پرەزيدەنت سەنٸمٸ
يە, وسىندان بٸرشاما ۋاقىت بۇرىن كەرٸم كٶكٸرەكباەۆتى ورىس تٸلدٸ اقپارات قۇرالدارى سىن ساداعىنا الىپ, ٸلٸك ٸزدەگەنٸ ەسٸمٸزدە. بٸراق ارزان سەنتساتسيياعا قۇمار ورىس تٸلدٸ اقپارات قۇرالدارىنىڭ ەلٸمٸزدەگٸ قازاقى وبلىستى 4 جىلدان بەرٸ باسقارىپ كەلە جاتقان كەرٸم ناسبەكۇلىنىڭ ساعىن سىندىرا الماعانىن بەرٸمٸز بٸلەمٸز.
بٸلٸكتٸ تەمٸرجولشى رەتٸندە قالىپتاسىپ, «قازاقستان تەمٸر جولى» ۇلتتىق كومپانيياسى مەن قورشاعان ورتانى قورعاۋ سالاسىندا كٶپتەگەن تەجٸريبە جيناعان كەرٸم كٶكٸرەكباەۆتى رەسپۋبليكاداعى ينفراقۇرىلىم سالاسىن جەتٸك بٸلەتٸن كادرلاردىڭ بٸرٸ دەسەك قاتەلەسپەيمٸز. مەملەكەت باسشىسى نۇرسۇلتان نازارباەۆ كەرٸم كٶكٸرەكباەۆتى جامبىل وبلىسى ەكٸمٸ قىزمەتٸنە تاعايىنداعاندا ونىڭ ەلٸمٸزدٸڭ ٸرٸ كومپانيياسى مەن وبلىس باسشىسىنىڭ ورىنباسارى قىزمەتٸن اتقارىپ مول تەجٸريبە جيناعانىنا باسا كٶڭٸل بٶلگەنٸ انىق.
پرەمەردٸڭ ەسٸگٸن قاققان ەكٸم
ايتپاقشى, ونىڭ 1999-2000 جىلدارى جامبىل وبلىسىنداعى ەڭ ٷلكەن اۋدان مويىنقۇم اۋدانىنىڭ ەكٸمٸ بولعاندا نۇرلان بالعىمباەۆ ٷكٸمەتٸنەن مويىنقۇم اۋدانىنىڭ ەلەۋمەتتٸك-ەكونوميكالىق داۋى ٷشٸن 50 ملن. تەڭگە بٶلگٸزگەنٸن سول كەزدە جامبىلدىقتار كٶزسٸز «ەرلٸك» بولعانى ەسٸمٸزدە.
ٶيتكەنٸ اۋدانەكٸمٸنٸڭ وبلىس باسشىسىن اينالىپ ٶتٸپ, ٷكٸمەت تٶراعاسىنان اۋداننىڭ ەلەۋمەتتٸك-ەكونوميكالىقدامۋى ٷشٸن قارجى سۇراعانىن تەۋەلسٸز قازاقستاننىڭ تاريحىندا بۇرىن-سوڭدى كەزدەسپەگەن جايت قوي. بۇدان نە بايقاۋعا بولادى?
بٸرٸنشٸدەن, كەرٸم كٶكٸرەكباەۆتىڭ الدىنا قويعان ماقساتىنا قول جەتكٸزۋدە تەۋكەلگە بارا الاتىن باسشى ەكەنٸن اڭعارامىز. ٶزٸڭٸز ويلاڭىزشى, قاي اۋداننىڭ باسشىسى وبلىس باسشىسىنىڭ الدىنان ٶتپەستەن, ٷكٸمەتتٸڭ ەسٸگٸن قاعۋى مٷمكٸن. سوندىقتان كٶكٸرەكباەۆتىڭ بۇل «ەرەكەتٸ» سول كەزدەگٸ شەندٸلەردٸڭ تاڭدانىسىن تۋدىرۋىن تٷسٸنۋگە بولادى. كٶكٸرەكباەتىڭ سول بٸر ٶجەتتٸگٸ قازٸرگٸ ەكٸمدەرگە جەتپەي جاتاتىنى جاسىرىن ەمەس.
