قازاقتا "جول ازابىن جٷرگەن بٸلەر" نەمەسە "جولى تٷزەلمەگەن ەلدٸڭ جولى بولمايدى" دەگەن تەمسٸل بار. اۋىل مەن شاھاردى, قالا مەن دالانى, ەل مەن ەلدٸ, جەر مەن جەردٸ جالعايتىن كٷرە جولدىڭ جەيٸكٷن تەرتٸبٸنەن تٷسەر ەمەس. الىستى-جاقىن, جاقىندى-الىس قىلۋ كٶبٸنە سول جولدىڭ كٷتٸمٸ, ساپاسى مەن جاعدايىنا بايلانىستى. جۋىردا ٷكٸمەتتٸڭ كەڭەيتٸلگەن وتىرىسىندا پرەزيدەنت قاسىم-جومارت توقاەۆتوعىز جولدىڭ تورابىندا تۇرىپ قۇرىلىسى ساعىزشا سوزىلعان كٷرە جولدىڭ مەسەلەسٸن سىنعا الدى. ايتۋىنشا, رەسپۋبليكالىق ماڭىزى بار جولداردى سالۋعا وتاندىق كەسٸپورىنداردى تارتۋ كەرەك.
"كەلەسٸ – اۆتوجول مەسەلەسٸ. ەلٸمٸز ٷشٸن ايرىقشا ماڭىزدى "استانا-بالقاش-الماتى" تاسجولى ەلٸ كٷنگە دەيٸن جٶندەلٸپ بٸتكەن جوق. قۇرىلىس 2017 جىلدان بەرٸ جٷرٸپ جاتىر. رەسپۋبليكالىق ماڭىزى بار "اتىراۋ-استراحان", "اقتٶبە-قاندىاعاش", "تالدىقورعان-ٶسكەمەن" جولدارىنىڭ جٶندەلٸپ جاتقانىنا 5 جىلدان استى. بيىل وسى جۇمىستار بٸرجولا اياقتالۋعا تيٸس", – دەدٸ قاسىم-جومارت توقاەۆ.
وسى تۇستا پرەزيدەنت بٸرنەشە مەسەلەنٸ ەسكەرۋ قاجەتتٸگٸن ايرىقشا اتاپ ٶتتٸ.
"قالىپتاسقان تەجٸريبەگە قاراساق, رەسپۋبليكالىق ماڭىزى بار جولداردىڭ تەندەرٸن كٶپ جاعدايدا تەك شەتەل كومپانييالارى ۇتىپ الادى. مۇنداي جوبالارعا قولىنان ٸس كەلەتٸن, تيٸستٸ تەحنيكامەن جابدىقتالعان ٶز كەسٸپورىندارىمىزدى تارتۋ كەرەك. سونىمەن قاتار, جول قۇرىلىسىنا قاجەتتٸ تەحنيكانى ەلٸمٸزدە شىعارۋ جولدارىن دامىتىپ, ٶزٸمٸزدٸڭ دايىن ٶنٸمدٸ پايدالانۋ كەرەك. جالپى, جول مەسەلەسٸنە كەلگەندە بٸر عانا ماقسات بولۋعا تيٸس. رەسپۋبليكالىق نەمەسە ايماقتىق جول بولسىن, ەلٸمٸزدەگٸ جولدىڭ بەرٸ ساپالى بولۋى كەرەك. ەزٸرگە جاعداي مەز ەمەس"", – دەدٸ پرەزيدەنت.
ەسكە سالساق, 2021 جىلى مەملەكەت باسشىسى قاسىم-جومارت توقاەۆ "الماتى-استانا" تاس جولىن ەكٸ جىل ٸشٸندە جٶندەۋدٸ تاپسىرعان ەدٸ. الايدا مەرزٸم ٶتتٸ, مەجەلٸ مٸندەتتٸ ورىنداۋعا جاۋاپتىلار مٸز باقپادى. بٷگٸندە مىڭ شاقىرىمعا جۋىق جولدىڭ تەك 200 شاقىرىمنان استامى عانا قولدانىسقا بەرٸلٸپتٸ.
جالپى دٷنيەجٷزٸلٸك ەكونوميكالىق فورۋمنىڭرەيتينگٸسٸندە قازاقستان جول ساپاسى بويىنشا 141 ەلدٸڭ ٸشٸندە 93 ورىندا تۇر. كٶرسەتكٸشتە تەجٸكستان مەن ەزٸربايجان ەلدەقايدا كٶش ٸلگەرٸ تۇر. تٸپتٸ, ساراپشىلار بٸزدەگٸ جولداردىڭ ساپاسىن موڭعولييا, ۋگاندا, ەفيوپييادان دا تٶمەن باعالاپ وتىر. ەلٸمٸزدە اۆتوجولداردىڭ جالپى ۇزىندىعى 96 مىڭ شاقىرىمعا جەتەدٸ. ونىڭ ٸشٸندە 25 مىڭ شاقىرىمى – رەسپۋبليكالىق ماڭىزى بار كٷرەجولدار, 71 مىڭ شاقىرىمى – جەرگٸلٸكتٸ جولدار.
