جارنامانىڭ كٶكەسٸ
ٶتكەن جىلى ەلسٸز جەردٸ باعىندىرىپ, اس-سۋسىز تابيعات اياسىندا تٸرشٸلٸك ەتٸپ, ەرٸك-جٸگەرٸن شىڭداۋمەن ەلەمدٸ اۋزىنا قاراتقان ەيگٸلٸ ەكسترەمال ەد ستاففوردتىڭ الماتى وبلىسىنا ارنايى كەلٸپ, «التىن-ەمەل» ۇلتتىق پاركٸندە ٶزٸنٸڭ كەزەكتٸ شوۋ-باعدارلاماسىن تٷسٸرگەنٸن ەستٸپ, تاڭعالعان ەدٸك.
تابيعات اياسىندا باياعىنىڭ ادامدارىنشا بٸرنەشە كٷن كەشٸپ, «ديسكاۆەري» كانالىنىڭ جٷزدەگەن ميلليون كٶرەرمەنٸن ٶزٸنە جٸپسٸز بايلاعان ەد ستاففوردتىڭ قازاقستانعا كەلٸپ, حابار تٷسٸرۋٸ الماتى وبلىسىنىڭ تۋريستٸك جەرلەرٸنە جاسالعان ٷلكەن جارناما بولعانى سٶزسٸز.
ەدەتتە ەلەمدٸ اۋزىنا قاراتقان ارناعا بٸرنەشە سەكۋندتىق روليكتٸ شىعارۋ ٷشٸن جٷزدەگەن ميلليون دوللار تٶلەيتٸنٸن بٸلەمٸز. ال «ديسكاۆەريدٸڭ» تارلانى ەد مىرزانىڭ جەتٸسۋعا كەلٸپ, ٶزٸنٸڭ Ed Stafford: First Man Out دەپ اتالاتىن جوباسىن «التىن ەمەل» ۇلتتىق پاركٸ اۋماعىندا تٷسٸرۋٸ ايتۋلى وقيعا بولعانى سٶزسٸز.
ەد ستاففورد كٸم?
ول 2002 جىلى ەسكەري مانسابىن اياقتاعاننان كەيٸن ەكسترەمالدى تۋريزممەن اينالىسىپ, ادام بالاسىنىڭ مٷمكٸندٸگٸن تەلەەكراننىڭ الدىندا سىنادى.
ەد ستاففوردتىڭ ەڭ ەيگٸلٸ ەكسپەديتسيياسى امازونكا ٶزەنٸنٸڭ بويىمەن 859 كٷن بويى (بٸر جارىم جىل) ساپار شەگۋٸ ادامزات بالاسىنىڭ زور قىزىعۋشىلىعىن تۋدىرعان بولاتىن. ول ساپار بارىسىن ٶزٸ ۆيدەو كامەراعا تٷسٸرٸپ, كٶپتەگەن قيىندىقتارمەن بەتپە-بەت كەلٸپ, بەرٸن جەڭٸپ شىعىپ, قازٸرگٸ زاماننىڭ باتىرىنا اينالدى.
بۇدان كەيٸن ەد ستاففوردتىڭ «ديسكاۆەري» ارناسىمەن بٸرلەسٸپ تٷسٸرگەن «جالاڭاش تٸرشٸلٸك ەتۋ» دەرەكتٸ فيلمٸ دە وعان ٷلكەن تانىمالدىق ەكەلدٸ.
بۇل جوبادا ەكسترەمال ولورۋ ارالدارىنا بٸر تٷيٸر نانسىز, بٸر ساباق ينە-جٸپسٸز اتتانىپ, سول جەردە 60 كٷن بويى تٸرشٸلٸك ەتكەنٸنە ميلليونداعان كٶرەرمەن كۋە بولدى.
ال 2014 جىلى جارىق كٶرگەن «اقشاسىز تٸرشٸلٸك ەتۋ» دەگەن رەاليتي-شوۋ باعدارلاماسى دا ەلەمنٸڭ كٶپتەگەن تٸلدەرٸنە اۋدارىلىپ, جٷزدەگەن ميلليون ادامنىڭ كٶڭٸلٸنەن مىقتاپ تۇرىپ ورىن العانى بەلگٸلٸ.
