نوۆوروسسييسك تەڭٸز پورتى اكۆاتوريياسىنداعى كاسپيي قۇبىر كونسورتسيۋمىنىڭ (كتك) ينفراقۇرىلىمىنا جاسالعان دروندىق شابۋىلدار قازاقستان اقپاراتتىق كەڭٸستٸگٸندە ايتارلىقتاي رەزونانس تۋدىردى. سەبەبٸ كتك – ەلٸمٸزدٸڭ مۇناي ەكسپورتىنداعى باستى باعىت, تيٸسٸنشە, ونىڭ جۇمىسىنىڭ بۇزىلۋى ەكونوميكالىق تەۋەكەلدەردٸ كٷشەيتەدٸ.
كەشە قازاقستان سىرتقى ٸستەر مينيسترلٸگٸ رەسمي تٷردە مەلٸمدەمە جاساپ, بۇل شابۋىل “حالىقارالىق دەڭگەيدە قورعالاتىن ازاماتتىق نىسانعا قارسى باعىتتالعان اگرەسسييالىق اكت” دەپ اتادى. ايتا كەتۋ كەرەك بۇل – كتك ينفراقۇرىلىمىنا وسىمەن ٷشٸنشٸ رەت جاسالعان سوققى.
Dalanews.kz وسى ماڭىزدى وقيعاعا قاتىستى ساراپشىلاردىڭ پٸكٸرٸن بەرە وتىرىپ, تاقىرىپتى تالدايدى. قر سٸم مەلٸمدەمەسٸندە قازاقستاننىڭ جاھاندىق ەنەرگەتيكالىق نارىقتاعى جاۋاپتى ويىنشى رەتٸندەگٸ رٶلٸ, ەنەرگييا تاسىمالىنىڭ تۇراقتى ەرٸ ٷزدٸكسٸز جٷزەگە اسۋىنىڭ ماڭىزدىلىعى ايتىلعان. رەسمي استانا بۇل وقيعانىڭ قازاقستان–ۋكراينا قاتىناستارىنا كەرٸ ەسەر ەتۋٸ مٷمكٸن ەكەنٸنە نازار اۋدارادى. كيەۆتەن مۇنداي جاعدايلاردىڭ قايتالانۋىنا جول بەرمەۋ جٶنٸندە شارالار كٷتەتٸنٸن جەتكٸزەدٸ.
ۋكراينانىڭ رەسمي جاۋابى دا شىقتى. بۇل ەل سوققى قازاقستانعا قارسى ەمەس, دەپ مەلٸمدەدٸ. قازاقستان سىرتقى ۆەدموستۆوسىنىڭ مەلٸمدەمەسٸنەن كەيٸن ۋكراينا سىرتقى ٸستەر مينيسترلٸگٸنٸڭ ٶكٸلٸ گەورگيي تيحيي قازاقستاننىڭ الاڭداۋشىلىعىن ەسكەرەتٸنٸن ايتتى. دەگەنمەن ۋكراينا بۇل وپەراتسييانى ٶزٸن-ٶزٸ قورعاۋ ماقساتىندا, بۇۇ جارعىسىنىڭ 51-بابىنا سەيكەس جٷرگٸزٸلٸپ جاتقانىن العا تارتقان. ول ۋكراينا تاراپىنان جاسالعان ەرەكەت قازاقستانعا نەمەسە ٷشٸنشٸ تاراپتارعا قارسى باعىتتالماعان. بارلىق سوققىلار اگرەسسوردىڭ ەسكەري ەلەۋەتٸن ارتتىراتىن ينفراقۇرىلىمعا جاسالدى, دەدٸ. ۋكراينا تاراپى ٶز جاۋابىندا قازاقستاننىڭ بۇعان دەيٸن رەسەيدٸڭ ۋكرايناداعى ازاماتتىق نىساندارعا جاسالعان شابۋىلدارىن ايىپتاماعانىن دا ەسكە سالدى.