ٷكٸمەتتٸڭ كەڭەيتٸلگەن وتىرىسىندا پرەزيدەنت ەلٸمٸزدٸڭ كٶلٸك-لوگيستيكالىق ەلەۋەتٸن ارتتىرۋ ٷشٸن بەلسەندٸ جۇمىس ٸستەۋ قاجەت ەكەندٸگٸن دە باسىپ ايتتى. سونىمەن قاتار, قازاقستاندى ەۋرازييانىڭ تولىققاندى كٶلٸك-لوگيستيكالىق جەنە ترانزيتتٸك حابىنا اينالدىرۋ – الدىمىزدا تۇرعان ستراتەگييالىق مٸندەتٸ ەكەنٸن دە اتاپ ٶتتٸ. وسى رەتتە كٶزدەگەن ماقساتقا جەتۋ ٷشٸن سالا مامانى مەن عالىمدارى جٷيەلٸ قۇرالداردى ۇسىنىپ كەلەدٸ. مەسەلەن, قازاقستان جول عىلىمي-زەرتتەۋ ينستيتۋتى جول سالاسىنىڭ نورماتيۆتٸك قۇجاتتىق بازاسىن رەفورمالاۋ, جاڭالاۋ جەنە ٶزەكتەندٸرۋ جۇمىستارىن جٷزەگە اسىرۋدا."قازجولعزي" جەتەكشٸ عىلىمي قىزمەتكەرٸ, تەحنيكا عىلىمدارىنىڭ كانديتادى, پروفەسسورەسەنبەك ايداربەكوۆتٸڭ ايتۋىنشا, قازٸرگٸ تاڭدا ەلٸمٸزدە سالالىق 1200-دەن اسا نورماتيۆتٸك قۇجاتتامالارى بار, الايدا ولاردىڭ اراسىندا بٸر-بٸرٸنە قايشى كەلەتٸنٸ نەمەسە دەر كەزٸندە ٶزەكتەندٸرٸلمەگەن قۇجاتتارى دا ورىن الادى. سوراقىسى سول, 19 ۆەدومستۆولىق نورماتيۆ كەڭەس ٷكٸمەتٸ كەزٸنەن بەرٸ قولدانىلىپ كەلە جاتىر ەكەن.
"قازٸرگٸ تاڭدا نورماتيۆتٸك تەحنيكالىق بازانى رەفورمالاۋ اياسىندا جاڭا تەحنولوگييالاردى ەڭگٸزۋ, جولدىڭ ساپاسىنا دەگەن باقىلاۋ مەن تالاپتى كٷشەيتۋ كٶزدەلگەن. ينستيتۋت جۇمىسىنىڭ نەتيجەسٸندە سوڭعى بٸر جىل ٸشٸندە اتالعان قۇجاتتامالاردىڭ 48%-ىقايتا قارالىپ, ولاردى وڭتايلاندىرۋ نەمەسە جويۋ تۋرالى ۇسىنىستار بەرٸلدٸ. اتالمىش باعىتتاعى جۇمىس 2026 جىلعا دەيٸن جالعاسادى" دەيدٸتەحنيكا عىلىمدارىنىڭ كانديتادى.
ەسەنبەك ايداربەكوۆتىڭ ايتۋىنشا, جاسالعان جولدىڭ ۇزاق جىلعا شىداس بەرۋٸ جول-قۇرىلىس ماتەريالدارىنىڭ ساپاسى بايلانىستى. وسى ماقساتتا "قازجولعزي" كٶلٸك مينيسترلٸگٸنٸڭ اۆتوموبيل جولدارى كوميتەتٸنٸڭ قولداۋىمەن جول-قۇرىلىس ماتەريالدارىنىڭ بٸرىڭعاي بازاسىن (rcmbase.kz) ٸسكە قوستى. اتالعان بازادا مەردٸگەرلەر مەن جوبالاۋشىلار قۇرىلىس نىسانىنا جاقىن ورنالاسقان كارەرلەردٸ, اسفالت جەنە بيتۋم زاۋىتتارىن تەز تاۋىپ, ولاردىڭ ساپا تۋرالى مەلٸمەتتەرٸن بٸردەن كٶرە الادى. بازانى پايدالانۋ قۇرىلىستى جەڭٸلدەتەدٸ جەنە جولداردى جوبالاۋ جىلدامدىعىن ارتتىرادى, ال دەرەكتەردٸڭ اشىقتىعى ولاردىڭ قۇرىلىس ساپاسىن جاقسارتۋ مەن ٷشٸنشٸ تاراپتاردىڭ مٷددەلەرٸن العا باسۋ فاكتورلارىن جويۋعا كٶمەكتەسەدٸ.
