«جاسىل ەكونوميكا» ازاماتتىق قوعامدى قالىپتاستىرادى – ساراپشى
دەكوربانيزاتسييا بٸزدٸ اينالىپ ٶتپەيدٸ
«جاسىل ەكونوميكاعا» ٶتۋ, دەستٷرلٸ قۋات كٶزدەرٸ – كٶمٸر, مۇناي, گازدان بٸرتٸندەپ باس تارتۋدى دامىعان باتىس ەلدەرٸ باياعىدا باستاپ كەتتٸ. وسى رەتتە «الىستاعى ەۋرووداق ەلدەرٸ «جاسىل ەكونوميكاسىن» دامىتا بەرسٸن, بٸزدٸڭ بۇعان قاتىسىمىز جوق» دەپ نەگە تىنىش وتىرۋىمىزعا بولا ما? كٶمٸر مەن مۇنايىمىزدى قالاۋىمىزشا تۇتىنىپ, ٶزٸمٸزگە قاجەتتٸ ەلەكتر قۋاتىن ٶندٸرۋگە بولادى.
بٸراق قازٸرگٸ قازاقستان عالامدىق ەكونوميكانىڭ بٸر پۇشپاعى ەكەنٸن بٸزدەر ەشقاشان ەستەن شىعارماۋىمىز كەرەك. ەلٸمٸزدە ٶندٸرٸلگەن مۇنايدىڭ باسىم بٶلٸگٸن باتىس ەلدەرٸنە ەكسپورتتاپ, ەكونوميكامىزدى دامىتىپ كەلەمٸز. دەمەك, باتىس ەلدەرٸ بەت بۇرعان ٷردٸستەر بٸزگە دە جات بولماۋى تيٸس.
تاياۋ بولاشاقتا قازاقستاننان قارا التىندى ەكسپورتتاپ وتىرعان ەۋرووداق ەلدەرٸ سىرتتان ەكسپورتتالاتىن ەنەرگو رەسۋرستاردى ٶندٸرۋ بارىسىندا ەكسپورتتاۋشى ەلدەردٸڭ كٶمٸر جاعىپ ٶندٸرٸلگەن ەلەكتر قۋاتىن قانشالىقتى پايدالانعانىن ەسەپكە الىپ, مۇناي-گاز ەكسپورتتاۋشى ەلدەرگە قوماقتى ەكولوگييالىق تٶلەم تٶلەتكٸزۋدٸ كٶزدەپ وتىر.
مۇندايدا بٸزدەر ەۋرووداقتىڭ دەكوربانيزاتسييا ساياساتى بٸزدٸ اينالىپ ٶتپەيتٸنٸن تٷسٸنۋٸمٸز كەرەك.
باتىس ەلدەرٸنە قوماقتى ەكولوگييالىق تٶلەم تٶلەگٸمٸز كەلمەسە, بٸزدە ەلٸمٸزدە «جاسىل ەكونوميكانى» دامىتىپ, جاڭعىرمالى قۋات كٶزدەرٸن ەلەكتر قۋاتىن ٶندٸرۋدٸ شىنداپ قولعا الۋعا تيٸسپٸز.
بٷگٸندە بٸزدٸڭ اتقارۋشى بيلٸك وسى مەسەلەنٸ جەتە تٷسٸنٸپ وتىر. سول سەبەپتٸ ٷكٸمەت ەلٸمٸزدە «جاسىل ەكونوميكانى» دامىتۋعا باسا مەن بەرٸپ وتىر. بٸراق ەلٸمٸزدەگٸ ازاماتتار «جاسىل ەكونوميكانىڭ» ماڭىزىن جەتٸك تٷسٸنٸپ وتىر دەپ ايتساق ارتىق ايتقاندىق بولار ەدٸ.
«جاسىل ەكونوميكا» ادامزات دامۋىنىڭ جاڭا كەزەڭٸ
ەكونوميكالىق ساياساتتى زەرتتەۋ ينستيتۋتىنىڭ ديرەكتورى الماز يسانوۆ «جاسىل ەكونوميكانى» حالىققا جاڭاشا ويلاۋ مەن ٶمٸر سٷرۋدٸڭ ترەندٸ دەپ تٷسٸندٸرۋ كەرەك ەكەنٸن العا تارتتى. ەگەر ەربٸر ادام اينالاسىن تازا ۇستاپ, ەكولوگيياعا زالال كەلتٸرمەس, مۇنداي ازاماتتاردى «جاسىل ەكونوميكا» قاعيداتى بويىنشا ٶمٸر سٷرەتٸن ادام دەپ اتاۋعا تولىق نەگٸز بار. وسىلايشا, «جاسىل ەكونوميكانى» ەل ازاماتتاردىڭ بويىندا ازاماتتىق پوزيتسييانى قالىپتاستىراتىن تاماشا قۇرالعا اينالدىرۋعا بولادى.