ەكٸنشٸدەن, سول كەزدە كەرٸم كٶكٸرەكباەۆ ٶزٸنٸڭ وسى بٸر ەرەكەتٸنە سول كەزدەگٸ وبلىس ەكٸمٸ سەرٸك ٷمبەتوۆتىڭ تٷسٸنٸستٸكپەن قارايتىنىن سەزگەن دە بولۋى كەرەك.
ورىنباسار فەنومەنٸ
جالپى, ۇزاق جىل ەكٸمنٸڭ ورىنباسارى قىزمەتٸن مٸنسٸز اتقارىپ, ٶڭٸردٸڭ ەكونوميكاسىن بەس ساۋساعىنداي بٸلەتٸن بٸلٸكتٸ كادرعا وبلىستى باسقارۋ تٸزگٸنٸن سەنٸپ تاپسىرۋ قازاقستاننىڭ ساياسي بيلٸك جٷيەسٸندە ٶزٸن اقتاعان امال-تەسٸل دەسەك بولادى.
بٸزدٸڭ بۇل سٶزٸمٸزگە كەرٸم كٶكٸرەكباەۆ پەن اماندىق باتالوۆتىڭ ەل دامۋى جولىنداعى ٸس-ەرەكەتٸ ايقىن مىسال بولا الادى.
ەكونوميكاسىن سەتتٸ ديۆەرسيفيكاتسييالاعان ٶڭٸر
كٶپشٸلٸگٸمٸز جامبىل وبلىسىن اۋىل شارۋاشىلىعى ارقا سٷيەگەن, ٶنەركەسبٸ دامىماعان ٶڭٸر رەتٸن قاراستىرۋمىز. بۇل – ٷلكەن قاتەلٸك. ەگەر سوڭعى ونداعان جىلدا ەۋليەاتا جەرٸندە ٶنٸدٸرٸستٸڭ ٶركەندەۋٸن ەسەپكە الىپ, وي تۇجىرىمداساق, جامبىل وبلىسى حيمييا ٶنەركەسٸبٸ, قۇرىلىس ماتەريالدارىن شىعاراتىن نەگٸزگٸ وبلىسقا اينالعانىن بايقايمىز. ەندٸ وسى جەتەكشٸ سالالاردىڭ قالاي دامىعانىنا از-كەم توقتالساق.
بۇدان باسقا «باتىس ەۋروپا – باتىس قىتاي» حالىقارالىق كٶلٸك دەلٸزٸنٸڭ سالىنۋى دا جامبىل وبلىسىنداعى تسەمەنت جەنە بيتۋن زاۋىتتارىنىڭ قانات جايۋىنا ىقپال ەتكەنٸ ايتۋعا تيٸسپٸز. مٸنە, سول كەزدە جامبىل وبلىسى ەكٸمٸنٸڭ ورىنباسارى قىزمەتٸن اتقارعان كەرٸم كٶكٸرەكباەۆ وسى ٶنٸدٸرٸس وشاقتارىنىڭ دامۋىنا بارىنشا ىقپال ەتتٸ.
بٸر سٶزبەن ايتقاندا كەرٸم ناسبەكۇلى الماتىداعى تۇرعىن ٷي قۇرىلىسىنىڭ قارقىندى جٷرۋٸ جەنە «باتىس ەۋروپا – باتىس قىتاي» حالىقارالىق كٶلٸك دەلٸزٸنٸڭ قۇرىلىسى جامبىل وبلىسىندا قۇرىلىس ماتەريالدارىن شىعارۋ ٸسٸنە ايرىقشا سەرپٸن بەرەتٸنٸن ەرتە باستان سەزٸپ, بۇل باعىتتاعى جۇمىستىڭ قارقىنىن بەسەڭدەتپەۋگە بارىنشا كٷش سالدى. نەتيجەسٸندە جامبىل وبلىسىنىڭ ەڭ شەت اۋدانى سانالاتىن مويىنقۇمدا جىلىنا 1 ملن. توننادان استام تسەمەنت ٶندٸرەتٸن كەسٸپورىن پايدا بولدى.
