپاققا دارىتۋ– بٸز سيياقتى ۇستازداردىڭ ازاماتتىق بورىشى. سول ماقساتپەن اسىل مۇرالاردى جيىپ, مۇندا بٸلٸم نەرٸنەن سۋسىنداپ جاتقان 3000 وقۋشىعا ٶنەگە بولسىن دەگەن نيەتپەن وسى مۇراجايدى اشتىق. سونداي-اق, بٷگٸنگٸ ۇرپاق انا تٸلٸنەن اجىراپ, ٶزگە تٸلدە سٶيلەۋگە ٷيٸرسەك بولىپ بارادى. كٶپ ۇرپاعىمىز حانزۋ (قىتاي, - رەد.) تٸلٸندە ساۋات اشاتىندىقتان, ٶزٸنٸڭ تٸلٸن, دٸنٸن, سالت-ساناسىن, تاريحىن, تابيعاتىن تانىماي, ٶز تامىرىنان جىراقتاپ بارادى. ۇرپاقتىڭ ەرتەڭگٸ قاراڭعى تٸرلٸگٸنەن الاڭداعاندىقتان دا وسىنداي مۇراجاي جاساپ, سول ارقىلى بولسا دا اۋىق-اۋىق جٷرەك تٸتٸركەندٸرۋ امالىن جاساپ وتىرعاندايمىن.
ەلٸمنٸڭ ەلدٸگٸ, حالقىمنىڭ حاندىعى قۇلاماسىن دەپ جار قۇلاعى جاستىققا تيمەيتٸن, جٷرەگٸ تازا ناركٶڭٸل جاندار بارشىلىق. قازاقتىڭ ارعى-بەرگٸ اسىل مۇرالارى دا, ەنە سونداي ادامداردىڭ قولىندا جارقىراپ ساقتالۋدا.
– بايقاۋعا قاراعاندا, مۇراجايداعى بۇيىمداردىڭ كٶبٸسٸ قولدانىستان قالىپ بارا جاتقان دٷنيەلەر ەكەن. ەندٸگٸ ۇرپاقتىڭ كٶڭٸلٸنەن ورىن الۋى مٷمكٸن دەپ ويلايسىز با?
[caption id="attachment_12625" align="alignright" width="699"]
– دۇرىس ايتاسىڭ, مىناۋ ايحاي ٶمٸردٸڭ سۇلۋلىعىن كەيبٸر جاقسى ادامدار عانا ساقتاپ تۇرعان سيياقتى. ەلٸمنٸڭ ەلدٸگٸ, حالقىمنىڭ حاندىعى قۇلاماسىن دەپ جار قۇلاعى جاستىققا تيمەيتٸن, جٷرەگٸ تازا ناركٶڭٸل جاندار بارشىلىق. قازاقتىڭ ارعى-بەرگٸ اسىل مۇرالارى دا, ەنە سونداي ادامداردىڭ قولىندا جارقىراپ ساقتالۋدا. ال قالعان قادٸرٸنٸڭ قاشقانىن ەمەس, قارىننىڭ تويعانىن باقىت سانايتىن توعىشارلار ۇلتىنا تەن قانداي اسىل قازىنا ساقتاي السىن?!
مۇراجايدى ٷش ٷلكەن مازمۇندا ورنالاستىردىق.
بٸرٸنشٸ بٶلٸمدە جازبا ماتەريالدار: مۇندا كٶرەرمەندەر قازاقتىڭ عۇن, ساق, ٷيسٸن سىندى بايىرعى ۇلىستاردان بەرٸ قارايعى حالقىنا مەلٸم ۇعىمدارمەن تانىسا الادى. سول كەزدەگٸ جازبا مۇرالاردىڭ كٶشٸرمەلەرٸ, شەجٸرەلەر, باتىرلاردىڭ ٶنەگەلٸ ٶمٸرٸ, شەشەندەردٸڭ ٶسيەتتٸ سٶزدەرٸ وسىندا رەت-رەتٸمەن, مازمۇن-مەنٸنە قاراي جينالعان.
[caption id="attachment_12631" align="alignright" width="800"]
ەكٸنشٸ بٶلٸمدە سۋرەتتٸك-البومدىق نۇسقالار توپتاستىرىلعان: مۇندا كٶپتەگەن اسىل مۇرالار, قازبا قالدىقتار, سالت-دەستٷرگە قاتىستى سۋرەتتەرمەن بەينەلەنگەن. بۇل بٶلٸمنەن وسى ٶڭٸردٸڭ عانا ەمەس, ٶزگە ايماقتىڭ, تۇتاس قازاقتىڭ تاريحي دٷنيەلەرٸن دە كەزٸكتٸرە الاسىز.
