كونستيتۋتسييالىق رەفورما – جاڭا قازاقستاننىڭ جارقىن بولاشاعىنا بەتبۇرىس
كونستيتۋتسييالىق رەفورما - جاڭا قازاقستاننىڭ جارقىن بولاشاعىنا جاسالىپ وتىرعان بەتبۇرىس, قوعامدا دەموكراتييا قاعيداتتارىن ورنىقتىرۋعا جاسالعان قارىمدى قادام دەپ ايتۋىمىزعا تولىق نەگٸز بار.
اتا زاڭىمىزدىڭ العاشقى سۇلباسى 1995 جىلى بٷكٸلحالىقتىق رەفەرەندۋمدا قابىلداندى. سودان بەرگٸ 27 جىل ٸشٸندە وعان پارلامەنتتٸڭ زاڭ شىعارۋشىلىق قۇقىعىمەن بٸرنەشە ٶزگەرٸستەر مەن تولىقتىرۋلار ەنگٸزٸلدٸ.
قازٸر ەلەم كٷن ساناپ ٶزگەرٸپ جاتىر. حالىقتىڭ تالاپ-تٸلەكتەرٸ مەن سۇرانىسىنىڭ دا سيپاتى ٶزگەرۋدە. جاھاندانۋ پروتسەستەرٸ قوعامدىق قاتىناستاردىڭ جاڭا فورماتىن قالىپتاستىرىپ وتىر. سول سەبەپتەن دە, پرەزيدەنت ەلٸمٸزدٸڭ ساياسي جاڭعىرۋىن, بيلٸك تارماقتارى اراسىنداعى ٶزارا قارىم-قاتىناستاردىڭ وڭتايلى بالانسىن, سونىمەن قاتار مەملەكەت پەن قوعامنىڭ تيٸمدٸ ديالوگىن قالىپتاستىرۋدى كٶزدەيتٸن ساياسي رەفورمالار باعدارلاماسىن ۇسىنىپ وتىر. وسى ورايدا مەملەكەت باسشىسى قاسىم-جومارت كەمەلۇلى توقاەۆ حالىققا ارناعان بەينەٷندەۋٸندە: «بٸز بەرٸمٸز بٸر ەل بولىپ جاڭا قازاقستاندى, ەدٸل قازاقستاندى قۇرامىز. ەربٸر ازاماتتىڭ قۇقىعى قورعالاتىن مەملەكەت بولامىز... بٸز مەملەكەتتٸك جٷيەنٸ جەتٸلدٸرٸپ, قوعام مەن بيلٸكتٸڭ تيٸمدٸ ديالوگىن ورناتامىز. وسىلايشا, ەكٸنشٸ رەسپۋبليكانى قالىپتاستىرامىز. كونستيتۋتسييالىق رەفورما مۇنىڭ بەرٸن تابىستى جٷزەگە اسىرۋ ٷشٸن قاجەت», - دەدٸ.
قازٸرگٸ اتا زاڭىمىزدا 98 باپ بار بولسا, ونىڭ 33-ٸنە ٶزگەرٸس ەنگٸزٸلەتٸن بولادى. بۇل كونستيتۋتسييانىڭ 3/1 بٶلٸگٸ ٶزگەرەدٸ دەگەن سٶز. بۇل رەتتە, كونستيتۋتسييالىق رەفورما تٸكەلەي بٷكٸلحالىقتىق داۋىس بەرۋ ارقىلى جٷزەگە اسىرىلاتىن بولادى, بۇل ونىڭ جالپىۇلتتىق سيپاتىن كٶرسەتەدٸ.
كونستيتۋتسييالىق رەفورمانىڭ نەگٸزگٸ باعىتى رەتٸندە بيلٸكتٸڭ بارلىق تارماقتارى اراسىنداعى ٶكٸلەتتٸكتەر مەن قۇزىرەتتەردٸڭ بارىنشا وڭتايلى تەپە-تەڭدٸگٸن قالىپتاستىرۋدى ايتۋىمىزعا بولادى. پرەزيدەنت اعىمداعى جىلدىڭ ناۋرىز ايىندا جاساعان جولداۋىندا سۋپەرپرەزيدەنتتٸك باسقارۋ فورماسىنان قۋاتتى پارلامەنتٸ, ەسەپ بەرەتٸن ٷكٸمەتٸ بار پرەزيدەنتتٸك باسقارۋ مودەلٸنە كٶشۋ قاجەتتٸگٸنە باسا نازار اۋدارعان بولاتىن. سول سەبەپتەن دە, كونستيتۋتسييالىق رەفورمانىڭ نەگٸزگٸ باعىتتارىنىڭ بٸرٸ – پرەزيدەنتتٸڭ بٸرقاتار ٶكٸلەتتٸكتەرٸن قىسقارتۋ بولىپ تابىلادى. مەسەلەن, كونستيتۋتسيياعا قر پرەزيدەنتٸنٸڭ ٶز ٶكٸلەتتٸگٸ كەزەڭٸندە ساياسي پارتيياعا مٷشە بولماۋى تۋرالى نورما ەنگٸزٸلەتٸن بولادى. كٶپتەگەن شەت مەملەكەتتەردە پرەزيدەنتتٸڭ كانديداتۋراسىن بەلگٸلٸ بٸر پارتييا ۇسىنۋى مٷمكٸن, ال وسى كانديداتۋرا پرەزيدەنت بولعاننان سوڭ ٶز ٶكٸلەتتٸگٸ كەزەڭٸندە ساياسي پارتيياعا مٷشە بولا المايدى. بۇل ونىڭ ٶزٸن ۇسىنعان پارتيياعا باسىمدىقتار بەرمەۋٸن, ساياسي بەتاراپتىعىن قامتاماسىز ەتۋ ماقساتىندا قولدانىلاتىن شارا بولىپ تابىلادى.
