ەل پرەزيدەنتٸ قاسىم-جومارت توقاەۆ ٶزٸنٸڭ بيىلعى «جاڭا قازاقستان: جاڭارۋ مەن جاڭعىرۋ جولى» اتتى جولداۋىندا كونستيتۋتسييالىق رەفورمالاردىڭ باستالاتىنى تۋرالى مەلٸمدەگەن بولاتىن. سەبەبٸ, ساياسي جٷيەنٸ تٷبەگەيلٸ جاڭارتۋ قاجەت, قوعامنىڭ سۇرانىسى دا – وسى.
ال, 29 سەۋٸردە ٶتكەن قازاقستان حالقى اسسامبلەياسىنىڭ كەزەكتٸ سەزٸندە مەملەكەت باسشىسى اتا زاڭعا ٶزگەرٸستەر مەن تولىقتىرۋلار ەنگٸزۋ تۋرالى زاڭ جوباسىن حالىق تالقىسىنا سالىپ, رەفەرەندۋمعا شىعارۋدى ۇسىندى. حالىق ٶزٸنٸڭ كەلەشەك تاعدىرىن ٶزٸ شەشۋٸ تيٸس دەلٸندٸ. رەفەرەندۋم ٶتكٸزۋ كٷنٸ رەتٸندە ماۋسىمنىڭ 5-ٸ بەلگٸلەنٸپ وتىر, – دەدٸ وبلىستىق قوعامدىق شتابتىڭ تٶراعاسى ولەگ چەرنىشوۆ.
كونستيتۋتسيياعا ەنگٸزٸلگەلٸ وتىرعان ٶزگەرٸستەردٸ نەگٸزٸنەن ٷش توپقا بٶلٸپ قاراستىرۋعا بولادى. بٸرٸنشٸسٸ پرەزيدەنتتٸڭ ٶكٸلەتتٸگٸن شەكتەۋدٸ, ەكٸنشٸسٸ ەلدەگٸ سايلاۋ جٷيەسٸن جەتٸلدٸرۋدٸ, ٷشٸنشٸسٸ ازاماتتاردىڭ قۇقىعىن قورعاۋدى كٶزدەيدٸ. شتاب مٷشەلەرٸ وسى رەفورمالاردىڭ ەرقايسىسىن جٸتٸ ۇعىندىرىپ, قوعامعا ناقتى تيگٸزەر پايداسىنا توقتالدى.
شتاب مٷشەسٸ, ەلەۋمەتتانۋشى ەلەونورا ستولياروۆا الدا ٶتەتٸن رەفەرەندۋمدى ماڭىزدى تاريحي وقيعا دەپ باعالاپ, جوسپارلانعان رەفورمالاردىڭ ناقتى ٸسكە اسۋى الداعى رەفەرەندۋمنىڭ نەتيجەسٸنە تٸكەلەي بايلانىستى ەكەنٸن اتاپ كٶرسەتتٸ.
بٸز وتىز جىل بويى دەموكراتييالىق قوعام قۇرۋعا تىرىستىق. ال دەموكراتييا دەگەنٸمٸز – حالىقتىڭ ٶزٸن-ٶزٸ باسقارۋى. شىنىن ايتۋ كەرەك, سوڭعى ون جىلدا ەلدە دەموكراتييانىڭ تاپشىلىعى قاتتى سەزٸلدٸ. ەلبەتتە, دەموكراتييالاندىرۋ پروتسەسٸنٸڭ شەكسٸز ەكەنٸ تٷسٸنٸكتٸ, دەسەك تە ونىڭ قازٸرگٸ كٶلەمٸ – بٸزدٸڭ قوعام ٷشٸن تىم از. ازاماتتىق بەيبٸتشٸلٸكتٸ, قوعامنىڭ قاۋٸپسٸزدٸگٸن, ەل ەكونوميكاسىنىڭ ٶركەندەۋٸن قالاساق, ناق وسى دەموكراتييالاندىرۋ مەسەلەسٸنە بەيجاي قاراۋعا بولمايدى. تاعى بٸر اتاپ ٶتەرلٸك جايت, بٷگٸنگٸ تاڭدا بيلٸككە, سايلاۋ ٷردٸسٸنە دەگەن حالىقتىڭ سەنٸمٸ تٶمەندەپ كەتكەن. الداعى رەفەرەندۋمدى بارىنشا اشىق, ەدٸل ٶتكٸزۋ اسا ماڭىزدى, كەلەشەك بٸزدٸڭ دامۋىمىز وسى ناۋقانعا تٸكەلەي بايلانىستى بولىپ وتىر, – دەدٸ ەلەۋمەتتانۋشى عالىم ٶز سٶزٸندە.
كونستيتۋتسييالىق رەفورمالار ەل پرەزيدەنتٸنٸڭ باستاماسى بولسا دا, ول ەڭ الدىمەن حالىقتىڭ سۇرانىس-تٸلەگٸنەن تۋىنداپ وتىر. كەزدەسۋگە قاتىسقان وبلىس پروكۋراتۋراسى ارداگەرلەر كەڭەسٸنٸڭ تٶراعاسى عازيز نايزاباەۆ رەفەرەندۋمعا قاتىستى وسىنداي ٶز وي-پٸكٸرٸمەن بٶلٸستٸ.