"بازانى ٸسكە قوسۋ ماقساتىندا "قازجولعزي" ماماندارى ەلدەگٸ كارەرلەر مەن اسفالت جەنە بيتۋم زاۋىتتارىنان سىنامالار الىپ, ولاردىڭ قاسيەتتەرٸنٸڭ نورماتيۆتەرگە سەيكەستٸگٸن تەكسەرەدٸ. شىققان نەتيجە بازاعا ەنگٸزٸلەدٸ. وسى رەتتە قازٸر 8 وبلىستاعى 100-دەن اسا كارەردەن سىناما الىنىپ, تالاپقا ساي كەلگەندەرٸ بازاعا تٸركەلدٸ",- دەيدٸ ەسەنبەك قىدىرەليۇلى.
عالىمنىڭ سٶزٸنشە, اتالعان بازا اشىقتىق پەن ساپا قاعيداتىن ۇستانادى. سوندىقتان دا جول-قۇرىلىس ماتەريالدارىنجٶن-جوسىقسىز جەتكٸزۋشٸكەيبٸر جاۋاپسىز كومپانييالار بازاعا ەنۋگە قۇلىقسىزدىق تانىتادى ەكەن. تٸپتٸ, سىناما الۋعا بارعان زەرتتەۋشٸلەرگە ەسٸكاشپايتىن كٶرٸندٸ. جولساپاسىنىڭ سىن كٶتەرمەۋٸنٸڭ باستى سەبەبٸ وسى بولسا كەرەك.
ايتا كەتەرلٸك, rcmbase.kz جول قۇرىلىسىندا جاڭا تەحنولوگييالاردى ەنگٸزۋ پروتسەسٸن دە اشىق ەتتٸ. ەندٸ جاڭا جەنە يننوۆاتسييالىق تەحنولوگييالاردى تٸركەۋ جەنە ەنگٸزۋ ونلاين فورماتتا جٷرگٸزٸلەدٸ. قاجەتتٸ قۇجاتتاردى تٸركەۋ, ارنايى كوميسسسييا شەشٸمٸن الۋ جەنە جاڭا تەحنولوگييانى اپروباتسييادان ٶتكٸزۋ بۇدان بىلاي اشىق فورماتتا ٶتكٸزٸلەدٸ. بۇل ٶز كەزەگٸندە بارلىق پروتسەستٸ جٷيەلەندٸرٸپ, جەمقورلىقتى جويۋعا سەپتٸگٸن تيگٸزەدٸ.
"جوبالاۋشىلار مەن مەردٸگەر ۇيىمدار بازاعا تٸركەلۋ ارقىلىتيٸمدٸ جەنە اپروباتسييا كەزٸندە ٶزٸن جاقسى كٶرسەتكەن ساپالى تەحنولوگييالاردى پايدالانۋعا, ونى جول سالۋ, جٶندەۋ جەنە كٷتٸپ ۇستاۋعا مٷمكٸندٸك الادى. نەتيجەنٸڭ اشىقتىعى مەن قولجەتٸمدٸگٸ يننوۆاتسييالاردى قولدانۋدى جەدەلدەتۋگە, سونداي-اق اۆتوجولداردى جوبالاۋ, سالۋ جەنە پايدالانۋ ساپاسىن جاقسارتۋعا مٷمكٸندٸك بەرەدٸ", -دەيدٸ"قازجولعزي" جەتەكشٸ عىلىمي قىزمەتكەرٸ.
ساراپشىلاردىڭ ساراپتاۋىنشا, ەلدە جولدىڭ ساپاسىز سالىنۋىبٸلٸكتٸ ماماننىڭ تاپشىلىعىنان. ستاتيستيكاعا جٷگٸنسەك,قازاقستاندا جىل سايىن جول سالاسىنا ەكٸ مىڭنان استام كەسٸبي مامان قاجەت. ال, جوعارى وقۋ ورىندارى تەك جٷزدەن اسا كادر دايارلايدى. نارىقتا ٶز كەسٸبٸن جەتٸك بٸلەتٸن ماماننىڭ جەتٸسپەۋٸ جۇمىس ساپاسىنىڭ تٶمەندەۋٸنە تٸكەلەي ەسەر ەتەدٸ.