«تۋرا بيدە تۋعان جوق, تۋعاندى بيدە يمان جوق» دەمەكشٸ, اتا زاڭىمىزعا قر پرەزيدەنتٸ جاقىن تۋىستارىنىڭ ساياسي مەملەكەتتٸك قىزمەت اتقارۋعا, كۆازيمەملەكەتتٸك سەكتور سۋبەكتٸلەرٸندە باسشى لاۋازىمىن يەلەنۋ قۇقىقتارىن بولدىرماۋ جٶنٸندەگٸ نورما ەنگٸزٸلگەلٸ وتىر. بۇل ٶز تۇسىندا پرەزيدەنت تۋىستارىنا قانداي دا بٸر ارتىقشىلىقتار بەرمەۋ, بەلگٸلٸلٸ بٸر مەملەكەتتٸك يگٸلٸكتەردٸ پايدالانۋدا بارلىق ازاماتتار قۇقىقتارىنىڭ تەڭدٸگٸن قامتاماسىز ەتۋ ٷشٸن جاسالىپ وتىرعان ەدٸل قادام دەپ باعالايمىن.
پرەزيدەنت وبلىستاردىڭ, رەسپۋبليكالىق ماڭىزى بار قالالاردىڭ جەنە استانانىڭ ەكٸمدەرٸن ٶڭٸر (قالا) مەسليحاتتارىنىڭ بارلىق دەپۋتاتتارىنىڭ كەلٸسٸمٸن الا وتىرىپ بالامالى نەگٸزدە (كەمٸندە ەكٸ كانديداتۋرا ۇسىنۋ ارقىلى) تاعايىندايتىن بولادى. بۇل دا ەدٸلەتتٸلٸك پرينتسيپتەرٸن ورنىقتىرۋ, وسى ساياسي لاۋازىمعا بارىنشا لايىقتى كانديداتۋرانى ٸرٸكتەپ الۋ ماقساتىندا ەنگٸزٸلگەلٸ جاتقان نورما بولىپ تابىلادى جەنە ول بٸلٸمٸ, كەسٸبي دايىندىعى مەن ۇيىمداستىرۋشىلىق قابٸلەتٸ جوعارى ماماندارعا ساياسي قىزمەتتٸڭ تۇتقاسىن ۇستاۋعا مٷمكٸندٸك بەرەرٸ انىق.
پرەزيدەنت قولدانىستاعى كونستيتۋتسيياعا سەيكەس سەناتتىڭ 15 دەپۋتاتىن تاعايىندايتىن بولعان. قازٸر سەناتتىڭ 10 دەپۋتاتىن, ونىڭ ٸشٸندە 5-ەۋٸن قازاقستان حالقى اسسامبلەياسىنىڭ ۇسىنىسى بويىنشا تاعايىندايتىندىعى تۋرالى نورما ەنگٸزٸلەتٸن بولادى. ٶز تۇسىندا بۇل ٶزگەرٸس پرەزيدەنتتٸك ىقپالدى ازايتۋ ماقساتىندا قولدانىلىپ وتىرعان شارالاردىڭ بٸرٸ.
