سيمۆول قاشاندا جالپىلىق سيپات الادى, تاعى, ونىڭ مەنٸن انىق تٷسٸندٸم دەگەنٸڭٸزبەن, شىعارما يەسٸ ونى يشارالاپ قانا قويادى. ونى سٶزبە-سٶز تٷسٸنۋ مٷمكٸن ەمەس. بۇدان تىس, سيمۆولدىق تۋىندىنى تٷسٸنۋدەن ٶتكەن قيىن نەرسە جوق. سيمۆول قاشاندا سيمۆولداپ كٶرسەتۋگە پايدالانعان تۋىندىدان جوعارى تۇرادى ەرٸ بەينەلەپ تۇرعان نەرسەسٸ ايتپاقشى بولعان نەرسەسٸنەن ەلدەقايدا كٶپ. سوندىقتان, ونى جٸكتەپ-جٸلٸكتەپ, كٶمەسكٸ مەنٸن قۋارلاعاننان گٶرٸ, شىعارمانى ٶزٸمٸزگە ەسەر ەتۋگە تالپىنساق, ونى تٷسٸنۋدٸڭ سەنٸمدٸ جولىن تاپقان بولار ەدٸك. ەسٸرەسە, كافكاعا كەلگەندە, ەڭ ابزالى ونىڭ قالامىنىڭ ىڭعايىنا جٷگٸنٸپ, درامالارىن سىرتقى قۇبىلىس ارقىلى, پروزالارىن فورماسى جاعىنان يگەرۋ كەرەك. بالاڭ ساناداعى وقىرمانداردىڭ كٶزٸنە تٷسٸنٸكسٸز جاعدايلار بٸردەن تٷسەدٸ. مۇنداي تٷسٸنٸكسٸز جاعدايلار ايتىپ تٷسٸندٸرٸپ كٶرمەگەن مەسەلەنٸ تىنىم تاپپاي, تابانداپ تۇرىپ زەرتتەگەن كەيٸپكەرلەرگە قاتىستى بولادى. «سوت ورىنداۋشى» اتتى رومانىندا يوزەف.ك سوتتالادى. بٸراق نە ٷشٸن سوتتالىپ جاتقانىن بٸلمەيدٸ. ول ٶزٸن اقتاۋدان جازبايدى, بٸراق نە ٷشٸن ەكەنٸن بٸلمەيدٸ. قورعاۋشى ونىڭ ٸسٸ قىم-قۋىت دەپ قارايدى. سونىمەن بٸرگە ول سٷيگەن قىزىن, تاماقتانۋدى, گازەت وقۋدى, سول ارقىلى كٶڭٸل كٶتەرۋدٸ دە ەستەن شىعارمايدى. كەيٸن وعان ٷكٸم شىعارىلادى, بٸراق سوت زالى تىم-تىرىس, ول مۇنىڭ بايىبىنا بارا المايدى. تەك ٶزٸنە ٷكٸم شىعارىلعانىن شامالاپ بٸلەدٸ, بٸراق قانداي قىلمىس كەسٸلگەنٸن سۇرامايدى. كەيدە تٸپتٸ قىلمىس كەسٸلگەنٸنە دە كٷمەندانادى. ول جالعاستى ٶمٸر سٷرەدٸ. كٶپ ۋاقىت ٶتكەن سوڭ رەتتٸ كيٸنگەن, سالاۋاتتى ەكٸ ادام كەلٸپ ونى الىپ جٷرەدٸ. ول ەكەۋٸ سونداي سىپايى تٷردە ونى قالا سىرتىنداعى يەن جەرگە ەكەلٸپ, باسىن تاسقا قويىپ ٶلتٸرەدٸ. ٷكٸم كەسٸلگەن ادام ٶلەر الدىندا «يت سيياقتى بولدىم» دەگەن بٸر اۋىز سٶزدٸ عانا ايتادى.
بۇدان, ەگەر پروزانىڭ ەڭ كٶرنەكتٸ ەرەكشەلٸگٸ ونىڭ ناتۋرالدىعى بولسا, سيمۆول جٶنٸندە اۋىز اشا المايمىز. ناتۋرالدىق ــ تٷسٸنۋگە قيىن ۇعىم. وقىرمان ونىڭ كٶپتەگەن شىعارمالارىنان سيۋجەتتٸڭ تابيعي ٶرٸلٸپ جاتاتىنىن بايقايدى. تاعى بٸر شىعارمالارىندا (ونداي شىعارمالارى ٶتە سيرەك) باستى كەيٸپكەر ٶزٸنٸڭ كەز بولعان جاعدايلارىنىڭ بارلىعى تابيعي ەكەنٸن بايقايدى. مۇندا ەسكەرەتٸن, بٸراق كٶزگە ۇرىپ تۇراتىن بٸر پارادوكس بار: باستى كەيٸپكەردٸڭ كەشٸرمەسٸ اقىلعا سىيىمسىز بولعان سايىن, وقيعا تابيعي ٶرٸلەدٸ. ول ادام ٶمٸرٸنٸڭ قىم-قۋىت كٷردەلٸلٸگٸ مەن سول ادامنىڭ ماڭدايىنا جازىلعان ٶمٸرٸنٸڭ قارابايىرلىعىنىڭ اراسىنداعى كٶرنەۋ الشاقتىققا سەيكەس كەلەدٸ. بۇل كافكانىڭ تابيعيلىعى سيياقتى كٶرٸنەدٸ. وسىلاي قاراعاندا عانا بٸز «سوت ورىنداۋشى» اتتى روماندا باياندالعان بارلىق نەرسەگە شىنايى تۇشىنا الامىز. كەيبٸرەۋلەر «ول ادامنىڭ باسىنان ٶتكەن كەشٸرمەسٸنٸڭ كٶشٸرمەسٸ» دەيدٸ. دۇرىس ايتادى. بٸراق وقيعا قاراپايىم ەرٸ كٷردەلٸ. بۇل تۋراسىندا كافكانىڭ ەڭگٸمەلەرٸ اناعۇرلىم ەرەكشەلەنٸپ, جەكە ادامنىڭ مەنٸمەن