ادام ٶمٸرٸندەگٸ ەڭ يگٸ ٸستەردٸڭ بٸرٸ – مۇقتاج جاندارعا قامقورلىق جاساۋ. سول يگٸ ٸس جاساۋدا الماتى وبلىسىنىڭ كەسٸپكەرلەرٸ بەلسەندٸلٸك تانىتۋدا.
جالپى, الماتى وبلىسىندا تٶرت جەنە ودان دا كٶپ بالا تەربيەلەپ وتىرعان 40 مىڭعا جۋىق وتباسى بار. جىل باسىنان اۋدان, قالا كەسٸپكەرلەرٸ باتىر انالارعا 30-عا جۋىق ٷي الىپ بەرگەن.
الماتى وبلىسىنىڭ اتىمتاي جومارتتارى كٸمدەر?
جانبولاتوۆتار ەۋلەتٸ بۇعان دەيٸن اۋىلداعى مونشا ٷشٸن سالىنعان عيماراتتى پانالاپ كەلگەن ەكەن. وسى باسپانا ٷشٸن ولار اي سايىن 17 مىڭ تەڭگە تٶلەپ وتىرعان.
جاس كٶپبالالى وتباسى قۋانىش پەن ماقپال جانبولاتوۆ ۇيعىر اۋدانىنىڭ تۋماسى, ەكەۋٸ بەس بالا تەربيەلەپ وتىر. وتاعاسى قۋانىش – بالالار ٷيٸنٸڭ تەربيەلەنۋشٸسٸ, سونداي-اق جاراقات العان سوڭ, ونىڭ بٸر كٶزٸ كٶرمەي قالعان. بٸراق قيىندىقتارعا قاراماستان, ول ٷيٸنە جاقىن ورنالاسقان بازاردا ەرتٷرلٸ جۇمىس ٸستەيدٸ.
ال كەربۇلاق اۋدانى, قىزىلجار اۋىلىنىڭ تۇرعىنى جۇماعىز مەدەتوۆاعا ەلٸ سالىنىپ بٸتپەگەن تسەمەنت زاۋىتىنىڭ باسشىسى تٶرت بٶلمەلٸ ٷيدٸ ۇسىندى.
جۇماعىز مەدەتوۆا ٷش قىزىمەن پەتەردەن-پەتەرگە كٶشٸپ, تۋىستارىن جاعالاپ جٷرگەنٸنە 5 جىلدان اسىپتى.
قوعالى اۋىلىنىڭ ازاماتى, مەسليحات دەپۋتاتى, جەكە كەسٸپكەر قايرات بەكيەۆ التى بالانىڭ اناسى ايگٷل ەشپاەۆاعا ٷي سىيلاپ, قۋانىشقا كەنەلتسە, تالدىبۇلاق اۋىلىنىڭ ازاماتى كالەن تۇرسىنباەۆ التى بالامەن ٷيسٸز جٷرگەن نادەجدا لەمەشكوعا وسى اۋىلدان جايلى باسپانا الىپ بەردٸ.
سونىمەن قاتار قاسپان اۋىلىنىڭ كەسٸپكەرلەرٸ سلامباي توقاباەۆ جەنە ۆيتاليي تاراسەنكو 11 بالانىڭ اناسى گٷلناز شاكەنوۆا مەن ەلەۋمەتتٸك جاعدايى تٶمەن 3 بالالى وتباسىن ازىق-تٷلٸكپەن قامتاماسىز ەتتٸ.
رۋحى ٶر, جٷرەگٸ جومارت حالىقپىز
جالپى, كەربۇلاق اۋدانىندا 2100-دەن استام كٶپبالالى وتباسى تٸركەلگەن. ٷي كەزەگٸندە تۇرعان انالار سانى 100-گە جۋىق.