قازاقستاندىق ەكونوميست تٶلەۋتاي راقىمبەكوۆ بۇل ينتسيدەنتتٸڭ زارداپتارى تۋرالى پٸكٸر بٸلدٸردٸ. قازٸرگٸ ەكونوميكالىق جاعدايدا قازاقستان ٷشٸن كتك-نىڭ ورنى ەرەكشە. ەگەر 2024 جىلعى دەرەكتەرگە سٷيەنسەك, قازاقستان مۇنايىنىڭ 80%-ى دەل وسى كتك ارقىلى ەكسپورتتالعان. مۇناي ەكسپورتى ەلدٸڭ جالپى ەكسپورتتىق تابىسىنىڭ 52,6%-ىن قامتاماسىز ەتكەن, دەيدٸ ساراپشى.
“قازاقستاننىڭ ۆاليۋتالىق تٷسٸمٸنٸڭ جارتىسىنا جۋىعىنا تٸكەلەي قاۋٸپ بۇل. ەنەرگەتيكالىق سەكتور مەن بيۋدجەت تۇراقتىلىعىنا قىسىم. بۇل جاعدايدىڭ ەلەۋمەتتٸك جەلٸلەردە قىزۋ پٸكٸرتالاس تۋدىرۋى دا زاڭدىلىق. ەلبەتتە ول قازاقستانعا تٸكەلەي باعىتتالماسا دا, ەلٸمٸزدٸڭ ەكونوميكالىق قاۋٸپسٸزدٸگٸنە نۇقسان كەلتٸرٸپ, ديپلوماتييالىق تەڭگەرٸمدٸ ساقتاۋدا كٶپتەگەن سۇراقتار تۋعىزىپ وتىر”,- دەيدٸ راقىمبەكوۆ.
گەوساياسات تۇرعىسىنان قاراعاندا قازاقستان رەسەيمەن دە, ۋكراينامەن دە ديپلوماتييالىق قاتىناستاردى ساقتاۋعا مٷددەلٸ. استانا ٶز ۇستانىمىن بەيتاراپتىق پەن حالىقارالىق قۇقىققا قۇرمەت كٶرسەتۋ قاعيداتتارىن بٸرنەشە رەت اشىق الاڭداردا ايتىپ, ەشكٸممەن تالاس-تارتىسقا بارمايتىنىن مەلٸمدەۋمەن كەلەدٸ, دەيدٸ تٶلەۋتاي راقىمبەكوۆ.
“دەسە دە كاسپيي قۇبىر كونسورتسيۋمىنىڭ بٷلٸنۋٸ قازاقستان دا سوعىستىڭ جاناما بولسا دا ىقپالىندا ەكەنٸن كٶرسەتەدٸ. ەكسپورتتىق ينفراقۇرىلىمنىڭ وسىنداي تەۋەكەلدەرگە ۇشىراۋى ارتىپ كەلەدٸ. وسىنداي جاعدايلار مۇناي تاسىمالى باعىتتارىن ەرتاراپتاندىرۋ ٸسٸن جەدەلدەتە تٷسۋٸ كەرەك. الايدا بالاما قۇبىرلار مەن باسقا دا مۇناي تاسىمالداۋ باعىتتارى دامىماي وتىر. ولاردىڭ بەرٸن قوسساڭ دا قۋاتى كتك-نىڭ ورنىن تولىق باسا المايتىنى ٶكٸنٸشتٸ”,- دەيدٸ ساراپشى.
قازاقستاندىق ساياسي شولۋشى عازيز ەبٸشەۆ بۇل وقيعاعا ساياسي رەڭك بەرۋگە تىرىسادى. ۋكراينا قارۋلى كٷشتەرٸنٸڭ كتك نىسانىنا جاساعان شابۋىلدارىن جەنە بۇعان ۋكراينالىق بۇقارالىق اقپارات قۇرالدارىنىڭ رەاكتسيياسىن پٸكٸرگە ارقاۋ ەتكەن.
“قازاقستان ٷكٸمەتٸنٸڭ ۇستامدى نارازىلىعىنا ولار ٶكتەم پامفلەتپەن جاۋاپ بەردٸ. ياعني قازاقستانعا ٶز ەكسپورتتىق ينفراقۇرىلىمىنا جاسالعان سوققىلاردى ٷنسٸز عانا قابىلداۋدى ۇسىنادى. سونىمەن قاتار, رەسەيمەن ەكونوميكالىق قاتىناستاردى دا ٷزۋ كەرەك دەگەندٸ مەڭزەپ وتىر. ال بۇل قاتىناستارعا دا تالاي نەرسە تەۋەلدٸ”,– دەپ جازدى ەبٸشەۆ ٶز Telegram ارناسىندا.