"سوڭعى ونٷش جىلداەلٸمٸزدە جولقۇرىلىسى سالاسىندا تەك ەكٸ ادام رhD دوكتورى دەرەجەسٸن العان. تٸلگە تيەك ەتەرلٸك, عىلىم جولىنا تٷسٸپ, رhD دوكتورى اتانامىن دەۋشٸلەرگە بۇل سالادا بٶلٸنەتٸن مەملەكەتتٸك گرانت مٷلدەم جوق. گرانتتىڭ بٶلٸنبەۋٸ جاس عالىمداردىڭ جٸگەرٸن جاسىتىپ وتىر. مەسەلەنٸ شەشۋ ماقساتىندا قازٸر ماماندار مەن عالىمدار قر عىلىم جەنە جوعارى بٸلٸم مينيسترلٸگٸمەن تىعىز جۇمىس جاساۋدا",- دەيدٸ ەسەنبەك ايداربەكوۆ.
عالىمنىڭ سٶزٸنشە, مامانداردىڭ بٸلٸكتٸلٸگٸن ارتتىرۋدا دا مەسەلەلەر شاش ەتەكتەن. كەي جاۋاپسىز جۇمىس بەرۋشٸلەر قاراجات ٷنەمدەۋ ماقساتىندا ٶز قىزمەتكەرلەرٸن ارنايى كۋرستارعا جٸبەرمەيدٸ. بۇل جاڭا تەحنولوگييالاردى ەنگٸزۋگە كەرٸ ىقپال ەتٸپ, جۇمىس ساپاسىن تۇرالاتادى. وسى ورايدا "قازجولعزي" قابىرعاسىندا بٸلٸكتٸلٸكتٸ ارتتىرۋ كۋرستارى جۇمىس جاسايدى. سوڭعى بٸر جىلدا ينستيتۋت300-دەن اسا ماماندى بٸلٸكتٸلٸكتٸ ارتتىرۋ كۋرستارىنان ٶتكٸزگەن.
""قازجولعزي" جول سالاسى ماماندارىنا ارناپ Jolshy.kz بٸرىڭعاي بٸلٸكتٸلٸك بازاسىن ۇسىنىپ وتىر. ول – سالالىق ەڭبەك بيرجاسى نەمەسە كەسٸبي مامانداردىڭ ساندىق بانكٸ. بازاارقىلى مەردٸگەر ۇيىمدار ونلاين رەجيمٸندە جولداردى جوبالاۋ, سالۋ جەنە قايتا قۇرۋ ٷشٸن قولايلى مامانداردى تابا الادى. ال, جول قۇرىلىسشىلارى ٶزدەرٸنٸڭ كەسٸبي قۇزىرەتتەرٸن دامىتۋعا ىنتالى بولادى, ٶيتكەنٸ بازادا ولاردىڭ داعدىلارى, وقىتۋ كۋرستارىنىڭ سەرتيفيكاتتارى مەن بٸلٸكتٸلٸك دەڭگەيٸ دە كٶرسەتٸلەدٸ.نەتيجەسٸندە ەلٸمٸزدە بٸلٸكتٸ كادرلاردىڭ جەتٸسپەۋٸ سىندى مەسەلەشەشٸلەدٸ",- دەيدٸ تەحنيكا عىلىمدارىنىڭ كانديداتى.
وتاندىق عالىمدار قازاقستاننىڭ قاتال كليماتىنا تٶزٸمدٸ بولاتىن عىلىمي جاڭالىقتارۇسىنىپ وتىر. بٸرٸ – ىلعال مەن كٷرت كونتينەنتالدٸ اۋا تەمپەراتۋراسىنا تٶزٸمدٸ جول بەلگٸلەرٸ بولسا, ەكٸنشٸسٸ -35س-قا دەيٸن قاسيەتٸن جوعالتپايتىن كٶكتايعاققا قارسى ماتەريال. بۇل جولدى كٷتٸپ ۇستاۋ باعىتىنداعى العاشقى وتاندىق ٶنٸم بولماق. قازٸرولارزەرتحانالىق دەڭگەيدە جاقسى نەتيجە كٶرسەتٸپ, اپروباتسييالىق ۋچاستكٸلەردە سىناقتان ٶتكٸزٸلۋدە. زەرتتەۋ وڭ نەتيجە كٶرسەتسە, ەلٸمٸزدە جول بەلگٸلەرٸ مەن كٶكتايعاققا قارسى وتاندىق ماتەريال پايدا بولادى.
بٷگٸنگٸ تاڭدا وتاندىق عالىمداردىڭ شەشٸمدەرٸن پايدالانا وتىرىپ, جول سالاسىنىڭ مەسەلەرٸن زاماناۋي IT قۇرالدارى مەن جول سالاسىنىڭ نورماتيۆتٸك قۇجاتتاماسىن وڭتايلاندىرۋ, جاڭا تەحنولوگييالار مەن جول قۇرىلىس ماتەريالدارىنىڭ ساپاسىن باقىلاۋ باعىتىندا شەشۋجۇمىستارى جٷزەگە اسىرىلىپ وتىر.
اۆتور: ارايلىم ابايقىزى