استاسادى دەگەندٸ ايتقىم كەلەدٸ. بٸز ٶكٸنٸشتٸڭ وتىنا ٶرتەنٸپ, تەۋبەگە كەلگەن كەزٸمٸزدە, ول بٸز ٷشٸن سٶز ايتادى. ول تٸرٸ, بٸراق, وعان ٷكٸم شىعارىلدى. روماننىڭ باستاپقى بٸرنەشە بەتٸندە مۇنى سەزٸنەدٸ. ول وسى دٷنيەدە رومانداعى جاعدايدى باسىنان كەشٸرگەن. ول تەۋبەگە كەلگەن كەزدە ويلاماعان جەردەن وسى جاعداي تۋدى. وسىنداي عاجاپتانارلىق جاعدايعا ول كەرٸسٸنشە, سەلت ەتپەيدٸ. مۇنداي كەرەعارلىقتان ابسۋردتىق شىعارمانىڭ ەڭ باستاپقى نىشانى بايقالادى. تالانتتى جازۋشى ونىڭ رۋحاني تراگەديياسىن جارقىراتىپ كٶرسەتٸپ بەرە الادى. ال ول مۇنى ورىنداپ شىعۋعا تەك پارادوكستٸك تەسٸلدٸڭ كٶمەگٸنە جٷگٸنەدٸ. ماعىناسىزدىقتى قايتا كٶرسەتٸپ بەرۋ ٷشٸن ٶزگەشە بوياۋدى ويلاپ تابادى ەرٸ كٷندەلٸكتٸ قيمىلدى مەڭگٸلٸكتٸ كٶكسەۋگە قابٸلەتتٸ ەتەدٸ.
مٷمكٸن, «قورعان» وسىنداي شىعارما بولعاندىقتان عانا وقيعالى تەولوگيياعا ٶزگەرسە كەرەك. بٸراق ول – ەۋەلٸ جٷرەگٸ مەيٸرٸمگە شٶلدەگەن ادامنىڭ عاجايىپ كەشٸرمەسٸ. ول – جەر-جاھاننان پاتشا سارايىنىڭ قۇپيياسىن ٸزدەگەن, ۇيقىداعى ەيەلدٸڭ تەنٸنەن تەڭٸردٸڭ بەلگٸسٸن ٸزدەگەن ادام. كەرٸسٸنشە, «قۇبىلۋ» ــ ەتيكانى اينا-قاتەسٸز بەينەلەگەن تاڭعالارلىق كارتينا. الايدا, ول – ٶزٸنٸڭ جەندٸككە اينالعانىن بايقاعان كەزدەگٸ سۇمدىق سەزٸمنٸڭ تۋىندىسى. كافكانىڭ قۇپيياسى قوس قاباتتى ماعىنادا جاتىر. ناتۋرالدىق پەن ٶزگەشەلٸكتٸڭ, دارالىق پەن جالپىلىقتىڭ, تراگەدييا مەن ٷنەمدٸلٸكتٸڭ, ابسۋرد پەن لوگيكانىڭ اراسىنداعى ٷزدٸكسٸز شارپىسۋشىلىق ــ ونىڭ بٷكٸل شىعارمالارىنا جەلٸ بولىپ تارتىلعان ەرٸ كەرٸ ەسەر جەنە ماعىنا ٷستەپ تۇرادى. ابسۋردتىق شىعارمالاردى تٷسٸنۋ ٷشٸن وسىنداي پارادوكستٸك تەسٸلدەردٸ دۇرىس تانىپ, كەرەعارلىقتاردى جاداعايلاستىرۋ كەرەك.
ەۋەلدە بٸر سيمۆولدىڭ ەكٸ جاعى بولادى: تانىمدىق دٷنيە جەنە سەزٸمدٸك دٷنيە. تاعى ەكەۋٸنە بٸردەي كەلەتٸن تەرمين كەرەك. مۇنداي تەرميندٸ تاۋىپ شىعۋ ــ قيىننىڭ قيىنى. كٶز الدىڭدا سەت-سايىن قۇبىلعان مۇنداي دٷنيەنٸ تٷسٸنۋ ٷشٸن ەكەۋٸنٸڭ اراسىنداعى قۇپييا بايلانىستى تابۋ كەرەك. كافكانىڭ شىعارمالارىندا بٸر جاعىنان, كٷندەلٸكتٸ ٶمٸردەگٸ قاراپايىم دٷنيە جاتادى, ەندٸ بٸر جاعىنان تابيعيلىقتان وزعان قاسٸرەتتٸ دٷنيە جاتادى. بۇل جەردە ماقالامىزدىڭ مازمۇنىنا ساي كەلمەسە دە, نيتسشەنٸڭ «ٷلكەن مەسەلەلەردەن اياق الىپ جٷرە المايسىڭ» دەگەن سٶزٸن تٷسٸندٸرە كەتەتٸن سيياقتىمىز. ادام بالاسىنىڭ باسىنان ٶتكەرگەن تاعدىرىنان نەگٸزگٸ ابسۋرد پەن قاتال ۇلىلىق بەينەلەنەدٸ. بۇل ەكەۋٸ بٸر ۋاقىتتا ٶزدٸگٸنەن پايدا بولادى. بۇل ەكەۋٸ كٷلكٸلٸ تٷردە ەكٸگە بٶلٸنەدٸ. بٸزدٸڭ جٷرەگٸمٸزدٸڭ شەكسٸزدٸگٸن تەننٸڭ ۋاقىتتىق قۋانىشىنان بٶلەدٸ. ابسۋردتى بولاتىنى, جٷرەك تەننٸڭ مەنشٸگٸنە تەن, ول ەسٸلٸندە تەننٸڭ ۋاقىتتىق قۋانىشىنان تىم-تىم شالعايعا وزعان. كٸمدە-كٸم مۇنداي ابسۋردتى بەينەلەمەكشٸ بولسا, سٶزسٸز, پاراللەل جەلٸدەگٸ قايشىلىقتىڭ ديناميكاسىندا جان بٸتٸرۋٸ كەرەك. مٸنە, كافكا وسىنداي جاي دٷنيەلەرمەن تراگەدييانى, لوگيكا ارقىلى ابسۋردتى بەينەلەگەن.