قانشاما جىلدار بويى باسپاناسىز جٷرگەن اقسۋ اۋدانى, جانسٷگٸروۆ اۋىلىنىڭ تۇرعىنى الماگٷل قۇديياروۆاعا «قارەكەت» قايىرىمدىلىق قورىنىڭ دەمەۋشٸلەرٸ باسپانا الىپ بەردٸ. الماگٷلدٸڭ وسىدان ٷش اي بۇرىن جولداسى قايتىس بولعان, قازٸر ٶزٸ بەس بالانى اسىراپ وتىر.
«قارەكەت» قايىرىمدىلىق قورىنىڭ جۇمىس ٸستەپ جاتقانىنا 1 جىلدان اسا ۋاقىت بولعان. وسى ۋاقىت ارالىعىندا قانشاما ٷيسٸز جٷرگەن جانۇيالارعا باسپانا الىپ بەرٸپ, ساۋاپتى ٸس جاساپ كەلەدٸ.
الماگٷل قۇديياروۆا اتالعان قور ارقىلى تەگٸن باسپاناعا قول جەتكٸزگەن 55-ٸنشٸ ادام. اتالمىش قور 2018 جىلى ەلٸمٸزدٸڭ تٷكپٸر-تٷكپٸرٸندەگٸ 60 ادامنىڭ باسپانالى بولۋىنا سەبەپشٸ بولعان.
جالعىزباستى ەكە نيكولاي ودۋدەنكونىڭ قۋانىشىندا دا شەك جوق. سەبەبٸ 3 بالاسىن جالعىز ٶزٸ باعىپ-قاعىپ وتىرعان ەكەگە الاكٶل اۋدانىنىڭ ەكٸمٸ ەلٸبەك جاقانباەۆ بەسكٶل اۋىلىنان 2 بٶلمەلٸ پەتەر بەردٸ.
وسى بەسكٶل اۋىلدىق وكرۋگٸنٸڭ «زاگاتزەرنو» اۋىلىندا تۇراتىن كٶپبالالى تاعى بٸر وتباسىنىڭ دا جاعدايى مەز ەمەس ەدٸ. الەكساندرا مەلنيكوۆانىڭ 10 بالاسى بار. ول – جالعىزباستى انا. بەسكٶلدەگٸ بالىق زاۋىتىندا جۇمىس ٸستەيدٸ. بار تاپقان-تايانعانىن بالالارىنىڭ اۋزىنا توساتىن الەكساندرانىڭ باسپانا الۋعا شاماسى جوق ەدٸ. اۋدان ەكٸمدٸگٸنە جازعان ٶتٸنٸشٸ قارالىپ, جاقىندا بۇل ەۋلەتكە دە 2 بٶلمەلٸ پەتەر بەرٸلدٸ.
قالالىق قايىرىمدىلىق اكتسييالارىنىڭ قاتىسۋشىسى, مٷمكٸندٸگٸ شەكتەۋلٸ بالالارعا مەرەكەلٸك شارالاردىڭ ۇيىمداستىرۋشىسى «ستاتۋس» ويىن-ساۋىق كەشەنٸنٸڭ ديرەكتورى اسقار بٸلەلوۆ تا قۇر قول وتىرماي, تالدىقورعان قالاسىنىڭ تۇرعىنى, سەگٸز بالانىڭ اناسى ينديرا قارابەكوۆاعا ٷش بٶلمەلٸ پەتەر سىيلادى. كٶپبالالى انا بۇعان دەيٸن ساياجايدا جالدامالى ٷيدە تۇرىپ كەلگەن.
سونداي-اق ەكپٸندٸ اۋىلدىق وكرۋگٸندە ورنالاسقان «مايقىنوۆ ە» شق باسشىسى مايقىنوۆ ەرمەك سەرٸكبايۇلى «كٷمٸس القا» يەگەرٸ, كٶپبالالى انا قاراقات مۇحامەدجانقىزىنا 7 بٶلمەلٸ ٷيدٸ سىيعا تارتتى.
قابانباي اۋىلىنىڭ تۇرعىندارى, ەلەۋمەتتٸك جاعدايى تٶمەن زويا ستارچەنكو مەن كٶپبالالى انا, «كٷمٸس القا» يەگەرٸ سۆەتلانا اقشولاقوۆا دا دەل وسىنداي قۋانىشقا كەنەلدٸ.