«التىن ەمەلدەگٸ» العاشقى سىناق
ەكسترەمالدى حابارلار تٷسٸرۋدە الدىنا جان سالمايتىن ەد ستاففوردتى بٷگٸندە تٶرتكٷل دٷنيە تٷگەل تانيدى. ول ٶزٸ سەكٸلدٸ تابيعات اياسىندا تٸرشٸلٸك ەتٸپ, ەكسترەمالدى تۋريزمدٸ ناسيحاتتايتىن جيhانگەزدەرمەن تابيعاتى قاۋٸپتٸ ايماقتاردا سىنعا تٷسٸپ, مەرەگە بۇرىن جەتۋدٸ كٶزدەيتٸن جاڭا باعدارلاماسىنىڭ ەكٸنشٸ بٶلٸمٸن الماتى وبلىسىنداعى «التىن ەمەل» ۇلتتىق پاركٸندە تٷسٸردٸ.
«ديسكاۆەري» ارناسى جىل باسىنان باستاپ كٶرەرمەندەرٸنٸڭ نازارىنا ۇسىنا باستاعان Ed Stafford: First Man Out شوۋ-باعدارلاماسىنىڭ بٸرٸ قازاقستاندا تٷسٸرٸلگەنٸن ەستٸگەندە اتالعان باعدارلامانى كٶرۋگە اسىقتىق. اقپان ايىندا عالامتوردى اقتارىپ جٷرٸپ, ەد ستاففوردتىڭ الماتى وبلىسىنىڭ «التىن ەمەل» اۋماعىندا تٷسٸرٸلگەن ەكٸنشٸ سەريياسىن كٸرپٸك قاقپاي تاماشالادىق.
قوس سايىسكەر بەس كٷن ٸشٸندە ەيگٸلٸ «التىن ەمەل» اۋماعىنداعى شارىن شاتقالىنىڭ قۇز-جارتاستارىن كٶكتەي ٶتٸپ, ٸلە ٶزەنٸنٸڭ بويىمەن جاعالاي جٷرٸپ, ايقايقۇمنان اسىپ, 100 شاقىرىمدىق جولدى ارتقا تاستاپ, مەرەگە جەتۋدٸ كٶزدەيدٸ.
باعدارلامادا ەكسترەمالدار ەدەتتەگٸدەي جولعا ەشقانداي ازىق-تٷلٸك الماي, بەلدەرٸنە قانجارلارىن بايلاپ ساپارعا شىقتى. مۇندايدى قازاقتار «ەر ازىعى مەن بٶرٸ ازىعى جولدا» دەپ بەكەر ايتپاعان عوي.
جارىس باستالعان سەتتە ەد پەن حيون شارىن شاتقالىنىڭ سٸلەمدەرٸنە سٸڭٸپ كٶزدەن عايىپ بولدى. لابيرينت سەكٸلدٸ قالتارىس-بۇلتارىسى كٶپ شاتقالدا العان باعىتىڭنان اداسىپ كەتۋٸڭ وپ-وڭاي. بٸراق تابيعاتتىڭ قيىنشىلىعىمەن تالاي رەت بەتپە-بەت كەلگەن ەكسترەمالدار العان بەتتەرٸنەن جاڭىلىسقان جوق.
ەكسترەمالدار شاتقالدىڭ ٸشٸندە سۋ تابا الماي بٸراز قينالدى. جالپى, مارشرۋتتىڭ 20-30 شاقىرىمىن قۇرايتىن شاتقال اراسىمەن ٶتەتٸن جول قوس سايىسكەرگە دە قيىن تيگەنٸن بايقادىق.
جالپى, شاتقال اراسىندا بٸر كٷندە اۋا تەمپەراتۋراسى ەكسترەمالدى جاعدايدا اۋىتقيتىنىن كٶپشٸلٸك بٸلە بەرمەۋٸ مٷمكٸن. جازدا كٷندٸز اۋا تەمپەراتۋراسى 45-50 گرادۋسقا دەيٸن جوعارىلاسا, تٷندە كٷندٸزگٸ مي قايناتار ىستىق جىم-جىلاس جوعالىپ, اۋا تەمپەراتۋراسى 0 گرادۋسقا دەيٸن تٶمەندەيدٸ. سوندىقتان جيھانگەزدەردٸڭ «التىن ەمەل» شاتقالىندا قانشالىقتى جايلى جاتقانىن باعامداۋعا بولادى.