بٸر اكتەر ەسٸرەلەۋٸ از بولعان سايىن ونىڭ سومداعان تراگەدييالىق وبرازىنىڭ يلاندىرۋ قۋاتى كٷشتٸ بولادى. ەگەر ول بەلگٸلٸ ٶلشەمگە ەرەكشە مەن بەرسە, ونىڭ بويىندا قيساپسىز ٷرەي مەن قورقىنىش ويانادى. بۇل جاعىنان گرەكتەردٸڭ تراگەديياسى بٸزگە ساباق بولادى. بەلگٸلٸ بٸر تراگەدييالىق شىعارمادا لوگيكالىق پەن ناتۋرالدىقتىڭ بەت قالقانى ٸشٸندە تاعدىردىڭ قۇبىلۋى ەڭ كٶرنەكتٸ بولادى. ەديپتٸڭ تاعدىردى كٷنٸ بۇرىن بولجانعان, ونىڭ ٶز ەكەسٸن ٶلتٸرٸپ, شەشەسٸن ەيەلدٸككە الاتىندىعى عايىپتان بەلگٸلەنٸپ قويعان. درامادا باس كەيٸپكەردٸڭ باسىنا كەلەتٸن زۇلماتتىڭ بٸر-بٸرلەپ ٸسكە اساتىندىعى جٶنٸندەگٸ لوگيكالىق زاڭدىلىق تولىق ەسكەرتٸلگەن. وسى ەرەكشە تاعدىر جٶنٸندە جاي عانا ەسكەرتٸپ قويسا دا, ادامعا ٷرەي سالمايدى. ٶيتكەنٸ, قانشا دەگەنمەن ونىڭ ٶمٸردە بولۋى نەعايبىل. بٸراق, ول قوعامدا, مەملەكەتتە جەنە كٷندەلٸكتٸ ٶمٸردە, سٶزسٸز, تۋىلاتىن ٸس رەتٸندە كٶز الدىمىزدا پايدا بولسا, ٷرەيلەنۋٸمٸزگە سەبەبٸ بولار ەدٸ. ادامنىڭ ٷرەيدەن تۇلا بويى قالشىلداپ: «بۇلاي بولۋى مٷمكٸن ەمەس» دەپ قارسى سەبەپ ايتار ەدٸ, سونىمەن بٸرگە, تورىعىپ تۇرىپ: «بۇلاي بولۋى مٷمكٸن» دەگەن شٷبەسٸز سەنگەن ماعىنا جاتار ەدٸ.
بۇل ــ گرەك تراگەدييالارىنىڭ بارلىق قۇپيياسى نەمەسە, تىم بولماعاندا, وسى قۇپييالاردىڭ بٸر پاراسى. بۇل دەگەنٸمٸز تاعى بٸر جاقتان العاندا, كەرەعار تەسٸل ارقىلى كافكانى اناعۇرلىم جاقسى تٷسٸنۋٸمٸزگە بولادى. جۇرتتىڭ كٶڭٸلٸندە تاپتاۋرىن بولعان بٸر يدەيا بار: ادامدى قۇردىمعا جٸبەرەتٸن نەرسەنٸ عانا تاعدىر دەپ اتايدى. الايدا, باق-تەلەي دە اينالىپ ٶتۋگە بولمايتىن نەرسە بولعاندىقتان, جاڭاعى «تاپتاۋرىن تەسٸل» بويىنشا ايتسا ٷيلەسپەيدٸ. وسىلاي بولا تۇرسا دا, قازٸرگٸ ادامدار ونى تانىپ جەتسە, وندا ٶزٸنە قايتادى. بۇدان سىرت, گرەك تراگەدييالارىنداعى ىنتاسى اۋعان تاعدىر تۋرالى ايتساق ەڭگٸمە كٶپ, بايىرعى اڭىزدارداعى ەڭ جاقسى كٶرەتٸن وبرازدار دا وسى. ولار (مىسالى, «ۋليسس») اسا قاتەرلٸ جاعدايدا ٶزٸن قۇتقارادى.