ەندٸ حيمييا ٶنەركەسٸبٸ جايىندا بٸرەر سٶز. 2008 جىلدىڭ ٶزٸندە جامبىل وبلىسى ەلٸمٸزدە ٶندٸرٸلگەن حيمييا ٶنەركەسٸبٸ ٶنٸمدەرٸنٸڭ 30 پايىزىن ٶندٸرگەنٸن ەسكەرسەك, ٶڭٸردٸڭ بار كٸرٸس كٶزٸ اۋىل شارۋاشىلىعىنا بايلانىستى دەپ شەكتەپ قويۋ ەدٸلەتسٸزدٸك بولار ەدٸ. وبلىسحيمييالىق ٶنٸمدەر ٶندٸرۋ بويىنشا رەسپۋبليكا بويىنشا الدىڭعى قاتاردا تۇرعانىن ستاتيستيكالىق دەرەكتەر ايقىن دەلەل بولادى.
ايتالىق, «ەۋروحيم» ااق-ى 2016 جىلدان باستاپ جامبىل وبلىسى گيممەلفاربسك فوسفور كەنٸشتەرٸنە بارلاۋ جۇمىستارىن جٷرگٸزٸپ, جىلىنا 5-6 ميلليون فوسفوريت كەنٸن ٶندٸرۋ ارقىلى جالپى كٶلەمٸ شامامەن 1,4 ملن. توننا ازوت پەن كەشەندٸ مينەرالدى تىڭايتقىشىن ٶندٸرۋدە. كەلەشەكتە «ەۋروحيم» ەلٸمٸزدٸڭ حيمييالىق كلاستەرٸنٸڭ الىپ بٸر بٶلشەگٸنە اينالارى داۋسىز. قازٸرگٸ تاڭدا «ەۋروحيم» كومپانيياسىنىڭ ەكٸ ەنشٸلەس كەسٸپورىنى –«ەۋروحيم – تىڭايتقىش» پەن «ەۋروحيم قاراتاۋ» سەرٸكتەستەرٸ سەتتٸ جۇمىس ٸستەۋدە.
سوندىقتان جامبىل وبلىسى تەۋەلسٸزدٸك جىلدارى ەكونوميكاسىن ديۆەرسيفيكاتسييالاعان كٶشباسشى وبلىستاردىڭ قاتارىنان ٶزٸن ورىنىن ايشىقتادى دەپ نىق سەنٸممەن ايتۋعا بولادى. بٸرنەشە جىلعا تٸزبەكتەلەگەن وسى جۇمىستاردىڭ سەتتٸ اتقارىلۋىنا كەرٸم كٶكٸرەكباەۆ بارىنشا ٷلەس قوسقانىن ەشكٸم جوققا شىعارا الماسى انىق.
اۋىلعا عىلىمنىڭ جەتٸستٸگٸن جەتكٸزگەن ەكٸم
نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ «قازاقستاننىڭ ٷشٸنشٸ جاڭعىرۋى: جاھاندىق بەسەكەگە قابٸلەتتٸلٸك» اتتى حالىققا جولداۋىندا: «اگرارلىق سەكتور ەكونوميكانىڭ جاڭا درايۆەرٸنە اينالۋى كەرەك» دەپ ەرەكشە اتاپ ٶتكەنٸن بٸلەمٸز.