– بٷگٸندە «جاسىل ەكونوميكا» باتىس ەلدەرٸندە تۇراقتى ەكونوميكالىق دامۋدىڭ اجىراماس بٶلٸگٸنە اينالىپ وتىر. ياعني, ەكونوميكاسى تۇراقتى دامىپ كەلە جاتقان ەلدەر «جاسىل ەكونوميكانى» دامىتۋ مٷمكٸندٸگٸنە يە بولىپ وتىر. وسىعان دەيٸن ەكونوميكاسى دامىعان ەلدەردٸڭ كٷش-قۋاتى جٸٶ كٶرسەتكٸشٸ جەنە حالىقتىڭ تۇتىنۋشىلىق قابٸلەتٸمەن ٶلشەنٸپ كەلدٸ. ال «جاسىل ەكونوميكا» دامي باستاعالى بەرٸ مٷلدە باسقا كٶرسەتكٸش-ٶلشەمدەر پايدا بولۋدا. قازٸرگٸ تاڭدا ەۋرووداق پەن اقش ازاماتتارى «جاسىل ەكونوميكا» ادامزات دامۋىنىڭ جاڭا كەزەڭٸ ەكەنٸن تٷسٸنٸپ, بۇل باعىتتاعى قولعا الىنعان ٸس-شارالارعا قولداۋ كٶرسەتٸپ جاتىر.
بٷگٸندە ادامداردىڭ ٷلكەن قالالاردا جايلى, تابيعاتپەن ەتەنە ٶمٸر سٷرگٸسٸ كەلەدٸ. بۇعان «جاسىل ەكونوميكانى» دامىتىپ قانا قول جەتكٸزۋگە بولادى. وسىلايشا, باتىس ەلدەرٸ ٷشٸن «جاسىل ەكونوميكا» جايلى ٶمٸر سٷرۋدٸڭ قاينار كٶزٸنە اينالىپ وتىر. بۇل ٷردٸس بٸزدٸڭ ەلدٸ دە اينالىپ ٶتپەيتٸنٸ انىق.
مەملەكەت باسشىسى قاسىم-جومارت توقاەۆ وسىنى باسشىلىققا الىپ, ەلٸمٸزدەگٸ ەكولوگييالىق احۋالدى جاقسارتۋ ٸسٸن ەربٸر جولداۋىندا كٶتەرٸپ, ٷكٸمەتكە ٷلكەن مٸندەت جٷكتەپ كەلەدٸ. ٶز باسىم بۇل باعىتتاعى جۇمىستاردى تولىقتاي قولدايمىن, – دەيدٸ الماز يسانوۆ.
ۇلتتىق جوبا قالاي ٸسكە اسۋدا?
قازاقستاندا «جاسىل ەكونوميكانى» دامىتۋعا نەگٸز بولاتىن مٷمكٸندٸكتەردٸڭ بار ەكەنٸن ەڭگٸمە باسىندا ايتتىق. سول سيياقتى ەلٸمٸزدەگٸ ەكولوگييالىق مەسەلەلەر دە قازاقستاندا «جاسىل ەكونوميكانى» دامىتۋعا قوزعاۋشى كٷش بولىپ وتىرعانىن ەستەن شىعارماۋىمىز كەرەك. قازٸرگٸ تاڭدا ٶندٸرٸسٸ ٶركەندەگەن ايماقتاردا اۋانىڭ لاستانۋى جوعارى دەڭگەيدە ەكەنٸ جاسىرىن ەمەس. دەمەك, بٸزدٸڭ ەلٸمٸزدە دە «جاسىل ەكونوميكانى» دامىتىپ, ٸرٸ قالالارداعى ەكولوگييالىق احۋالدى رەتتەۋدٸڭ كەزٸ كەلٸپ تۇرعانىن بايقاۋعا بولادى.
بۇل رەتتە «جاسىل قازاقستان» ۇلتتىق جوباسى قابىلدانىپ, ٶندٸرٸس ورىندارىنىڭ قورشاعان ورتاعا شىعاراتىن ۋلى زاتتاردى كەمٸتۋ باعىتىندا كٶپتەگەن جۇمىستار اتقارىلىپ جاتقانىن اتاپ ايتۋىمىزعا بولادى.
ٷكٸمەت ەلٸمٸزدٸڭ 11 قالاسىنداعى ٸرٸ 16 ٶندٸرٸس وشاعىندا قورشاعان ورتاعى شىعاراتىن ۋلى زاتتاردى شىعارۋىن ايتارلىقتاي كەمٸتۋدٸ قولعا العانىنا ەكٸ جىلعا تاياپ قالدى. العاشقى نەتيجەلەرٸ كٶڭٸل قۋانتادى.
ايتالىق, 2021 جىلى ەلٸمٸز بويىنشا ٶندٸرٸس ورىندارىنىڭ اۋاعا شىعاراتىن زيياندى قالدىقتارىن 803,8 مىڭ تونناعا دەيٸن ازايتۋدى كٶزدەگەن ەدٸ. بٸراق ٶتكەن جىلى اۋاعا شىعارىلاتىن ۋلى زاتتاردى 655 مىڭ تونناعا دەيٸن كەمٸتۋ مٷمكٸن بولعان. ال بيىلعى جوسپار بويىنشا اۋاعا تارايتىن ۋلى زاتتاردى 755 مىڭ تونناعا دەيٸن كەمٸتۋ كٶزدەلگەن.