قالاي بولعاندا دا تراگەديياداعى لوگيكالىق پەن ٷنەمدٸلٸكتٸڭ اراسىنداعى قۇپييا بايلانىستى مىقتى ۇستاۋ كەرەك. وسىلاي بولعاندىقتان «قۇبىلۋداعى» باس كەيٸپكەر زامزا تەك بٸر ساۋدا اگەنتٸ. وسىلاي بولعاندىقتان ول ساۋىتتى قوڭىزعا اينالعان, تىم سيرەك ۇشىرايتىن سۇمدىق جاعدايدا, باستىق ونىڭ جۇمىسقا كەلمەگەنٸنە بولا اشۋ شاقىرا ما دەگەن نەرسەگە عانا الاڭدايدى. وعان تىرناق پەن مۇرت ٶسەدٸ, ومىرتقاسى شودىرايىپ شىعادى, قارنىن جىپىرلاعان اق تەڭبٸل باسادى. مەن, بۇل جاعداي ونى قايران قالدىرادى, ەرەكشە ەسەر بەرۋٸ نەعايبىل دەپ ايتا المايمىن. قايتا بۇل جاعداي ونىڭ بويىندا بولىمسىز قاسٸرەتتٸ وياتادى. كافكانىڭ بارلىق ٶنەر تۋىندىلارىندا وسىنداي نەزٸك پارىقتار جاتادى. ونىڭ باستى شىعارماسى «قورعاندا» كٷندەلٸكتٸ ٶمٸردەگٸ نەرسەلەر باستى ورىندى يەلەگەن. ٶزگە تۋىندىلاردان وقشاۋ تۇرعان وسى شىعارمادا بارلىق ەڭبەك ەش بولىپ, ەرٸكسٸزدەن بەرٸن قايتا باستايدى. مۇندا مەيٸرٸم اڭساعان رۋحتىڭ ساقتالعان حيكمەتٸ بەينەلەنەدٸ. پروبلەمانى قيمىلعا اينالدىرۋىنان, جالپىلىق زات پەن ەرەكشە زاتتى ۇشتاستىرۋىنان ەرٸ بٸر ۇلى سۋرەتكەردٸڭ شەبەرلٸگٸ كٶرٸنٸپ تۇرادى. «سوت ورىنداۋشى» اتتى رومانداعى باس كەيٸپكەردٸ شميدت نەمەسە فرانتس كافكا دەپ اتاۋعا بولادى. بٸراق ونىڭ ەسٸمٸ – يوزەف. ك . ول – كافكا ەمەس جەنە كافكانىڭ دەل ٶزٸ. ول – قاراپايىم ەۋروپا ادامى. جاي ادام. بۇدان تىس, ول – شىنايى ٶمٸردەگٸ بەلگٸلٸ بٸر ادامنىڭ تيپٸ.
كافكا, تٸپتٸ, ابسۋردتى بەينەلەگەن كەزدە دە وسى بايلانىستاردى قولدانادى. اقىماقتىڭ ۆاننادان بالىق اۋلاعان وقيعاسىن بەرٸمٸز بٸلەمٸز. رۋحاني اۋرۋلاردى ەمدەۋ جوباسىنا باس قاتىرىپ وتىرعان شيپاگەر ودان: «بالىق ٸلٸندٸ مە?» – دەپ سۇراعاندا, «ناقۇرىس نەمە, ۆاننادان بالىق ٸلٸنە مە?» – دەگەن اسا دٶرەكٸ جاۋاپقا يە بولادى. بۇل انەكدوت تىم ٶزگەشە. بٸراق ول ادامدارعا ابسۋردتىڭ نەتيجەسٸ كٶبٸندە ەسٸرە لوگيكادان كەلەتٸنٸن تٷسٸندٸرەدٸ. كافكانىڭ دٷنيەسٸ – ايتىپ جەتكٸزۋگە بولمايتىن ەلەم. ادام مۇندا كٶل-كٶسٸر ازاپقا شٶگەدٸ. ۆاننادان بالىق اۋلاعاندا ول ەشتەڭە ٸلٸنبەيتٸنٸن بٸلەدٸ. سوندىقتان, شىعارمادا ونىڭ نەگٸزگٸ پرينتسيپٸ بويىنشا ونىڭ ابسۋردتىق شىعارمالارى تۋرالى سٶز ايتۋ كەرەك. مىسالى, «سوت ورىنداۋشى» اتتى روماندا ول ويلاعان نەتيجەسٸنە جەتتٸ دەپ ايتا الامىن. تەن جەڭٸسكە جەتتٸ. مۇندا بەرٸ بار, ٷنسٸز قارسىلىق تا بار (ول – اۆتوردىڭ ٶزٸ), بەرٸ ايدان انىق, بٸراق ايتىپ جەتكٸزۋگە بولمايتىن تورىعۋ دا بار, تٸپتٸ اقىلعا سىيمايتىن ەرەكەت ەركٸندٸگٸ دە بار. رومانداعى كەيٸپكەر ٶلە-ٶلگەنشە وسى ەركٸندٸكتە ٶمٸر سٷرەدٸ.