پارلامەنتكە زاڭ شىعارۋ قىزمەتٸنٸڭ تيٸمدٸلٸگٸن ارتتىرۋ جەنە ونى كٷشەيتۋ ماقساتىندا بٸرقاتار ٶكٸلەتتٸكتەر بەرٸلەدٸ. مىسالى, حالىقتىڭ ٶمٸرٸ مەن دەنساۋلىعىنا, كونستيتۋتسييالىق قۇرىلىسقا, قوعامدىق تەرتٸپتٸ قورعاۋعا, ەلدٸڭ قاۋٸپسٸزدٸگٸنە قاتەر تٶندٸرەتٸن جاعدايلارعا جەدەل دەن قويۋ ماقساتىندا ٷكٸمەتتٸڭ زاڭ شىعارۋ تەرتٸبٸمەن ەنگٸزٸلگەن زاڭ جوبالارى پالاتالاردىڭ بٸرلەسكەن وتىرىسىندا پارلامەنتتٸڭ دەرەۋ قاراۋىنا جاتادى. اتالعان زاڭ جوبالارى قارالىپ جاتقاندا ٷكٸمەت زاڭ كٷشٸ بار ۋاقىتشا نورماتيۆتٸك قۇقىقتىق اكتٸلەر قابىلداۋعا قۇقىلى. سوڭعى كەزدە ورىن العان كوروناۆيرۋس پاندەميياسى, قاڭتار وقيعاسى, تٷرلٸ تٶتەنشە جاعدايلار وسى جاعدايلارعا جەدەل جاۋاپ قاتۋدى شەكتەيتٸن زاڭ قابىلداۋ ٸسٸندەگٸ بٸرقاتار كەمشٸلٸكتەردٸڭ بەتٸن اشتى. كونستيتۋتسيياعا مۇنداي نورمانى ەنگٸزۋ زامانىمىزدىڭ تٷرلٸ تەۋەكەلدەرٸنە شۇعىل دەن قويۋ قاجەتتٸلٸگٸنەن تۋىنداپ وتىرعان شارا دەۋٸمٸزگە بولادى.
جالپى اتا زاڭىمىزعا ەنگٸزٸلگەلٸ وتىرعان ٶزگەرٸستەر مەن تولىقتىرۋلار پاكەتٸنە زەر سالساق, سايىپ كەلگەندە بارلىق نورمالار سۋپەرپرەزيدەنتتٸك باسقارۋدان تٷبەگەيلٸ باس تارتىپ, پرەزيدەنتتٸك رەسپۋبليكا مودەلٸنە كٶشۋگە, مەملەكەتتٸك بيلٸك فۋنكتسييالارىن مونوپوليياسىزداندىرۋعا, حالىقتىڭ مەملەكەتتٸك باسقارۋ ٸسٸنە ارالاسۋىن كەڭەيتۋگە, ازاماتتاردىڭ قۇقىقتارىن قورعاۋ تەتٸكتەرٸن كٷشەيتۋگە باعىتتالعان.
رەفەرەندۋمعا قولداۋ كٶرسەتۋ ماقساتىندا قۇرىلعان وبلىستىق شتاب تٶراعاسى رەتٸندە بٷگٸندە كونستيتۋتسييالىق رەفورمالاردى كەڭٸنەن ناسيحاتتاۋ ماقساتىندا اۋىل-ايماقتاردىڭ تۇرعىندارىمەن كەزدەسۋلەر ٶتكٸزٸپ كەلەمٸز. وسىنداي كەزدەسۋلەر ٷستٸندە كونستيتۋتسيياعا ەنگٸزٸلٸپ جاتقان ٶزگەرٸستەردٸڭ قالىڭ كٶپشٸلٸكتٸڭ كٶڭٸلٸنەن شىعىپ جاتقاندىعىن اڭعارۋ قيىن ەمەس. شىن مەنٸسٸندە حالىق وسى كونستيتۋتسييالىق رەفورمادان كٶپ ٷمٸت كٷتەدٸ. كٶپشٸلٸك قاۋىم ساياسي ۇستىنىمىزدى وڭتايلاندىرۋ جولىمەن ەلەۋمەتتٸك-ەكونوميكالىق مەسەلەلەردٸ شەشۋگە جاعداي جاسالاتىندىعىنا مول سەنٸم ارتۋدا.
وسى تۇستا رەفەرەندۋمعا قولداۋ كٶرسەتۋ جٶنٸندەگٸ وبلىستىق شتابتىڭ اتىنان ونىڭ تٶراعاسى رەتٸندە وبلىس تۇرعىندارىنا ٷندەۋ جولداعىم كەلەدٸ.
قادٸرمەندٸ ەلەۋمەت! ۇلتىمىز تاعدىرشەشتٸ سەتتە تۇرعان شاقتا بارشاڭىزدى ەل پرەزيدەنتٸنٸڭ جانىنا توپتاسىپ, جاڭا قازاقستان, ەكٸنشٸ رەسپۋبليكا قۇرۋ يدەياسىن قولداۋعا شاقىرامىن. بٷكٸلحالىقتىق رەفەرەندۋمعا بەلسەندٸ قاتىسىپ, ٶز ۇستانىمدارىڭىزدى بٸلدٸرۋ – ازاماتتىق پارىز! ونىڭ جارقىن بولاشاعى ٷشٸن جۇدىرىقتاي جۇمىلىپ ەڭبەك ەتۋ – ەربٸرٸمٸزدٸڭ پەرزەنتتٸك بورىشىمىز!
قايرات بالابيەۆ, رەفەرەندۋمدى قولداۋ جٶنٸندەگٸ تٷركٸستان وبلىستىق شتابىنىڭ تٶراعاسى, تٷركٸستان وبلىستىق مەسليحاتىنىڭ حاتشىسى
