قازاقستان “يسلام مەملەكەتٸ” (يم) اتتى لاڭكەستٸك قۇرىلىمىنىڭ قاتارىندا بولعان 600-گە تارتا ازاماتىن ەلگە قايتارعان ەلەمدەگٸ بٸردەن-بٸر ەل.
ەلگە ورالعانداردىڭ باسىم كٶپشٸلٸگٸ ەيەلدەر مەن بالالار. بۇلاردىڭ اراسىندا ٶتكەنٸنە ٶكٸنەتٸن ەر-ازاماتتار دا بولدى.
“يسلام مەملەكەتٸنٸڭ” قاتارىنا قوسىلىپ, جالپاق ەلەمگە جيھاد جارييالاعان ەر-ازاماتتار ەلگە ورالا سالا قاماۋعا الىندى. ال ەيەلدەر مەن بالالاردى قوعامعا قايتا بەيٸمدەۋ, راديكالدى كٶزقاراسىنان ارىلتۋ جۇمىستارى قارقىندى جٷرٸپ جاتىر.
باتىس ەلدەرٸنٸڭ كٶپشٸلٸگٸ بٸزدٸڭ ەلدٸڭ بۇل باستاماسىن قۇپتامايدى. اتاپ ايتقاندا, نورۆەگييا, فرانتسييا, شۆەتسييا سيياقتى ەلدەر ٶز ازاماتتارىن سوعىس ايماعىنان شىعارىپ الۋعا اسىعار ەمەس. سەبەبٸ, تۋعان ەلٸمەن قوش ايتىسقان جەرلەستەرٸنٸڭ قايتىپ تٷزۋ جولعا تٷسەرٸنە كٷمەنمەن قارايدى. ولار راديكالدى كٶزقاراسىنان اينىمايدى, ەلگە ورالعاسىن ورتاعا ٸرٸتكٸ سالادى دەپ قاۋٸپتەنەدٸ.
سوعان قاراماي قازاقستان ٷگٸت-ناسيحاتقا اربالىپ يم-قۇرامىنا ٶتٸپ ازاماتتارعا اتاجۇرتىنا ورالۋعا مٷمكٸندٸك بەردٸ.
- ولاردى ەلگە قايتارۋ پروتسەسٸ قالاي جٷزەگە استى?
- ولاردىڭ ەلدەن كەتۋٸنە نە تٷرتكٸ بولدى?
- تەررورلىق ۇيىمنىڭ قاتارىندا جٷرٸپ نە كٶردٸ, نە تٷسٸندٸ?
- ولاردىڭ قازٸرگٸ ٶمٸرٸ قانداي?
جۋرناليست شاحيدا تۇلاعانوۆا “ەكٸنشٸ مٷمكٸندٸك” اتتى دەرەكتٸ فيلمٸندە وسى ساۋالعا جاۋاپ ٸزدەۋگە تىرىسقان ەكەن.
….
سيرييا مەن يراكتاعى قازاقستاندىقتاردى ەلگە قايتارۋ ماقساتىندا ارنايى ەزٸرلەنگەن “جۋسان” گۋمانيتارلىق وپەراتسيياسى 2019 جەنە 2021 جىلدار ارالىعىندا جٷزەگە استى, جوبا 5 كەزەڭنەن تۇردى.
وسى ۋاقىتتا ەلگە قايتارىلعان 31 ەر-ازامات پەن 12 ەيەل ادام تەررورلىق ۇيىمنىڭ قاتارىنا كٸرٸپ, ونىڭ ٸس-قيمىلدارىنا قاتىسقانى ٷشٸن تٷرلٸ مەرزٸمگە اباقتىعا جابىلدى. ال ٶزگەلەرٸن وڭالتۋ جۇمىسى جٷرگٸزٸلدٸ.
شاحيدا تۋلاعانوۆامەن تٸلدەسكەن قازاقستان پرەزيدەنتٸنٸڭ كەڭەسشٸسٸ ەرلان قارين “جۋسان” گۋمانيتارلىق اكتسييا بولعانىن ايتادى.
“كٶپ جاعدايدا ەيەل ادامداردىڭ جازىعى جوق, ولار كٷيەۋلەرٸنٸڭ ايتقانىنا باعىنىپ, سولاردىڭ سوڭىنان ەرۋگە مەجبٷر. بالالار دا وسى جاعدايدىڭ تۇتقىنىنا تٷسكەن.