ٸلە ٶزەنٸ «قوناقجايلىلىعىن» كٶرسەتتٸ
بەسەكەگە تٷسكەن قوس سايىسكەر شاتقال اراسىنان سىتىلىپ شىعىپ, ٸلە ٶزەنٸنە جەتكەندە جاعداي ٶزگەرٸپ سالا بەردٸ. ٶيتكەنٸ ٸلە ٶزەنٸنٸڭ بويىندا ەكسترەمالدار شٶلٸن قاندىرىپ, اش ٶزەگٸن جالعاۋعا مٷمكٸندٸك الدى.
ايتالىق, ەد ستاففورد يت تۇمسىعى باتپايتىن قالىڭ قامىستىڭ اراسىندا قويانعا تۇزاق قۇرىپ, قويان ەتٸن تويا جەسە, حيون ري ٸلە ٶزەنٸنە قارماق سالىپ, ۇزىندىعى بٸر مەترگە جۋىقتايتىن سومدى ۇستاپ, بالىق ەتٸن ارمانسىز جەدٸ. ەدەتتە ەد ستاففورد ٶزگە بٸر ەلدەرگە ساپارعا شىققاندا باقا-شايان, قۇرت-قۇمىرسقا جەپ ەبٸگەرگە تٷسۋشٸ ەدٸ.
ال قازاقتىڭ دارقان جەرٸندە ەكسترەمالدار قويان مەن بالىق ەتٸن جەپ, تاماق تاپپاي جەر شۇقىلاپ كەتپەدٸ. ەكسترەمالدار كامەرا الدىندا جەتٸسۋدىڭ شۇرايلى جەرٸ ۇناعاندارىن ايتىپ, قازاقتىڭ دارقان دالاسىنا ريزا بولدى.
بەسەكەگە تٷسكەن قوس سايىسكەر بۇدان كەيٸن شاعىن قايىق جاساپ, ٸلە ٶزەنٸنٸڭ يٸرٸمدٸ اعىستارىنىڭ مٷمكٸندٸگٸن پايدالانىپ, مەرەگە جەتۋدٸ كٶزدەدٸ.
وسىلايشا, قوس سايىسكەر العاش رەت ٸلە ٶزەنٸنٸڭ بەل ورتاسىندا كەزدەستٸ. ەد ستاففورد قارسىلاسىنىڭ كاياگٸ جىلدام جٷزەتٸنٸن بايقاعاننان كەيٸن قايىعىنان تٷسٸپ, مەرەگە قاراي جاياۋلاتا جٷگٸردٸ. ونىڭ ەكٸ اياققا سەنٸم ارتقان ٷمٸتٸ اقتالىپ, مەرەگە بٸرٸنشٸ جەتتٸ. وسىلايشا, First Man Out جوباسىنىڭ ەكٸنشٸ تٷسٸرٸلٸمٸندە ەد ستاففوردتىڭ باعى جاندى.
مٸنە, جارىستىڭ بولعان-بٸتكەنٸ وسى عانا. ەرينە, ايتار اۋىزعا جەڭٸل دٷنيە. بٸراق 5 كٷندە بۇرالاڭى كٶپ 100 شاقىرىمدىق جولدى جٷرٸپ ٶتۋ وڭاي ەمەس. مۇنداي ەكسترەمالدى ساپارلار ادام بالاسىنان ٷلكەن تٶزٸم مەن ەرەكشە ەرٸك-جٸگەردٸ تالاپ ەتەدٸ. سوندىقتان بولسا كەرەك, ەلەم حالقى ەد ستاففوردتىڭ باعدارلامالارىن راقاتتانىپ, جاتا-جاستانا كٶرەدٸ.
بۇل رەتتە قازاق جەرٸ جايىندا تٶرتكٷل دٷنيەگە ماڭىزدى اقپارات تاراتقان ەد ستاففوردتىڭ ەڭبەگٸ زور. بۇدان كەيٸن «التىن ەمەلگە» تۋريستەردٸڭ قىزىعۋشىلىعى وياناتىنى سٶزسٸز. ٶيتكەنٸ شارىن شاتقالىنىڭ تارام-تارام سٸلەمدەرٸ مەن ايقاي قۇمىنىڭ كەرەمەتٸ جۇرتتى ٶزٸنە ودان بەتەر تارتا تٷسەتٸنٸ انىق. وسى رەتتە ەد ستاففوردكە قولداۋ كٶرسەتٸپ, ونىڭ تٷسٸرٸلٸم جۇمىستارىنا بارىنشا جەردەم بەرگەن الماتى وبلىسى ەكٸمدٸگٸ بٸر وقپەن ەكٸ قويان اتقانىن بايقاۋعا بولادى. كەرەك دەسەڭٸز, First Man Out جوباسىنىڭ ەكٸنشٸ سەريياسىنىڭ قازىنالى قازاق جەرٸندە تٷسٸرٸلۋٸ ەلٸمٸزدٸڭ تۋريزم سالاسىن ناسيحاتتاۋ باعىتىندا ٷلكەن جۇمىس بولعانىن مويىنداۋىمىز كەرەك.