الايدا دٷنيە ونىڭ سىرتقى بەينەسٸنەن كٶرٸنٸپ تۇرعانىنداي توماعا-تۇيىق ەمەس. شىعار جول تابىلماي تۇيىققا تٸرەلگەن عالامدا كافكا ەرەكشە بٸر ٷمٸت دٷنيەسٸنە باستاپ ەكەلەدٸ. بىلاي قاراعاندا «سوت ورىنداۋشى» مەن «قورعاندا» ەش سەيكەستٸك جوق, بٸراق بٸر-بٸرٸمەن تۇتاس. بٸر شىعارما مەن ەكٸنشٸ شىعارمانىڭ اراسىندا كٶزگە كٶرٸنبەيتٸن بايلانىستىڭ بار ەكەندٸگٸ بايقالادى. شىنتۋايتىندا, باستالۋى مەن اياقتالۋى ايىرعىسىز, قۇددى شەكسٸز جەڭٸس سيياقتى. «سوت ورىنداۋشى» بٸر سۇراق قويادى, «قورعان» ول سۇراقتى بەلگٸلٸ تەسٸلدەرمەن شەشەدٸ. الدىڭعىسى عىلىمي ەدٸستەمە بويىنشا بەينەلەپ, ەشقانداي قورىتىندى شىعارمايدى, سوڭعىسى ونىڭ جاۋابىن ەزٸرلەيتٸن سيياقتى. «سوت ورىنداۋشى» ناۋقاسقا دياگنوز قويادى, «قورعان» داۋالايدى. بٸراق جازىپ بەرگەن دەرٸلەر ەش ٶنٸمٸن بەرمەيدٸ. ول تەك كٷندەلٸكتٸ ٶمٸردە اۋرۋدى قايتا قوزدىرادى. ول اۋرۋ ازابىنا تٶزۋگە سەپتٸگٸن تيگٸزەدٸ. بەلگٸلٸ مەننەن العاندا (كەركەگوردى ويلاڭىزشى) بٸزدٸڭ سول اۋرۋعا دەگەن ماحابباتىمىزدى وياتادى. جەر ٶلشەۋشٸ قىزمەتكەر K. بار زەيٸنٸمەن ونىڭ جانىنا تىنىشتىق بەرمەگەن ۋايىم جٶنٸندە ويلانادى. ونىڭ جاقىندارى دا وسى بٸر ماعىناسىز, ات قويۋعا دا كەلمەيتٸن ازاپتىڭ ىقپالىنا ۇشىرايدى. بۇل ازاپ ــ قۇددى شىعارماداعى شەكسٸز ماحابباتتىڭ بەينەسٸ سيياقتى. فريدا K.-عا: «ماعان سەنٸڭ جانىڭدا بولۋ قاجەت, سەنٸمەن تانىسقاننان بەرٸ سەنەن ايىرىلىپ كٶرگەم جوق», – دەيدٸ. وسىنداي حيكمەتتٸ دەرٸ بٸزدٸ قۇردىمعا جٸبەرەتٸن نەرسەگە ماحابباتىمىزدى وياتىپ, شىعار جولى جوق ەلەمگە باستاۋىن ٷمٸتتەندٸرەدٸ. وسى توسىننان كەلگەن «تەبٸندٸلٸك» بٸزدٸڭ بارلىق كٶزقاراسىمىزدى ٶزگەرتەدٸ. بۇل ــ بولمىسشىلدىق ەكەلگەن تٶڭكەرٸستٸڭ قۇپيياسى ەرٸ «قورعاننىڭ» دا تۋابٸتتٸ قۇپيياسى.
«قورعان» سيياقتى اقىرى اسا قاتىگەزدٸكپەن اياقتالعان ٶنەر تۋىندىلارى كەمدە-كەم. K. – كوميتەتتٸڭ قورعانعا جٸبەرگەن جەر ٶلشەۋشٸ قىزمەتكەرٸ. سٶيتٸپ, ول قىستاققا كەلەدٸ. بٸر قىستاق پەن قورعاننىڭ ادامدارى ەجەلدەن بٸر-بٸرٸنە ات ٸزٸن سالماعان. K. تٷرلٸ امالدار ويلاپ, تالماي قورعانعا كٸرەتٸن جول ٸزدەيدٸ. ول كٶپ امالدى قولدانادى. قۋلىقتاردى دا ٸستەتەدٸ. سوقپاق جول ٸزدەيدٸ. ەشقاشان رەنجٸمەيدٸ, قايتا قورعانعا دەگەن ٶزٸ دە بايىبىنا بارا المايتىن سەنٸم بار. ول تاراۋ سايىن سەتسٸزدٸككە ۇشىرايدى, بٸراق قايتا باستايدى. بۇل – لوگيكا ەمەس, تالمايتىن تاباندىلىق. شىعارماعا باستان-اياق ٶزەك بولعان تاباندىلىق ونىڭ تراگەدييالىعىن تۋدىرادى.
K. قورعانعا تەلەفون سوققاندا ار جاعىنان شۋىلداق دىبىستار, بەلگٸسٸز كٷلكٸ جەنە الىستان تالىپ جەتكەن ايعايدى ەستيدٸ. بۇل ــ جازعى اسپاندا بەلگٸلٸ بٸر نىشان پايدا بولعانى سيياقتى نەمەسە ٶمٸرٸمٸزگە مەن سىيلاعان ىمىرتتاعى كەزدەسۋ سيياقتى وعان ٷمٸت ۇشقىنىن سىيلايدى. بٸز بۇل جەردە كافكانىڭ ەرەكشە قاسٸرەتٸنٸڭ قۇپيياسىن بايقايمىز. بۇدان تىس, بٸز تاعى پرۋستتىڭ شىعارمالارىنان نەمەسە پلوتيننىڭ پەيزاجدارىنان وسىنداي قاسٸرەتكە كەز بولامىز, ياعني جوعالتقان ساياباقتى ساعىنعان قاسٸرەت. ولگا: «بارناباستىڭ تاڭەرتەڭ قورعانعا كەتكەنٸن ەستٸپ قاتتى قايعىردىم. مٷمكٸن, بۇل – وبالدى ساپار. مٷمكٸن, بۇل – تەككە كەتكەن بٸر كٷن. مٷمكٸن, بۇل – سەلگە كەتكەن ٷمٸت», – دەيدٸ. «مٷمكٸن, كافكانىڭ بارلىق شىعارمالارى وسىنداي سەلگە كەتكەن دٷنيەلەر شىعار». بٸراق ونىڭ ەش ٶنٸمٸ جوق. شىعارمادا ونىڭ مەڭگٸلٸككە دەگەن ارمانى تىم دەرمەنسٸز. وسى بٸر تٸرشٸلٸك تىنىسىنا تولى مەحانيكالىق قۇرىلىم بٸزگە مىناداي وي سالادى, ەگەر ٶزٸمٸزدٸڭ كٶڭٸلٸمٸزدٸ كٶتەرمەي, رۋحاني بۇعاۋعا بويۇسىنا بەرسەك قانداي نەرسەگە ٶزگەرەر ەدٸك.