“جۋسان” وپەراتسيياسى? بٸز بۇل جوبانى بٸرنەشە كەزەڭگە بٶلٸپ, جٷزەگە اسىردىق. بارلىعى اسا قۇپييا تەرتٸپتە جٷرگٸزٸلدٸ. اباقتىداعى جەرلەستەرٸمٸزدٸ الىپ شىقتىق, ەسكەري بازالاردى ارالادىق, تۇتقىنعا تٷسكەن قازاقستاندىقتاردى كٶزدەن تاسالاپ, ەسكەري ۇشاققا وتىرعىزىپ ەلگە جەتكٸزدٸك. بۇل ٶتە قاۋٸپتٸ وپەراتسييا بولدى, الايدا لوگيستيكالىق تۇرعىدان بارلىعىن ساۋاتتى ۇيىمداستىردىق”, – دەيدٸ ەرلان قارين.
…
جوبا جەتەكشٸسٸ سيرييادان ورالعان اينۇر ەسٸمدٸ كەلٸنشەكپەن تٸلدەسكەن ەكەن. قاتەلەسكەنٸن ۇعىنىپ, تۋعان ەلٸنە قايتقان اينۇر ول جاقتاعى ٶمٸردٸ توزاققا تەڭەيدٸ.
“ەلگە قايتقىم كەلدٸ. ەلٸمدٸ اڭسادىم. بٸر جىل بويى قايتۋدىڭ جولىن ٸزدەدٸك. بۇل ارادان قاشىپ قۇتىلماسپىن دەپ ويلاپ, كٷدەرٸمدٸ ٷزە باستادىم. “تٶبەدەن زىمىران كەلٸپ قۇلاسا دا, قارسى ەمەسمٸن. تەك مىنا توزاقتان قۇتىلايىنشى” دەپ ويلاعان كەزدەرٸم بولدى”, – دەيدٸ “جۋسان” وپەراتسيياسىنىڭ ارقاسىندا بالالارىمەن بٸرگە وتانىنا ورالعان كەلٸنشەك.
اينۇر جارتى جىل بويى سيرييانىڭ راككە قالاسىندا تۇرعان. جارىلىس, دٷمپۋدەن ەبدەن زەرەزاپ بولعان ول كٷندٸز كٷلكٸدەن, تٷندە ۇيقىدان ايىرىلعان. 2016 جىلدىڭ كٶكتەمٸندە, بوسانۋىنا تۇپ-تۋرا بٸر اي قالعاندا كٷيەۋٸ قازا تاپقان.
“ماعان ەلدەكٸمدەر كەلدٸ دە, “كٷيەۋٸڭ كەلمەسكە كەتتٸ, اللانىڭ جانىنا ورالدى” دەدٸ. جولداسىممەن 2015 جىلى تانىستىق. ەدەمٸ ٷيلەر, قىمباتتى كٶلٸكتەر, باقۋاتتى تٸرشٸلٸكتٸڭ سۋرەتتەرٸن جولداپ, كٶزٸمدٸ قىزىقتىردى. سٶيتٸپ سيريياعا شاقىرىپ الدى. وڭباي ٶكٸندٸم…”, – دەيدٸ اينۇر.
...
پسيحولوگ شىنار ناۋرىزباەۆانىڭ ايتۋىنشا سيرييا مەن يراكقا اتتانعان كەلٸنشەكتەردٸڭ جاس مٶلشەرٸ 20-25 جاسقا ساي كەلەدٸ. سونىڭ نەگٸزٸندە ولاردىڭ پسيحولوگييالىق تٷر-تۇلعاسىن جاساۋعا بولادى.
“بۇل جاستاعى بويجەتكەندەردٸڭ كەيبٸرەۋٸ ٷگٸت-ناسيحاتقا ەرگٸش, سەنگٸش كەلەدٸ. ٶمٸردەن ٶز ورنىن ٸزدەپ, الاسۇرعان شاقتا دٸنگە بەت بۇرادى. دٸننٸڭ بارلىق دوگمالارىن تالعاۋسىز قابىلداپ, اۋىتقىپ, اداسا باستايدى. ٶزٸندٸك پٸكٸرٸن جوعالتىپ, كەز-كەلگەن دٷنيەنٸ سىني كٶزقاراسپەن قابىلدايتىن قابٸلەتٸنەن ايىرىلادى”, – دەيدٸ ادامتانۋشى.
ال دٸنتانۋشى زامير تٶلەشەۆ راديكالدى كٶزقاراستاعى ازاماتتاردىڭ كٶپشٸلٸگٸ وتىزدىڭ ٷستٸندەگٸ جاستار ەكەنٸن ايتادى.
ولاردىڭ كٶپشٸلٸگٸ دٸني قاعيالاردى سول قالپىندا قابىلدايدى, قورىتپايدى. وعان سىني كٶزقاراسپەن قاراۋدى كٷنە دەپ ەسەپتەيدٸ, مۇنىڭ سوڭى اداسۋعا ۇرىندىرادى.