ەكسترەمالدى تۋريزمدٸ دامىتۋدى دۇرىس جولعا قويعان ٶڭٸر
الماتى وبلىسىندا ەكسترەمالدى تۋريزمدٸ دامىتىپ, ناسيحاتتاۋ جاعى دۇرىس جولعا قويىلعان دەپ نىق سەنٸممەن ايتۋعا بولادى.
بٸزدٸڭ بۇلايشا نىق سٶيلەۋٸمٸزگە الماتى وبلىسى ەكٸمدٸگٸنٸڭ ٸشكٸ ساياسات باسقارماسىنىڭ ەلٸمٸزدەگٸ شوۋ-بيزنەس ٶكٸلدەرٸ, الپينيستەرٸمەن بٸرلەسٸپ, حان تەڭٸرٸ شىڭىن باعىندىرۋى جالپى حالىقتىڭ ەكو-تۋريزمگە دەگەن قىزىعۋشىلىعىن وياتقانى انىق.
ال وسىدان بٸرشاما ۋاقىت بۇرىن الماتى وبلىسىنىڭ كەگەن اۋدانىندا ورنالاسقان شارىن شاتقالىندا بۇرىن-سوڭدى بولماعان, قۇنى 1,5 ملرد تەڭگە بولاتىن, ەلەمدٸك ستاندارتقا ساي «Park Canyon» ويىن-ساۋىق پاركٸنٸڭ قۇرىلىسى باستالعان بولاتىن. مۇنداي ماڭىزدى نىساندار ەكسترەمالدى تۋريزمنٸڭ جانكٷيەرلەرٸن ماگنيتتەي تارتا تٷسەتٸنٸ ايتپاسا دا بەلگٸلٸ.
بٷگٸندە «Park Canyon» ويىن-ساۋىق پاركٸنٸڭ قۇرىلىسىنا قاجەتتٸ 24 گەكتار جەر بٶلٸنگەن. مامانداردىڭ ەسەبٸنشە, جوبا ٸسكە قوسىلعاننان كەيٸن جىلىنا ورتا ەسەپپەن 375 ملن تەڭگەگە اقىلى تۋريستٸك قىزمەت كٶرسەتٸلٸپ, 35 ادام تۇراقتى جۇمىسپەن قامتىلادى دەپ جوسپارلانۋدا. سونىمەن قاتار مەملەكەت قازىناسىنا 47 ملن تەڭگە سالىق تٷسەدٸ.
جەتٸسۋدىڭ كٶرٸكتٸ جەرٸ تۋرالى روليكتٸ جارتى ميلليارد ادام كٶردٸ
ەلباسى نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ «رۋحاني جاڭعىرۋ» باعدارلاماسىن جٷزەگە اسىرۋ بارىسىندا الماتى وبلىسى ٸشكٸ ساياسات باسقارماسى ەلەمگە ەيگٸلٸ ۆۆس تەلەكومپانيياسىمەن بٸرلەسٸپ, جەتٸسۋ جەرٸنٸڭ كٶركەم تابيعاتىن تاريحىمەن بايلانىستىرىپ, بەينەروليك تٷسٸرگەن بولاتىن. بۇل روليكتٸ كٷنٸ بٷگٸنگە دەيٸن جەر شارىنىڭ 571 ميلليوننان استام كٶرەرمەنٸ تاماشالاعان.
وسى جايتتاردى ەسەپكە الساق, كٶرٸكتٸ جەرلەردٸ ناسيحاتتاپ, تۋريستەردٸ تارتۋدا الماتى وبلىسى ايماقتار اراسىندا توپ باستاپ كەلە جاتقانىن بايقاۋعا بولادى. وسى باعىتتاعى جۇمىستار جالعاسىن تابا بەرسە, الداعى ۋاقىتتا جەتٸسۋ قازاقستاننىڭ تۋريستٸك ورتالىعىنا اينالاتىن كٷن دە الىس ەمەس.
نۇرلان جۇماحان
