سوڭعى حان
حان كەنە ٷش جٷزدٸڭ بالاسى بٸراۋىزدان سايلاعان, ەلدٸڭ ٸرگەسٸن قايتا كٶتەرمەك بولىپ, پاتشانىڭ قۇلدىعىنان قۇتىلعىسى كەلگەن قازاقتىڭ سوڭعى حانى.
كەنەسارىنىڭ باسىن قايتارۋ — بٸزدٸڭ بابالارىمىزبەن اراداعى ٷزٸلگەن بايلانىسىمىزدى قايتا جالعايدى.
كەنەسارى 1836 جىلى باتىستاعى يساتاي مەن ماحامبەت باستاعان حالىق كٶتەرٸلٸسٸنە قولداۋ كٶرسەتتٸ. كەيٸن بۇل كٶتەرٸلٸستٸڭ ۇشقىنى ورتا جٷزگە جەتتٸ. ونىڭ تۋىنداۋى دا تەگٸن ەمەس. قازاقتىڭ جايىلىم جەرٸن تارتىپ الدى. تىنىسىن تارىلتتى.
قازاق ورىستان عانا ەمەس, حان-سۇلتانداردان دا جەبٸر كٶردٸ. ال ورىس-كازاك وتريادتارى قۇرىلعاننان كەيٸن, قازاق جايىلىم جەر ٷشٸن رۇقسات سۇراۋعا جەنە بۇل ٷشٸن پاتشانىڭ شەنەۋنٸكتەرٸنە سالىق تٶلەۋگە مەجبٷر بولدى. ٶز جەرٸندە جٷرٸپ ٶز جەرٸ ٷشٸن سالىق تٶلەدٸ!
1837 جىلى كٸشٸ جٷزدەن باستاۋ العان كٶتەرٸلٸستٸڭ ۇشقىنىن جالعاستىرىپ ەكەتكەن
كەنەسارى ٶمٸرٸنٸڭ سوڭىنا دەيٸن رەسەي مەن قوقان حاندىعىنا قارسى, قازاق ەلٸنٸڭ تەۋەلسٸزدٸگٸ ٷشٸن كٷرەسٸپ ٶتتٸ.
قازاق كەنەسارىعا قولداۋ تانىتا المادى. نەگە?
الايدا سوعىستان ەبدەن قالجىراعان قازاق كەنەسارىعا اياعىنا دەيٸن قولداۋ تانىتا العان جوق. قازٸر مۇنى ايىپتاۋدىڭ جٶنٸ جوق. دەگەنمەن دەل قازٸر بٸزگە,
قازاقتارعا باردى بار, جوقتى جوق دەپ ايتا الاتىن مٸنەز كەرەك…
1846 جىلى بۇقارانىڭ بٸرتۇتاس قولداۋىنان ايىرىلعان حان كەنە ٶزٸنٸڭ از عانا جاساعىمەن شۋ اڭعارىنا كەلدٸ. ول سول تۇستارى قوقاندىقتاردىڭ تەپكٸسٸن تارتىپ جاتقان قىرعىزدارمەن بٸرٸگٸپ, قوقان حاندىعىنا قارسى سوعىسپاق بولادى. بٸراق, قىرعىز ماناپتارى وعان قولداۋ كٶرسەتۋدەن باس تارتادى. مەسەلە نەدە?
بۇدان بٸر جىل بۇرىن پولكوۆنيك ۆيشنەۆسكيي ۇلى جٷز قازاقتارى مەن قىرعىزداردىڭ ەليتاسىن جيناپ جيىن ٶتكٸزگەن. وسى جيىندا بۇلار پولكوۆنيككە پاتشالىق رەسەيگە باعىنباي وتىرعان «باسبۇزار» كەنەسارىنىڭ باسىن كەسٸپ ەكەلۋگە ۋەدە بەرەدٸ.
كەنەسارىنى كٸم ٶلتٸردٸ?
انىعىندا, حان كەنە رومانوۆتار ەۋلەتٸن عانا ەمەس, سونىمەن بٸرگە, قازاق پەن قىرعىزدىڭ ەليتاسىن دا ەبدەن ەۋرەلەدٸ.
ونى كٸم جەنە قالاي ٶلتٸرگەنٸ بەلگٸسٸز.