ول قازاقستان ەكونوميكاسىنىڭ دامۋى جەنە قاراپايىم ازاماتتاردىڭ ٶمٸرٸ تٸكەلەي وسى مۇناي قۇبىرىمەن بايلانىستى ەكەنٸن اتاپ ٶتكەن. سونداي-اق ۋكراينالىق باق ۋكرايناعا دوستىق نيەتپەن قارايتىن ەلدەردٸڭ سانىن بارىنشا ازايتۋدى كٶزدەپ وتىر, دەپ پٸكٸرٸن تٷيٸندەپتٸ.
ايتا كەتۋ كەرەك, كاسپيي قۇبىر كونسورتسيۋمى (كتك / Caspian Pipeline Consortium, CPC) — قازاقستاننىڭ نەگٸزگٸ مۇناي ەكسپورتتىق ارتەريياسى. كتك رەسمي تٷردە 1992 جىلى قۇرىلعان. بۇل كونسورتسيۋم — رەسەي, قازاقستان جەنە وماندا تٸركەلگەن حالىقارالىق جوبانىڭ نەتيجەسٸ. جالپى ۇزىندىعى شامامەن 1,510 شاقىرىم.
قۇرامى مەن اكتسيونەرلەرٸ تۋرالى اشىقدەرەككٶزەرٸندە اقپاراتتارعا قاراعاندا, كتك-نىڭ اكتسيونەرلٸك قۇرىلىمى ەرتٷرلٸ ەلدەر مەن كومپانييالاردى بٸرٸكتٸرەدٸ. نەگٸزگٸ ٷلەستەرٸ مىنالارعا تيەسٸلٸ:
Transneft (رەسەي) - 24 %
KazMunayGas (قازاقستان)- 19 %
Chevron (Chevron Caspian Pipeline Consortium Co.)- 15 %
LUKOIL (LUKARCO B.V.) - 12.5 %
باسقا حالىقارالىق جەنە مەملەكەتتٸك كومپانييالار (Mobil, Rosneft-Shell, Mobil Caspian Pipeline, BG, Eni جەنە ت.ب.) قالعان ٷلەستەرٸ بار.
قورىتا ايتقاندا, كەز-كەلگەن قيىندىق, ينفراقۇرىلىمعا جاسالعان شابۋىل نەمەسە تاسىمالداۋ ٷزٸلۋٸ قازاقستاننىڭ ەكسپورتتىق تٷسٸمٸنە تٸكەلەي ەسەر ەتەدٸ. كتك ارقىلى ەكسپورتتالعان مۇناي كٶلەمٸ مەن ترانزيتتٸك تاسىمالداۋلارى ەلٸمٸزدٸڭ سىرتقى ساۋداداعى لوگيستيكاسى ٷشٸن ٶتە ماڭىزدى. قازٸرگٸ گەوساياسي شيەلەنٸستەر مەن ەسكەري قاقتىعىستار جاعدايىندا مۇنداي ينفراقۇرىلىمدارعا جاسالعان شابۋىلدار, اپاتتار نەمەسە سانكتسييالار الىپ مۇناي قۇبىرىنا تەۋەلدٸ ەلدەردٸڭ ەكسپورتتىق قاۋٸپسٸزدٸگٸنە ٷلكەن قاتەر تٶندٸرٸپ وتىر. جوعارىدا ايتقانداي, اكتسيونەرلٸك قۇرىلىمنىڭ حالىقارالىق تۇرپاتتا بولۋى تەۋەكەلدەردٸ بٶلۋگە ەكەلەدٸ. بٸراق بۇل دا ٶزٸمەن بٸرگە كٷردەلٸ گەوساياسي تەۋەلدٸلٸككە ۇرىندىرادى. سوندىقتان بۇل وقيعا قازاقستان ٷشٸن لوگيستيكالىق تەۋەلدٸلٸكتٸ تٶمەندەتۋ, ەكسپورت باعىتتارىن ەرتاراپتاندىرۋ جەنە ينۆەستيتسييالىق ساياساتتى قايتا قاراۋعا جەتەي مە? ۋاقىت – تٶرەشٸ.