سول سيياقتى «جاسىل قازاقستان» ۇلتتىق جوباسى اياسىندا ٶندٸرٸستٸك قالدىقتاردى ۋتيليزاتسييا جاساۋ ٸسٸنە دە باسا مەن بەرٸلگەنٸن ايتا كەتۋٸمٸز كەرەك.
ٶتكەن جىلى ٶندٸرٸستٸك قالدىقتاردى 20 پايىزعا دەيٸن ۋتيليزاتسييالاۋ كٶزدەلگەن ەدٸ. جۇمىس بارىسىندا ٶندٸرٸستٸك قالدىقتاردى جويۋ ٸسٸ 21,1 پايىزعا ارتىعىمەن ورىندالعان. بيىل بۇل باعىتتاعى جۇمىستاردى 24 پايىزعا دەيٸن ورىنداۋ جوسپارلانىپ وتىر. ال ٷستٸمٸزدەگٸ جىلدىڭ التى ايىندا ٶندٸرٸستٸك قالدىقتاردى جويۋ ٸسٸ 23 پايىزعا دەيٸن ورىندالعانىن ەسەپكە الساق, جىل اياعىنا دەيٸن بۇل باعىت بويىنشا جوعارى نەتيجەگە قول جەتكٸزەتٸن مٷمكٸندٸك بار. وسىلايشا, ەلٸمٸز «جاسىل ەكونوميكا» قۇرۋعا شىنداپ كٸرٸسكەنٸن ناقتى ٸسپەن كٶرسەتۋدە.
«جاسىل ەكونوميكانىڭ» ماماندارىن دايىنداۋىمىز كەرەك
جۇمان ەركٸنباەۆ, ەكولوگ مامان:
– «جاسىل ەكونوميكا» ەلٸمٸزدەگٸ ەكولوگييالىق مەسەلەلەردٸ اۋىزدىقتاۋعا ايتارلىقتاي ىقپال ەتۋدە. سوندىقتان بۇل باعىتتاعى جۇمىستارعا جٷردٸم-باردىم قاراۋعا بولمايدى. ٷلكەن قالالاردا اۋانىڭ لاستانۋىن بولدىرماۋ, تازالىق ساقتاۋ «جاسىل ەكونوميكانى» قۇرۋداعى ماڭىزدى قادام دەپ ەسەپتەيمٸن.
«جاسىل ەكونوميكا» دەگەن نە دەگەن ساۋالعا ٶز باسىم تەحنولوگييا دەپ جاۋاپ بەرەمٸن. ەلٸمٸزدەگٸ ٶندٸرٸس ورىندارىنىڭ اۋاعا شىعاراتىن ۋلى زاتتاردى كەمٸتۋ, جەل مەن كٷننەن قۋات كٶزٸن ٶندٸرۋ مۇنىڭ بەرٸ تەحنولوگييا. سوندىقتان بٸزدەر جاڭا تەحنولوگييالاردى يگەرۋگە بارىنشا كٷش سالۋىمىز كەرەك.
ەگەر بٸزدەر ٶز ەلٸمٸزدە «جاسىل ەكونوميكانى» دامىتۋدى الدىمىزعا ماقسات ەتٸپ قوياتىن بولساق, بٸرٸنشٸ كەزەكتە باعىت-باعدارىمىزدى انىقتاپ الۋىمىز كەرەك. ول جاڭعىرمالى ەنەرگييا كٶزدەرٸن دامىتۋ, جاسىل اۋىل شارۋاشىلىعى بولۋى مٷمكٸن دەيٸك. ٶيتكەنٸ قازاقستاندا وسى باعىتتا «جاسىل ەكونوميكانى» دامىتۋدىڭ بارلىق العىشارتتارى بار.
بۇدان كەيٸن وسى باعىتتاعى جاڭا تەحنولوگييالاردىڭ تٸلٸن بٸلەتٸن مامانداردى كٶپتەپ دايارلاۋىمىز كەرەك. بٷگٸندە بٸزدەر ەلٸمٸزدٸڭ بٸرقاتار ايماعىندا جەل ەلەكتر ستانسالارىن سالدىق. سول ستانسالاردىڭ توقتاۋسىز جۇمىس ٸستەۋٸن قامتاماسىز ەتەتٸن ماماندار دايىنداۋ ٸسٸنە دە باسا مەن بەرۋٸمٸز كەرەك.
شەتەلدەن تەحنولوگييانى ەكەلگەن دۇرىس. ال تەحنولوگييانىڭ تٸلٸن بٸلەتٸن مامانداردى ٶزٸمٸز دايىنداۋىمىز قاجەت. بۇدان كەيٸن سول قوندىرعىلاردى قۇراستىرىپ شىعاراتىن ينجەنەر-كونسترۋكتور ماماندار دا ٶزٸمٸزدە بولۋى تيٸس. ەگەر ەلٸمٸزدە «جاسىل ەكونوميكانى» العا سٷيرەيتٸن ماماندار شوعىرىن قالىپتاستىرساق, بۇل باعىتتاعى جۇمستارىمىزدىڭ جەمٸستٸ بولاتىنى سٶزسٸز.