ٷشٸنشٸ بٶلٸمدە كٶرسەتپەلٸ بۇيىمدار جيناقتالعان: مۇندا ەل ٸشٸندە قولدانىستان قالىپ بارا جاتقان كٶنە بۇيىمدار قويىلدى.
ولاردىڭ قاتارىندا تاريحى بٸرنەشە عاسىرعا كەتەتٸن ەسكٸ زاتتار, ات ەبزەلدەرٸ, قارۋ-جاراقتار, كٷندەلٸكتٸ ٶمٸردە قولدانىلعان قۇرال-سايماندار, ٷي جيھازدارى, ويۋ-ٶرنەكپەن كٶمكەرٸلگەن قولٶنەر بۇيىمدارى, بٸز بۇل كٷندەرٸ سەن ورتالىقتارىنان كٶرەتٸن ەسەم دە كٶركەم جوبالانعان ەسكٸ كيٸمدەر, بەرٸ-بەرٸ بار.
ال ۇرپاقتىڭ قابىلداۋ جاعىنا كەلسەك, جٷرەگٸندە جىلۋى بار ۇرپاق, ەرينە, جٷرەگٸنٸڭ جاسى تامشىلاپ قارسى الادى. ۇلتىنىڭ ۇلاعاتىن, حالقىنىڭ قادىر-قاسيەتٸن قاشان دا بەسكە تٸگەتٸندەر مۇراجايدى ارالاتۋ بىلاي تۇرسىن, سول ارادا ساباق بەرٸپ, سوندا تٷنەسەك تە قازاققا تەن قاسيەتتەر تٷسٸنە دە كٸرمەي تۇرىپ كەلە جاتادى. قۋانارلىعى – مۇنداي توبىرلاردىڭ سانى كٶپ ەمەس.
مۇراجايدىڭ قورى ەلٸ دە تولىعا تٷسۋدە. ەرينە, از ۋاقىت ٸشٸندە بەرٸن تولىقتاي جيىپ بٸتتٸك دەۋ قيىن.
ال ۇرپاقتىڭ قابىلداۋ جاعىنا كەلسەك, جٷرەگٸندە جىلۋى بار ۇرپاق, ەرينە, جٷرەگٸنٸڭ جاسى تامشىلاپ قارسى الادى. ۇلتىنىڭ ۇلاعاتىن, حالقىنىڭ قادىر-قاسيەتٸن قاشان دا بەسكە تٸگەتٸندەر مۇراجايدى ارالاتۋ بىلاي تۇرسىن, سول ارادا ساباق بەرٸپ, سوندا تٷنەسەك تە قازاققا تەن قاسيەتتەر تٷسٸنە دە كٸرمەي تۇرىپ كەلە جاتادى. قۋانارلىعى – مۇنداي توبىرلاردىڭ سانى كٶپ ەمەس.
[caption id="attachment_12627" align="alignright" width="754"]
– وسىنشاما كٶپ ۇلتتىق بوياۋى كٷشتٸ كەرەمەت دٷنيەلەردٸ مۇراجايعا ەكەلۋ قانشالىق قيىندىقتار تۋعىزدى?
– «كٸسٸ قولىنداعىنىڭ – كٸلتٸ اسپاندا» دەگەن سٶز بار عوي. ۇرپاعىمىزدى ۇعىمدى ەتٸپ تەربيەلەۋ جولىنداعى يگٸلٸكتٸ ٸس دەپ تٷسٸنٸپ, قۋانا قارسى العاندار دا بار, باقاداي تىربيىپ, جانىنا جولاتپاعاندار دا بار. ەۋەلٸ ۇرپاعى بٸزدٸڭ مەكتەپتە بٸلٸم الىپ جاتسا دا, ول جاعىنا باس قاتىرىپ قويمايدى. مۇرالاردى جيناۋ ٷشٸن شىڭجاڭ ٶلكەسٸنٸڭ قازاق قونىستانعان اۋدان-اۋىلدارىن تٸنتٸپ شىققىنداي بولدىق. تەڭٸزدەن تەبەن ٸزدەگەندەي بولساق تا, كٶپ جاماننان كٶڭٸلٸمٸز قالسا دا قازاقتىڭ نامىسىن تٸكتەۋ جولىندا ايانباي ٸسكە كٸرٸسۋ – بٸز ٷشٸن باقىت. سەبەبٸ, ادام بالاسىنىڭ قيىن كٷندەرٸ عانا ەسٸندە قالادى. جاي كٷندەر جادىڭدا كٶپ ساقتالمايدى. ودان سىرت قارجى جاعىنان بٸراز قينالدىق. مۇراجاي اشۋ ٸسٸن بەكٸتۋ ٷشٸن تالاي ەمەن ەسٸكتٸ توزدىرعانىمىزدى بىلايعى جۇرت جاقسى تٷسٸنەر.