بۇل قۋانىشتىڭ دەنەكەرٸ بولىپ وتىرعان ازاماتتاردىڭ بٸرٸ – وبلىستىق مەسليحاتتىڭ دەپۋتاتى, «قابانباي جولاۋشى» جشس-نٸڭ باسشىسى قانات قوجابەكوۆ بولسا, ەكٸنشٸسٸ – الاكٶل اۋدانىنىڭ يمامدارى مەن اۋدان جاماعاتى.
سونىمەن بٸرگە «دوستىق تازارتۋ» جشس-نٸڭ ديرەكتورى شالقار جاقسىباەۆ قىزىلاششى اۋىلىنىڭ تۇرعىندارى ٸٸ جەنە ٸٸٸ توپتاعى مٷمكٸندٸگٸ شەكتەۋلٸ ەرلان ەسٸمبەكوۆ پەن سامال ورازبەكوۆاعا وسى اۋىلدان جايلى 4 بٶلمەلٸ باسپانا الىپ بەردٸ.
الاكٶل اۋدانىندا جىل باسىنان 1384 كٶپبالالى جەنە ەلەۋمەتتٸك جاعدايى تٶمەن وتباسىلار كەلگەن. ولاردىڭ 165-ٸ – ٷي كەزەگٸندە تۇرعاندار.
كەربۇلاق اۋدانىنىڭ كەسٸپكەرلەرٸ جاراپ تۇر
سارىبۇلاق اۋىلىنىڭ تۇرعىنى, 7 بالانىڭ اناسى مەيرامگٷل بايسەيٸتوۆاعا وسى اۋىلدىڭ شارۋا قوجالىق باسشىلارى 4 بٶلمەلٸ ٷيدٸ سىيعا تارتتى. «وسى كٷنگە دەيٸن 7 بالامەن جالدامالى پەتەردە تۇردىم. ەكٸ بالام ستۋدەنت. 5 بالام مەكتەپتە وقيدى. جالعىز ٶزٸم قولىمنان كەلگەنٸنشە تىرمىسىپ, بالالارىمدى جەتكٸزٸپ كەلەمٸن. ەندٸ ٶزٸمٸزدٸڭ ٷيٸمٸز بار. بۇل بٸز ٷشٸن ٷلكەن كٶمەك بولدى. قوجالىق باسشىلىعىنا العىسىم شەكسٸز», – دەدٸ كٶپبالالى انا كٶزٸنە جاس الىپ.
سونىمەن قاتار «التىنەمەل» ۇلتتىق مەملەكەتتٸك تابيعي پاركٸنٸڭ باس ديرەكتورى حالىق وڭعارۇلى دا جالعىز باستى اناعا توسىنسىي جاسادى. ول سەمباي گٷلسانات ەسٸمدٸ جالعىز باستى اناعا ٷش بٶلمەلٸ ٷي ساتىپ الىپ بەردٸ.
قوعالى اۋىلدىق وكرۋگٸنٸڭ «اقمارال» جەكە شارۋا قوجالىعىنىڭ باسشىسى بولات بۇراحانوۆ ٶز اتىنان جومارتتىق تانىتىپ, كٶپبالالى انا اينۇر قىستاۋباەۆاعا 4 بٶلمەلٸ ٷي سىيلادى.
«بٸر قوزى دٷنيەگە كەلسە, بٸر تٷپ جۋسان ارتىق شىعادى» دەگەن بار. تەكتٸ جۇرتتىڭ بار تٸلەگٸ – ۇرپاعىنىڭ اماندىعى. كەسٸپكەرلەردٸڭ يگٸ ٸستەرٸ دە وسى ۇستانىمدا.
تەكەلٸ قالاسىندا 415 كٶپبالالى وتباسى بار. ونىڭ ٸشٸندە 170-ٸ پەتەرگە, تۇرمىستىق جاعدايلارىنا بايلانىستى مۇقتاجدىقتا. جالپى, 55 كٶپبالالى وتباسى رەسمي كەزەكتە تۇر.