“سىني ويلاۋ, كەز-كەلگەن نەرسەگە كٷمەنمەن قاراۋ ادامنىڭ تابيعاتىنا تەن مٸنەز. دٸننٸڭ تۇڭعيىعىنا تٷسٸپ كەتكەن كەيبٸر جاستار وسى قابٸلەتتەرٸن تۇساۋلاپ تاستاعان. دٸني قۇندىلىقتار مەن نورمالاردى سول قالپىندا قابىلداپ ٷيرەنگەندٸكتەن, ٶزدٸگٸنەن ويلانۋ داعدىسىنان ايىرىلعان. دايىن دٷنيەگە كٷمپ بەرٸپ, كٸرٸپ كەتەدٸ. ويسىزدىقتىڭ سالدارىنان وپىق جەيدٸ…”. – دەيدٸ ساراپشى.
...
سيرييادان ورالعان تاعى بٸر كەلٸنشەك دٸنتانۋشىنىڭ پٸكٸرٸن راستاپ وتىر. ايدا جولداسىنىڭ سٶزٸنە سەنٸپ, الدىمەن تٷركيياعا تابان تٸرەگەن. كٷيەۋٸ ول جاققا دەمالىسقا باراتىندارىن ايتىپ, تٷپكٸ ماقساتىن جاسىرىپ قالعان.
تٷركيياعا جەتكەسٸن جۇبايى وسى ارادان سيريياعا جول جٷرەتٸندەرٸن, قازاقستانعا ەندٸ قايتىپ ورالماسىن ايتادى.
“كٷيەۋٸم بولعاننان كەيٸن ونىڭ بٸزگە جاماندىق ويلاماسىنا سەنٸمدٸ بولدىم. ونىڭ ٷستٸنە وعان قارسى كەلەتٸن ەدەتٸم جوق. ونىڭ سٶزٸ بٸزدٸڭ وتباسىمىز ٷشٸن بۇلجىمايتىن بۇيرىق”, – دەيدٸ ايدا.
تٷركييا شەكاراسىن كەسٸپ, سيريياعا جەتكەندە قازاق كەلٸنشەگٸ مۇنداعى جاعدايدىڭ مٷلدە بٶلەك ەكەنٸنە كٶزٸ
جەتكەن. جوقشىلىق پەن زورلىق-زومبىلىق, تاۋسىلمايتىن اتىس-شابىس, جارىلىس, قاڭعىعان وقتان قازا تاپقان شيەتتەي بالا-شاعا…
سونىڭ بەرٸن باسىنان ٶتكەرگەن ايدا بۇل جاقتان قاشىپ شىعۋعا ەرەكەت ەتكەن.
“سيريياداعى بوسقىندارعا ارنالعان “ەل-حول” لاگەرٸندە جىلدار بويى وتىرسا, ادام ەس-اقىلىنان ايىرىلىپ, ايۋانعا اينالادى. ول جاقتاعى ٸنٸ-قارىنداستاردى تەز ارادا قۇتقارۋ قاجەت, ولاردى قالىپتى ٶمٸرگە بەيٸمدەۋ كەرەك”, – دەيدٸ دەرەكتٸ فيلمنٸڭ كەيٸپكەرٸ.
...
پرەزيدەنت كەڭەسشٸسٸ ەرلان قارين وسى ورايدا “ەل-حول” وپەراتسيياسىنىڭ قالاي جٷرگٸزٸلگەنٸن ەڭگٸمەلەپ بەردٸ.
ونىڭ ايتۋىنشا “جۋسان” وپەراتسيياسى اياسىندا قازاقستاندىق قۇتقارۋشىلار لاگەرگە ارنايى بارعان. الايدا راديكالدى كٶزقاراستاعى بٸرنەشە ەيەل قازاقستانعا قايتۋدان باس تارتقان.
قازاقستان تارابى ولاردى ەلگە قايتارۋعا مەجبٷرلەمەگەن, بارلىعى ەرٸكتٸ تٷردە جٷرگٸزٸلگەن.
“قازاقستانعا ورالعان ازاماتتاردىڭ بٸر توبىن كارانتينگە جاتقىزدىق. ولار بٶتەن ەل, بٶتەن جەردەن كەلدٸ, تيٸسٸنشە قاۋٸپتٸ ۆيرۋس جۇقتىرۋى مٷمكٸن ەدٸ. سول سەبەپتٸ ولاردى اقتاۋداعى كارانتين ورتالىعىنا ورنالاستىردىق. ولاردى بۇل ارادان دەرٸگەرلەر تەكسەرٸپ, العاشقى مەدكٶمەك كٶرسەتتٸ. كٶپتەگەن ەيەلدەر مەن بالالاردىڭ وق جاراقاتىن العانى انىقتادى”, – دەيدٸ قارين.