[caption id="attachment_12628" align="alignright" width="735"]
– ەگەر وسى مۇراجايداعى بولسىن, نە ەل اراسىنداعى ازداعان ادامداردىڭ قولدانىسىندا جٷرگەن, تەك قازاققا تەن دٷنيەلەردٸ قولدانىسقا كٸرٸكتٸرۋگە بولا ما?
– مەنٸڭ ويىمشا, ەڭ ەۋەلٸ ەل ٸشٸندەگٸ ۇلتتىق بوياۋى كٷشتٸ, قىمبات بۇيىمدارىمىزدى ٶز تابيعات, بٸتٸمٸن ٶزگەرتپەي جاساي الاتىن شەبەرلەردٸڭ باسىن قوسىپ, شەبەرحانا نە كوللەكتيۆتٸك ٶندٸرۋ بازاسىن قۇرۋ كەرەك. ياكي, جاڭا تەكنيكاعا سٷيەنٸپ,ٶندٸرەتٸن اسپاپتار تاپقىرلاپ, پاتەنت قۇقىعىن الىپ, زاڭدى ماركامەن بازارعا سالار بولسا, ەرينە, نۇر ٷستٸنە نۇر بولار ەدٸ. ول ٷشٸن شەبەرلٸك, باتىلدىق, قارجى, جاسامپازدىق قاجەت. باسقا ۇلتتاردا شەكتەۋسٸز قولداناتىنداي قولايلى جاعىن ويلاستىرىپ بازارعا سالعاندا, ۇلت كاپيتالىنىڭ قالىپتاسۋىنا تٷرتكٸ بولۋمەن قاتار, ٶنەرٸمٸز بەن مەدەنيەتٸمٸزدٸ ەلەمدٸك ٶرەدەن كٶرۋگە بولار ەدٸ.
– وقۋشىلاردىڭ ٸشٸندە وسى جاعىندا ويلانىپ جٷرگەن قازاقتىڭ بولاشاق تاپقىرلارى بار ما?
– ەرينە, بار. «ات قۇلىننان ٶسەدٸ» عوي. بٷگٸنگٸ ۇرپاق ەرتەڭگٸ ەلدٸڭ تٸزگٸنٸن ۇستاۋشىلار. كەۋدەمٸزگە ٷمٸت ۇيالاتىپ, كٶز قۋانىشىمىزعا اينالىپ جٷرگەن ازاماتتارىمىز قازٸر جوعارى بٸلٸم ورىندارىندا دا, مەكتەبٸمٸزدە دە وقىپ جاتىر. مىسالعا ايتار بولساق, فيزيكا سالاسىنان توپ جارىپ اتوم جاساۋعا قىزىعاتىن, قازاق ۇلتتىق ويىندارىنىڭ ەلەكتروندى جۇمساق دەتالىن جاساۋعا بەلشەشە كٸرٸسكەن, قازٸردەن باستاپ بٸرلەسٸپ قارجى جيناپ, سەرٸكتٸك قۇرىپ, بولاشاقتا ۇلتتىق ٶنٸمدەردٸ ماركاسىمەن بازارعا سالۋعا ۇمتىلىس جاساپ جاتقاندار, عاجايىپ قۇرىلىستاردى جوبالاپ, ەلٸنە ٷلەس قوسقىسى كەلەتٸندەر كٶپ. لايىم, ويانعان جاستارىمىزدىڭ ساپارىن وڭ قىلا كٶرسٸن دەگەن ىستىق تٸلەگٸمدٸ ايتقىم كەلەدٸ.
– ٶز بٸتٸم-بولمىسىن تانىپ, تاريحىنا تامىر بويلاتا الماعان ۇرپاق قانشا جەردەن عالىم بولسا دا, ساتقىندىققا بەيٸم جۇمىس جاسايدى. ۇلتجاندى ۇرپاق تەربيەلەۋ ەربٸر اتا-انانىڭ ۇلتىنا قوسقان قالتىقسىز ٷلەسٸ بولماق. ال سالت-دەستٷرمەن سۋارىلعان ۇرپاق ازعانتاي ٶنەرٸ بولسا ەلٸنە كٶرسەتكٸسٸ, حالقىمەن بٶلٸسكٸسٸ كەلەدٸ. قازٸرگٸ ۇرپاقتاردىڭ بەتالىسى ەلٸنٸڭ ەرتەڭٸنە ٷڭٸلگەن ازاماتتاردىڭ كٶكٸرەگٸنە ٷرەي دە, ٷمٸت تە سىيلاپ جٷر. ٷرەي بولاتىنى: ولاردىڭ تەربيەسٸ, كٶزقاراسى, مٸنەزٸ الابٶتەن, ۇلتىنا جاتىرقاي قارايدى. قازاقشا سٶيلەۋدٸ ار كٶرەدٸ. ەلدٸڭ ەرتەڭگٸ تٸرلٸگٸ, ۇلتىنىڭ نامىسى ولار ٷشٸن بيٸككە شىعاراتىن باسپالداق قانا, تاپتاپ جٷرە بەرەدٸ. ەكە مەن بالانىڭ ورتاسىنا تٸلماش كەرەك بولار كٷن تاياپ كەلەدٸ. سوندىقتان دا مۇراجاي وقۋشىلاردى ەڭ ەۋەلٸ ۇلتىنىڭ ٶتكەنٸنە ٷڭٸلتٸپ, ٶنەگەسٸنە تەنتٸ ەتٸپ, بٸرتە-بٸرتە سٷيٸسپەنشٸلٸك ورناتىپ, ودان ەرٸ ٶزٸ ٷلەس قوساتىن شىنايى رۋحىن جەتٸلدٸرۋدە تاپتىرمايتىن تەربيە بازاسى بولماق. ٶكٸنٸشتٸسٸ, بارا-بارا ٶزٸمٸزدٸ مۇراجايدان, قۇرىپ-جوعالۋعا اينالعان بۇيىمدار قاتارىنان كٶرۋ دٸ ماڭدايىمىزعا جازاما دەگەن ٷرەي ٷدەپ كەلەدٸ...