«قورعاندا» كٷندەلٸكتٸ ٶمٸردەگٸ باعىنىش ەتيكاعا اينالادى. قورعانداعىلاردىڭ قابىلداۋىنا يە بولۋى ــ K.-نىڭ ەڭ ٷلكەن ارمانى. ول مۇنى جالعىز ٶزٸ ٸسكە اسىرا المايتىندىقتان, وسى «باقىتقا كەنەلۋ» ٷشٸن بارىن سالادى. ەگەر ول وسى قىستاقتىڭ تۇرعىنىنا اينالسا, سىرتتان ەكەلگەن تٶلقۇجاتىنان باس تارتۋعا ريزا (سول كەزدە بارلىق ادام ٶزٸن سىرتتان كەلگەن ادام سەزٸنەدٸ) . ول ٶزٸنٸڭ كەسٸبٸ, وتباسى بولۋىن, ەل قاتارلى سالاۋاتتى ٶمٸر سٷرۋدٸ ويلايدى. ول ەندٸگەرٸ ەلدٸڭ تاباسىنا تٶزبەيدٸ. ونىڭ بايسالدى ٶمٸر كەشٸرگٸسٸ كەلەدٸ. فريدامەن قالىپسىز بايلانىستا بولۋى بۇل جاعىندا ەرەكشە مەن الادى. ەگەر ول قورعانداعى مانساپتىنىڭ قىزىمەن تانىسىپ, ٶزٸنە جار ەتكەن بولسا, وندا ول قىزدىڭ ٶتكەن كٷندەرٸنٸڭ سەبەبٸنەن بولار ەدٸ. ول قىزدان ٶزٸ قاجەت ەتكەن نەرسەدەن دە ارتىق دٷنيە پايدالانادى. سونىمەن بٸرگە, قورعاننىڭ نازارىندا قانداي نەرسەنٸڭ ەشقاشاندا جەتپەي تۇراتىنى ونىڭ كٶكەيٸندە سايراپ تۇرادى. كەركەگوردىڭ رەگينە ولسەنگە دەگەن ەرەكشە ماحابباتىن ويلاپ كٶرٸڭٸزشٸ. ولاردى جالماعان وتتىڭ الاپات كٷشٸ ولاردىڭ دوستارى مەن جاقىندارىن دا قۇرتادى. «قورعانداعى» وسى بٸر قىستىرما ەپيزود باقىتسىز قاتەلٸككە ۇرىنادى, ياعني تەڭٸرگە تيەسٸلٸ بولماعان نەرسە تەڭٸردٸڭ مەنشٸگٸنە تيەدٸ. بٸراق كافكا ٷشٸن بۇل قاتەلٸك ەمەس. قايتا ۋاعىز جەنە «تەبٸندٸلٸك». ول تەڭٸرگە تيەسٸلٸ بولماعان ەشقانداي نەرسەنٸ الىپ شىققان جوق.
«ٷمٸت» دەگەن سٶزدٸ بۇل جەردە ايتۋ ەش كٷلكٸلٸ ەمەس. كەرٸسٸنشە, كافكا بايانداعان جاعدايلار قانشا تورىعۋشىلىققا تولى بولعان سايىن, ٷمٸت سونشا كٷشەيەدٸ. شىنتۋايتىندا, «قورعان» ابسۋردتى بولعان سايىن, ونداعى شيەلەنٸسكەن جاعدايلار بارىنشا قاسٸرەتكە اينالىپ, وعان ايتار ۋەج تاپپايسىڭ. الايدا, بٸز بولمىسشىلدىق ويلاۋ جٷيەسٸنٸڭ پارادوكسٸنە ەرٸكسٸز جٷگٸنەمٸز. كەركەگوردىڭ اۋزىمەن ايتىلعان سٶزدٸ مىسالعا كەلتٸرسەك: «سٶزسٸز, بٸز ادامدار اراسىنداعى ٷمٸتتٸ جويساق قانا شىنايى ٷمٸتكە قول جەتكٸزەمٸز». بۇل سٶزدٸ: «سٶزسٸز, «سوت ورىنداۋشىنى» جازعاننان كەيٸن عانا, «قورعاندى» جازۋعا بولادى دەپ تٷسٸنۋگە بولادى.
كٶپتەگەن سىنشىلار كافكانىڭ شىعارماسىن تۇيىققا تٸرەلگەن ادامنىڭ جانايقايى دەپ ايتادى. بۇل سٶزدٸ ٶزگەرتۋگە تۋرا كەلەدٸ. ٷمٸت پەن ٷمٸت ۇقسامايدى. مەنشە حەنري بوردوستىڭ وپتيميستٸك شىعارمالارى ادامدى قاتتى ٷمٸتسٸزدەندٸرەدٸ. كەرٸسٸنشە, مالرونىڭ ويلاۋ جٷيەسٸ ادام كٶڭٸلٸنە قانات بٸتٸرەدٸ. بٸراق بۇل ەكەۋٸ دە بٸز تٸلگە تيەك ەتٸپ وتىرعان ٷمٸتپەن دە, تورىعۋشىلىقپەن دە قاتىسى جوق. مەن ابسۋردتىق شىعارمالاردىڭ ادامدى ەرٸكسٸز تٷردە سەنٸمسٸز جولعا باستايتىنىن بٸلەمٸن. بٸر شىعارمادا اقىرى جوق سيتۋاتسييالاردى, قاس-قاعىم سەتتە سۇلۋلىعىن جوعالتاتىن زاتتاردى بٸر قالىپتى قايتالاي بەرسە, ول قۇر ەلەستٸڭ مەكەنٸنە اينالادى. ول قوزعاۋ سالادى, ٷمٸت سىيلايدى. شىعارما يەسٸ ودان ەندٸ ايىرىلا المايدى. ول تراگەدييانىڭ ويىنشىعى ەمەس. ول اۆتوردىڭ ٶمٸرٸنە مەن سىيلايدى.