ەكٸ نۇسقا بار: بٸرٸ – كەنەسارىنى شۋ اڭعارىندا قورشاپ العان كازاكتار وتريادى ٶلتٸرۋٸ مٷمكٸن. سەبەبٸ, ونىڭ باسى ٷشٸن پاتشالىق رەسەي قوماقتى سىياقى تاعايىنداعان. ەكٸنشٸسٸ – كەنەسارى قىرعىزداردىڭ قولىنان ٶلگەن. جالپى, ونىڭ ٶلٸمٸنە قاتىستى قۇپييا كٶپ.
بەلگٸلٸسٸ:
كەنەسارىنىڭ باسىن رەسەيگە ولجا رەتٸندە جٸبەرگەن.
ونىڭ باسىن الۋ قانشالىقتى ماڭىزدى ەدٸ?
كەنەسارىنىڭ باسىن الۋعا سول كەزدەگٸ ورىس پاتشاسى نيكولاي-ٸ قوماقتى سىياقى تاعايىنداعان. كەنەسارىنىڭ «قازاقتارعا اۆتونومييا بەرٸڭدەر»دەگەن تالابىنا نيكولاي-ٸ:
— «بٸر مەملەكەتتە ەكٸ پاتشا بيلٸك قۇرا المايدى» دەپ كەسٸپ تاستاعان.
انىعىندا, كەنەسارىنىڭ اۆتونومييا سۇراۋى تەگٸن ەمەس. بۇل رەسەي يمپەريياسى مەن ەبٸلقايىر حاننىڭ اراسىنداعى كەلٸسٸمشارتتا كٶرسەتٸلگەن بولاتىن…
ەكٸنشٸدەن, كەنەسارى شىڭعىسحان مەن ابىلايدىڭ ۇرپاعى. حان دەگەنٸمٸز باس. حالىق دەگەنٸمٸز دەنە. دەنەنٸ باسىنان ايىرۋ – بۇل قازاق حالقىنىڭ باسىن الۋمەن تەڭ دٷنيە. بٸز تەۋەلسٸزدٸكتەن وسىلاي ايىرىلدىق…حانىمىزدىڭ باسىن قايتارماي, بٸز شىن تەۋەلسٸز بولا المايمىز.
وسى سەبەپتٸ دە
رەسەي قازاقستانمەن تەڭ دەرەجەدە قاتىناس جاساۋعا قۇلىقتى ەمەس: ولار بٸزگە ەلٸ كٷنگە دەيٸن بودان رەتٸندە قارايدى.
كەنەسارىنىڭ باسىن قايتارۋ مەسەلەسٸ ٷكٸمەتتٸك دەڭگەيدە شەشٸلۋٸ كەرەك ەدٸ. رەسەيدٸڭ ٶزٸ وسىلاي دەپ وتىر. مەن بۇل تۋرالى كەرٸم مەسٸموۆتىڭ اتىنا حات جولداعانمىن. جاۋاپ جوق.
انىعىندا, حان كەنەنٸڭ باسىن قايتارۋعا ٶزگە-ٶزگە ەمەس, ٶزٸمٸزدٸڭ بيلٸك كەدەرگٸ كەلتٸرٸپ وتىر. شەنەۋنٸكتەر «بۇلاي جاساساق, رەسەيدٸڭ اشۋىنا تيەمٸز, مۇنىڭ سالدارى اۋىر بولادى,» دەپ ويلايدى. مەسٸموۆ بٸزدٸڭ حاتىمىزدى نەگە جاۋاپسىز قالدىردى? ٶيتكەنٸ ولاردىڭ وي-تٷسٸنٸگٸ وسىنداي.
كەنەسارىنىڭ باسىن قايتارساق, ايىرىلعان ابىرويىمىز بەن جوعالتقان بەدەلٸمٸزدٸ قالپىنا كەلتٸرەمٸز. كەنەسارىنىڭ باسىن قايتارساق, شىڭعىسحان, جوشى, كەرەي مەن جەنٸبەك, قاسىم حان, ابىلاي حان سيياقتى بابالارىمىزدىڭ باتاسىن الامىز.
كەنەسارىنىڭ باسىن قايتاراتىن كٷن جاقىن, ەيتسە دە…
دەرەككٶز: kaz.365info.kz