بۇل جەردە عىلىمنىڭ كٶمەگٸنسٸز اۋىل شارۋاشىلىعى ٶركەندەتۋ مٷمكٸن ەمەس. جولداۋدا 5 جىلدىڭ ٸشٸندە سۋارمالى ەگٸس القابىن 40%-عا كەڭەيتٸپ, 2 ميلليون گەكتارعا جەتكٸزۋ كٶزدەلگەنٸ بەلگٸلٸ. وسىنى جەتە تٷسٸنگەن جامبىل وبلىسى ەكٸمدٸگٸ قازۇاۋ تىعىز جۇمىس ٸستەۋگە كٶشكەنٸن وقۋ ورىن باسشىسى تٸلەكتەس ەسپولوۆتىڭ ٶزٸ جوعارى باعالاعان-دى.
جامبىل وبلىسى بٷگٸندە اگرارلىق سەكتوردى يندۋستريالدى-يننوۆاتسييالىق جولمەن دامىتۋعا بەت بۇرعان بٸردەن-بٸر ايماق. وبلىسجايىلىمدىق مال شارۋاشىلىعىن دامىتىپ, ٶزٸندٸك قۇنى ارزان, ساپاسى جوعارى مال ٶنٸمدەرٸن ٶندٸرۋگە بەت بۇرىپ وتىر. بۇل ٷشٸن ٶڭٸردەگٸ جايىلىمداردى سۋلاندىرۋدىڭ تيٸمدٸلٸگٸن ارتتىرۋ قاجەت.
مٸنە, وسى بٸر ماڭىزدى ٸستٸ جامبىل ٶڭٸرٸنٸڭ ەڭبەككەرلەرٸ عالىمداردىڭ كٶمەگٸمەن شەشۋگە كٷش سالۋدا. مۇنداي ٶزەكتٸ مەسەلەلەردٸ عىلىمنىڭ يننوۆاتسييالىق جەتٸستٸكتەرٸن پايدالانباي شەشۋ مٷمكٸن ەمەس.
سونىمەن قاتار قازۇاۋ عالىمدارى ٶڭٸردە مالدىڭ ازىقتىق داقىلداردى ٶسٸرٸپ, كٶكبالاۋسا كونۆەيٸرٸن جاساۋ ارقىلى سٷتتٸ باعىتتاعى سيىرلاردىڭ ٶنٸمٸن 3-3,5 ەسەگە ارتتىرىپ, ەر سيىردان ساۋىلاتىن سٷتتٸڭ مٶلشەرٸن 3,5-4 تونناعا جەتكٸزۋگە بەل بۋىپ وتىر. جالپى جامىبىل وبلىسىنىڭ اۋىل شارۋاشىلىعى سالاسىن عىلىمنىڭ كٶمەگٸمەن دامىتۋعا باعىتتالعان جۇمىستارى جەكە توقتالۋدى قاجەتسٸنەدٸ.
تاراز تٶرٸندە كيەلٸ توي
مەملەكەت باسشىسىنىڭ ٶزi تiكەلەي قاداعالاۋىنا العان مۇنداي اسا جاۋاپتى iس-شارانى جوعارى دەڭگەيدە ٶتكٸزۋ جامبىل وبلىسىنىڭ ەكiمi كەرiم كٶكiرەكباەۆقا ٷلكەن جاۋاپكەرشٸلٸگٸن جٷكتەگٸنە بەلگٸلٸ.
قازاق حاندىعىنىڭ 550 جىلدىعى تەۋەلسٸزدٸك العاننان كەيٸنگٸ ەڭ العاشقى ٷكٸمەتتٸڭ قاۋلىسىمەن بەكٸتٸلگەن رەسمي مەرەكە. وسى بٸر دٷبٸرلٸ تويدى ٶز دەڭگەيٸندە ٶتكٸزۋ كەرٸم كٶكٸرەكباەۆتىڭ ساياسات ساحناسىنداعى بەدەلٸن ارتتىرا تٷسكەنٸ داۋسىز شىندىق.
نۇرلان جۇماحان