كافكانىڭ, س. كەركەگوردىڭ جەنە ل. شەستوۆتىڭ شىعارمالارىنىڭ تابيعاتى ۇقسايدى. تٷيٸندەپ ايتساق, بولمىسشىلدىق باعىتىنداعى جازۋشىلار مەن فيلوسوفتاردىڭ شىعارمالارى تٷگەلدەي ابسۋردقا ەرٸ زارداپقا بەت الادى. بٸراق قانشا ٷمٸتسٸز بولسا دا, شىعارمانىڭ سوڭى ٷمٸتكە تولى جانايقايمەن اياقتالادى. بۇل ــ تەڭدەسسٸز شەبەرلٸك. ولار تەڭٸردٸ قۇشاقتايدى, تەڭٸر ولاردى جۇتادى. قورلىققا تولى ٶمٸرگە بولىمسىز ٷمٸت سەۋلەسٸن تٷسٸرەدٸ. ٶيتكەنٸ, وسىنداي ابسۋردتىڭ ٶمٸر سٷرۋٸ ــ ونىڭ تابيعيلىقتان وزعان شىندىق بولۋىنا كەپٸل بولادى. ەگەر وسىنداي ٶمٸر جولى تەڭٸرگە باستاپ اپاراتىن بولسا, وندا شىعار جول تۋرالى سٶز ايتا المايمىز. ونىڭ ٷستٸنە كەركەگوردىڭ, شەستوۆ جەنە كافكانىڭ باس كەيٸپكەرلەرٸ العان بەتٸنەن قايتپايتىن بٸربەتكەيلٸگٸ قايتالانا بەرگەن سايىن ٷمٸتكە دەگەن سەنٸمدٸلٸك كٷشەيەدٸ.
كافكانىڭ مورالدىڭ ۇلىلىعى, ٶمٸرشەڭدٸگٸ, ٸزگٸلٸگٸ جەنە بٸرتەكتٸلٸگٸ تۋرالى تەڭٸرمەن بولعان تالاسى ــ تەڭٸردٸڭ قۇشاعىنا ىنتى-شىنتىسىمەن قۇلاۋ ٷشٸن عانا. ابسۋرد تانىلدى جەنە مويىندالدى. ادامدار ونىڭ تابيعي ٷنٸن عانا تىڭدادى. وسى بٸر قاس-قاعىم سەتتە بٸز ونىڭ ەندٸگەرٸ ابسۋرد ەمەس ەكەنٸن بٸلەمٸز. ادامنىڭ ٶزٸنٸڭ قازٸرگٸ تابيعاتىنان قۇتىلۋدان ٶتكەن ارتىق قانداي ۇلى ٷمٸت بار? بۇل جاعىندا, بٸز كٶرٸپ كٶزٸمٸز ٷيرەنگەن نەرسەلەرگە قاراعاندا, بولمىسشىلدىق ويلاۋ جٷيەسٸنٸڭ فۋندامەنتٸ ــ شەكسٸز ٷمٸت. ول – حريستيان دٸنٸنٸڭ باستاۋىنا, كيەلٸ حابارلاردىڭ قاتپارىنا بويلاعان كٶنە دٷنيەنٸڭ ٷمٸتٸ. بٸراق بٸز وسى بولمىسشىلدىق ويلاۋ جٷيەسٸنٸڭ ۇشقىر قييالىنان, بٸربەتكەيلٸگٸنەن, شەت-شەگٸنە جەتٸپ بولمايتىن اقيقاتىنان ٶزٸمٸزدٸ تەرٸسكە شىعاراتىن پاراساتتىلىعىن نەگە كٶرمەدٸك? كٷنەدان تازارۋ ٷشٸن تەكاپپارلىقتان باز كەشۋ كەرەك. مۇنداي باز كەشۋدٸڭ پايداسى بار شىعار, بٸراق سودان ٶزگەرەر ەشتەڭە جوق. مەنٸڭ پٸكٸرٸمشە, پاراساتتىلىقتىڭ (ەرقانداي تەكاپپارلىق سيياقتى) ەش پايداسى جوق بولسا, ونىڭ مورالدىق قۇنى دا بۇعان بولا كەمٸمەيدٸ. ەگەر ول بٸر اقيقات بولىپ وعان انىقتاما بەرۋ كەرەك بولسا دا, پايداسى جوق. ەرقانداي دەلەلدٸڭ دە پايداسى جوق. بەرٸ تولىق, بٸراق ەشتەڭەنٸ تٷسٸندٸرٸپ بەرە المايتىن دٷنيەدە قۇندىلىقتىڭ نەمەسە مەتافيزيكانىڭ ٶزٸ دە تٷك قيسىنى جوق ۇعىمعا اينالادى.