...
سيرييا مەن يراكتان ورالعان قازاقستاندىقتاردى وڭالتۋمەن اينالىساتىن “اقنيەت” قورىنىڭ ديرەكتورى ەلٸم شەۋمەتتٸڭ ايتۋىنشا العاشقى ۋاقىتتا وتانىنا ورالعان جەرلەستەرٸمٸز تٶڭٸرەگٸنە قاۋٸپپەن قاراعان.
“ولار ەلگە جەتە سالا اباقتىعا قامالارىنان قاۋٸپتەندٸ. ولارمەن دٸنتانۋشىلار جەنە پسيحولوگتار ەڭگٸمە-دٷكەن قۇرىپ, قورقۋعا نەگٸز جوقتىعىن ايتتى. “جۋسان” وپەراتسيياسى اياسىندا تەك ەيەلدەر مەن بالالاردى ەلگە قايتاردىق. ولار قازاقستان ازاماتتارى. “حالىق سٸزدەردٸ كەشٸردٸ. پرەزيدەنت سٸزدەردٸ جازاعا تارتپاۋ تۋرالى پەرمەن بەردٸ. بٸز سٸزدەردٸڭ قالىپتى ٶمٸرگە قايتىپ ورالعاندارىڭىزدى قالايمىز. يە, سيريياعا, سوعىسقا اتتانىپ اعاتتىق جٸبەردٸڭٸزدەر. بٸراق بۇل ٷشٸن سٸزدەردٸ ەشكٸم ايىپتامايدى” دەپ اعىمىزدان جارىلدىق”, – دەيدٸ قور جەتەكشٸسٸ.
دٸنتانۋشى زەمٸر تٶلەشەۆ ٶز كەزەگٸندە “اداسقان” ازاماتتارمەن پٸكٸرلەسەتٸن, ولارعا يسلام دٸنٸنٸڭ قاعيدالارى مەن قازاقي قۇندىلىقتاردى قاتار ۇعىندىراتىن مامانداردى كٶپتەپ وقىتۋ قاجەت دەپ ەسەپتەيدٸ. ونىڭ پٸكٸرٸنشە, سيرييادان ورالعان ازاماتتاردى دەستٷرلٸ دٸنٸمٸزگە بەيٸمدەۋ بٸراز ۋاقىتتى قاجەت تەدٸ.
“ولاردىڭ بۇعان دەيٸن اداسىپ كەلگەنٸن, راديكالدى يسلامنىڭ جەتەگٸندە جٷرگەنٸن ناقتى دەلەلدەۋٸمٸز قاجەت. ونىڭ پروپاگاندا تۇتقىنى بولعانىن كٶرسەتە بٸلۋٸمٸز كەرەك. بۇل ٷشٸن ادامنىڭ ساۋاتىن اشقان ابزال, بٸلٸم مەن عىلىم تۋرالى حابار بەرگەن جٶن”, – دەيدٸ ول.
نۇر-مٷباراك اتىنداعى يسلام ۋنيۆەرسيتەتٸنٸڭ تەولوگى تٶلەگەن تالدىباەۆ تا وسى ۇستانىمدا.
“ەكسترەميزم مەن جيھادقا باراتىنداردىڭ كٶپشٸلٸگٸ شالاساۋاتتى, ولار دٸندٸ تۋرا ماعىناسىندا قابىلدايدى, ەكشەپ-تەكشەۋگە ساۋاتى جەتپەيدٸ”, – دەيدٸ ول.
قورىتا ايتقاندا, “جۋسان” وپەراتسييا ٶز نەتيجەسٸن بەرگەن. ەلٸم شەۋمەتتٸڭ اتاپ ٶتكەنٸندەي سيرييا مەن يراكتان ورالعان جەرلەستەرٸمٸزدٸڭ 90 پايىزى قالىپتى ٶمٸرگە قايتىپ ورالعان.
“ولار دەستٷرلٸ يسلامدى قابىلدادى. بەس ۋاقىت ناماز وقيدى, حانافيت مازحابىنىڭ جولىمەن جٷرەدٸ. جيحاد پەن تاكفير يدەولوگيياسىنان باس تارتتى”, – دەيدٸ ول.
ەزٸرلەگەن, اياۋلىم شايماردان
https://youtu.be/AFY1rVntWBA