باسقا ەمەس, ۇرپاق ساناسىن اعارتۋمەن شۇعىلدانىپ جٷرگەن ٸشٸنارا وقىتۋشىلارىمىزدىڭ ٶزٸ تاناۋىن كٶككە كٶتەرٸپ: «مىناۋى نەسٸ-ەي, بەس تال تەرٸسٸمەن قازاق بولىپ كەتە مە?!»,-دەپ قىجىرتقاندارى جانىمدى مۇزداتتى. كەيبٸر باسشىلىقتا جٷرگەندەر جوباڭدى, ويىڭدى ٶزگەرتٸپ, ٶز سالتاناتىنان جۇرداي قىلعىسى كەلەدٸ. قىزمەتٸن بۇلداپ, «باس اۋىرتىپ نە قىلادى?» دەپ مۇرنىن شٷيٸرە قاراعاندار دا كەزٸكتٸ. كٶكبٶرٸنٸڭ سۋرەتٸن كٶتەرٸپ جٷرسەڭ: «يت قۇساپ ۇلىپ جٷرسٸڭدەر مە?» دەپ, تاماعىنا كٷلكٸ تىعىلعاندار دا تابىلدى.
– ۇلتتىق مۇراجايدى اشۋ بارىسىندا دٷيٸم جۇرتقا ايتا الماعان, تەك ٶز ٸشٸڭٸزدە قالعان قانداي جايتتار بولدى?
– باسقا ەمەس, ۇرپاق ساناسىن اعارتۋمەن شۇعىلدانىپ جٷرگەن ٸشٸنارا وقىتۋشىلارىمىزدىڭ ٶزٸ تاناۋىن كٶككە كٶتەرٸپ: «مىناۋى نەسٸ-ەي, بەس تال تەرٸسٸمەن قازاق بولىپ كەتە مە?!»,-دەپ قىجىرتقاندارى جانىمدى مۇزداتتى. كەيبٸر باسشىلىقتا جٷرگەندەر جوباڭدى, ويىڭدى ٶزگەرتٸپ, ٶز سالتاناتىنان جۇرداي قىلعىسى كەلەدٸ. قىزمەتٸن بۇلداپ, «باس اۋىرتىپ نە قىلادى?» دەپ مۇرنىن شٷيٸرە قاراعاندار دا كەزٸكتٸ. كٶكبٶرٸنٸڭ سۋرەتٸن كٶتەرٸپ جٷرسەڭ: «يت قۇساپ ۇلىپ جٷرسٸڭدەر مە?» دەپ, تاماعىنا كٷلكٸ تىعىلعاندار دا تابىلدى. وسىنىڭ بەرٸن ويلاپ وتىرساڭ, ەدٸلەتسٸزدٸكتٸڭ كٶكەسٸ ٷلكەندەر دە جاتقانداي قاسٸرەتتەنە تٷسەسٸڭ. دٷنيەگە كٶزٸن ەندٸ اشىپ كەلە جاتقان جاس ۇرپاقتا نە كٸنە بار?! جاس ٶركەندٸ كٷناعا باتىراتىن ٶزٸمٸز. دەسە دە , كەلەر كٷننەن كٷتەر ٷمٸتٸم زور.
– اعىنان اقتارىلعان ەڭگٸمەڭٸزگە كٶپ راحمەت, اعا! ساۋ-سالامات بولىڭىز!
– ٶزٸڭە دە راحمەت! ەلگە سەلەم ايت!
سۇحباتتاسقان الاش تۇرسىنەلٸ.