تٸپتٸ ارنايى جەردەم بەرۋ قورى قۇرىلعان. قورعا قاراجات جينالىپ جاتىر. سونىڭ ٸشٸندە «اسپمك-519» جشس ٶزٸنٸڭ ەرەكشە ىقىلاسىن تانىتىپ, بٸر وتباسىن قۋانتىپ وتىر.
«اسپمك-519» جشس ۇجىمى قايىرىمدىلىق كٶمەك رەتٸندە جالعىزباستى كٶپبالالى انا نازگٷل كۋجيكەەۆاعا 3,5 ملن تەڭگەگە 4 بٶلمەلٸ ٷي ساتىپ الىپ بەردٸ. مەكەمە باسشىسىنىڭ ورىنباسارى كونستانتين ۆولوگودسكيي ۇجىمىنداعى ازاماتتارمەن بٸرلەسٸپ, سالتاناتتى تٷردە ٷي قۇجاتتارىن دا ەندٸگٸ يەسٸنە تاپسىردى. بۇعان دەيٸن 7 بالانىڭ اناسى جالدامالى ٷيدە تۇرىپ كەلگەن.
سونداي-اق ەڭبەكشٸقازاق اۋدانىنداعى «بيك service» سەرٸكتەستٸگٸنٸڭ ديرەكتورى, كەسٸپكەر قۋات سۇلتانعازيەۆ ماساق اۋىلىندا تۇراتىن قاراقويشيەۆ ەۋلەتٸنە ٷي سىيلاعان.
ايتا كەتەيٸك, الماتى وبلىسىندا ەلەۋمەتتٸك كارتا جاسالىپ, كٶپبالالى جەنە ەلەۋمەتتٸك تۇرعىدان از قامتىلعان وتباسىلاردى قولداۋعا 3 ميلليارد تەڭگەدەن استام قارجى بٶلٸندٸ. سەيكەسٸنشە, وسى باعدارلاما بويىنشا جولاۋشى تاسىمالداۋمەن اينالىساتىن كەسٸپورىنداردىڭ شىعىنىن جابۋعا جەرگٸلٸكتٸ بيۋدجەتتەن 200 ملن تەڭگە قارالعان. كٶپبالالى انالارعا قالا اۆتوبۋستارىمەن تەگٸن قاتىناۋ 1 سەۋٸردەن باستالعان بولاتىن. ودان بٶلەك, ولاردىڭ بالالارىنا جازعى لاگەرلەرگە جولداما بەرۋ كٶزدەلٸپ وتىر. ىستىق تاماقپەن, مەكتەپ فورماسىمەن قامتۋ مەسەلەسٸ دە باستى نازاردا.
بۇدان بٶلەك, «7-20-25» باعدارلاماسى بويىنشا 26 تۇرعىن ٷي سالاتىن اۋماق انىقتالىپ, وعان 2025 جىلعا دەيٸن 4 ملن شارشى مەتر ٷي سالۋ مٸندەتٸ قويىلدى. سونىڭ نەتيجەسٸندە ايماقتاعى 104 مىڭعا جۋىق وتباسى باسپانالى بولادى. مۇقتاج ادامداردىڭ باسپانالى بولۋى ٷشٸن اتقارۋشى بيلٸك العاشقى جارنانى تٶمەندەتۋ ماقساتىندا تۇرعىن ٷي سەرتيفيكاتىن بەرٸپ جاتىر. بۇل ماقساتقا بيۋدجەتتەن 1 ملرد تەڭگە بٶلٸندٸ.
قايىرىمدىلىق جاساۋعا اسىققان جاندار قاتارى ارتۋدا. ولاي بولسا ەل ٸشٸندە قولى اشىق, مەرتتٸكتٸڭ بيٸگٸنە شىققان ادامدار كٶپ بولسىن دەگٸمٸز كەلەدٸ.
بالجان جۇمانبەكوۆا, الماتى وبلىسى