– بۇقارالىق اقپارات قۇرالدارى ارقىلى تاراپ جاتقان كونستيتۋتسيياعا ەنگٸزٸلگەلٸ وتىرعان ٶزگەرٸستەر مەن تولىقتىرۋلاردى زاڭ سالاسىنىڭ مامانى رەتٸندە مۇقييات زەردەلەپ شىقتىم. رەفورما نەگٸزٸنەن ٷش ماقساتتى كٶزدەيدٸ, ولار – سۋپەرپرەزيدەنتتٸك باسقارۋ جٷيەسٸنەن پرەزيدەنتتٸك جٷيەگە كٶشۋ, قوعامدى دەموكراتييالاندىرۋ جەنە ازاماتتار قۇقىعىن بارىنشا قورعاۋ. بۇنىڭ بەرٸ دە – دۇرىس قادامدار. جالپى, اتالعان مەسەلەنٸ رەفەرەندۋمعا شىعارۋدىڭ ٶزٸ-اق – دەموكراتييانىڭ كٶرٸنٸسٸ. 1995 جىلى وسى اتا زاڭ قابىلدانعاندا عانا رەفەرەندۋم ٶتتٸ دە, ودان كەيٸنگٸ تٶرت رەت ەنگٸزٸلگەن ٶزگەرٸستەر پارلامەنت قابىرعاسىندا ماقۇلدانا سالعان. تەۋەلسٸزدٸكتٸڭ العاشقى جىلدارىندا سۋپەرپرەزيدەنتتٸك مودەل كەرەك تە بولعان شىعار. ال, قازٸرگٸ جاعدايدا بٸر ادامنىڭ قولىنا شەكسٸز بيلٸك بەرگەن دۇرىس ەمەس. پرەزيدەنتتٸڭ پارتييا باسشىلىعىنان كەتۋٸ دە, ەشبٸر پارتيياعا مٷشە بولماۋى دا – قيسىندى ەرٸ ەدٸلەتتٸ شەشٸمدەر, – دەدٸ عازيز نايزاباەۆ.
ولەگ چەرنىشوۆتىڭ ايتۋىنشا, 5 ماۋسىمدا ٶزگەرٸستەر حالىق تاراپىنان ماقۇلدانسا, اتا زاڭنىڭ جاڭارتىلعان نۇسقاسى ٶز كٷشٸنە تەك كەلەر جىلدىڭ 1 قاڭتارىنان باستاپ قانا ەنەدٸ. وسى ارالىقتا ەلدەگٸ كٶپتەگەن زاڭدار مەن نورماتيۆتٸك-قۇقىقتىق اكتٸلەر ٶزگەرٸسكە ۇشىرايدى, جاڭادان قابىلدانادى.
– شىعىستىڭ شالعاي اۋىلىنداعى ازامات قۇرىلعالى وتىرعان كونستيتۋتسييالىق سوتقا قالاي جٷگٸنە الادى? مٸنە, وسى سەكٸلدٸ مەحانيزمدەردٸ رەتتەيتٸن ارنايى زاڭ وسى مەرزٸم ٸشٸندە ەزٸرلەنۋٸ تيٸس. ەگەر, بۇل زاڭدار ناقتى ٸسكە اسپاسا, حالىقتىڭ بيلٸككە دەگەن سەنٸمٸ مٷلدەم جوعالۋى ىقيمال. ٷكٸمەتتٸك ەمەس ۇيىمدار دا وسى زاڭداردىڭ ەزٸرلەنۋٸنە اتسالىسۋى كەرەك. مەنٸڭشە, رەفەرەندۋمعا ازاماتتاردىڭ كٶپشٸلٸگٸ قاتىسادى, باسىم بٶلٸگٸ «يە» دەپ داۋىس بەرەدٸ, – دەدٸ ولەگ چەرنىشوۆ.
«ەدٸلدٸك جولى» بٸرلەستٸگٸ وبلىستىق فيليالىنىڭ باسشىسى ەدٸل پٸشەنوۆ حالىق اراسىندا اتا زاڭعا ەنگٸزٸلگەلٸ وتىرعان ٶزگەرٸستەرگە قاتىستى كٶپتەگەن ساۋالدار بار ەكەنٸن ايتىپ, تٷسٸندٸرۋ جۇمىستارىن بارىنشا شيراق ەرٸ جان-جاقتى ٶتكٸزۋ قاجەتتٸگٸن اتاپ ٶتتٸ.
جيىنعا قاتىسقان وبلىس ٶڭٸرلەرٸندەگٸ ٷكٸمەتتٸك ەمەس ۇيىمدار ٶكٸلدەرٸ الداعى رەفەرەندۋمنىڭ ماڭىزىن اتاپ, جىل سوڭىنا دەيٸن قابىلداناتىن زاڭداردىڭ حالىق ٷدەسٸنەن شىعارىنا سەنٸم بٸلدٸردٸ.