كافكانىڭ شىعارمالارى قانداي دەستٷرلٸ يدەياعا جاتاتىنى ايدان انىق نەرسە. ٸس جٷزٸندە «سوت ورىنداۋشىدان» «قورعانعا» دەيٸنگٸ ساپار اسا اۋىر بولدى دەۋ دە ــ ٷستٸرت ايتقاندىق. يوزەف K. مەن جەر ٶلشەۋشٸ K. ــ تەك ەكٸ جاعى. ونىڭ شىعارمالارى ابسۋرد ەمەس بولۋى دا مٷمكٸن. وسىلاي بولا تۇرسا دا ونىڭ شىعارمالارىنىڭ ۇلىلىعى مەن جالپىعا بٸردەيلٸگٸن مويىنداۋىمىز كەرەك. ٶيتكەنٸ, ول ٷمٸت پەن ٷرەيدٸڭ, تورىعۋشىلىقتىڭ مەنٸن جەتە تٷسٸنۋ مەن ٶز ەركٸمەن الدانۋدىڭ اراسىنداعى جاي تاق-تاق جولدى «تايعا تاڭبا باسقانداي» ەتٸپ بەينەلەۋدٸ جاقسى بٸلەدٸ. ونىڭ شىعارمالارىندا قامتىلمايتىن نەرسە جوق (شىنايى ابسۋردتىق شىعارمانىڭ قامتىمايتىن نەرسەسٸ جوق) , ٶيتكەنٸ, ول ادامزاتتىڭ جٷرەك تەبٸرەنتەرلٸك وبرازداردان قاشقانىن, جٷرەگٸندەگٸ سەنٸمٸ ٷشٸن قايشىلىقتاردان سەبەپ ٸزدەگەنٸن بەينەلەدٸ. پايدالى ٷمٸتسٸزدٸكتەن ٷمٸت ۇشقىنىن تابۋ ٷشٸن ٶمٸردٸ ٶلٸمگە جاسالعان قورقىنىشتى دايىندىق دەپ اتادى. ول دٸندەردە دەرٸپتەلگەن ٸزگٸلٸكتٸ قۋاتتايتىندىقتان, ونىڭ قامتىمايتىنى جوق. بارلىق دٸندەردە ايتىلاتىنداي, ادام مۇندا ٶمٸردٸڭ زٸل-باتپان اۋىرتپاشىلىعىنان قۇتىلادى. مەن مۇنى بٸلەمٸن ەرٸ وعان قۇرمەت ەتەمٸن. سونىمەن بٸرگە مەنٸڭ ٸزدەيتٸنٸم جالپىلىق ەمەس, اقيقات. بۇل ەكەۋٸ مٷلدە بٸر نەرسە ەمەس.
بۇل كٶزقاراسىمدى تٷسٸنۋ قيىن ەمەس. ناعىز تورىعۋشىلىق يدەيالاردى وعان مٷلدە كەرەعار ٶلشەمدەرمەن تٷسٸندٸرەدٸ, ال تراگەدييالىق شىعارمالاردا بولاشاق تۋرالى ٷمٸتتٸڭ جىلتىلا دا جوق دەسەك, وندا ول باقىتتى ادامنىڭ اڭىزىنا اينالادى. ٶمٸر رەتسٸز بولعان سايىن ودان قۇتىلۋدىڭ تەسٸلدەرٸ دە ابسۋردتانا بەرەدٸ. زايىرى, نيتسشەنٸڭ شىعارمالارىندا ايتىلعان «ۇلىلىققا اينالعان پايداسىز دٷنيەلەردٸڭ» قۇپيياسى وسىندا جاتقان سيياقتى. نيتسشەنٸڭ بۇل يدەيالارى تەك ابسۋردتىق ەستەتيكادان قورىتىندى شىعارعاندىعىنان بولسا كەرەك. سەبەبٸ, ونىڭ ادامزاتقا ايتار سوڭعى سٶزٸ ــ نەتيجەسٸ جوق دانىشپاندىقتى, ەسٸرە جۇبانىشقا تويتارىس بەرۋدٸ نەگٸز ەتكەن.
بۇل ــ كافكانىڭ شىعارمالارىنىڭ مەنٸن وسى ماقالانىڭ اياسىندا كٶرسەتٸپ بەردٸ. بٸز كافكانىڭ شىعارمالارى ارقىلى ادامزاتتىڭ ويلاۋ جٷيەسٸنٸڭ شەگٸنە جاقىندادىق. ونىڭ شىعارمالارى تٷگەلدەي مەندٸك قەسيەتكە يە. ول ابسۋردقا قاتىستى مەسەلەنٸ تولىق كٶتەردٸ. ەگەر شىعارعان قورىتىندىمىزدى وسى ماقالاداعى تٸلگە تيەك ەتٸپ وتىرعان سٶزٸمٸزبەن, مازمۇندى فورماسىمەن جەنە «قورعانداعى» قۇپييا ماعىناسى مەن ەش جاساندىلىقسىز تابيعي ٶرٸلگەن ٶنەر تۋىندىسىمەن, K. قىزۋقاندى ەرٸ اسقاق مۇراتى مەن سول كەزدەگٸ بولىپ ٶتكەن قارابايىر كەشٸرمەنٸڭ بٸر قىرىنان عانا سالىستىرساق, ونىڭ شىعارمالارىنىڭ ۇلىلىعىنىڭ قايدا ەكەنٸن بٸلەمٸز. ولاي بولاتىنى, اڭسارلى ارمانعا تالپىنۋدى ادامدىق قاسيەتتٸڭ بٸر بەلگٸسٸ دەسەك, جان ازابىن تارتقان وسى ەرۋەيلەرگە باسقا ەشبٸر ادام دەرۋ بولار داۋا تاپپاعان بولار ەدٸ. سونىمەن بٸرگە ابسۋردتىق شىعارمانىڭ قانداي بٸر عاجايىپ ۇلىلىقتى, مٷمكٸن, بۇل جەردە بولماعان ۇلىلىقتى سۇرانىپ تۇراتىنىن تٷسٸنەمٸز. ەگەر دە ٶزگەشە مەنٸن ونىڭ جالپىلىق ەرەكشەلٸگٸمەن ۇشتاستىرساق, بٸر تال سۋ تامشىسىنىڭ قاس-قاعىم سەتتە جوعالعان مەڭگٸلٸگٸن ونىڭ سەۋلەسٸمەن ۇشتاستىرساق, وندا وسى ەكٸ ەلەم اراسىنان پايدا بولعان ارالىقپەن ابسۋردتىق جازۋشىنىڭ ۇلىلىعىن شامالاۋعا بولادى. ول جاسىرعان قۇپييانىڭ ورنىن ەڭ ٷلكەن ٷيلەسٸمسٸزدٸكتەر قاقتىعىسقان جەردە تۇراقتاندىرۋعا بولادى.
قىتاي تٸلٸنەن اۋدارعان
قاھار ۋايىس,
«سولاقايلار» ەدەبي كلۋبى
