مەملەكەت باسشىسى قاسىم-جومارت توقاەۆ 2024 جىلى قازاقستاندا ۇلتتىق جاساندى ينتەللەكت پلاتفورماسىن ٸسكە قوسۋدى تاپسىردى. بۇل ەلٸمٸزدٸڭ تسيفرلىق دامۋ جولىنداعى ٷدەرٸسٸن جىلدامداتىپ, مەملەكەت پەن ٸرٸ بيزنەس دەرەكتەرٸن بٸرٸكتٸرٸپ, ولاردىڭ ٶزەكتٸلٸگٸ مەن قولجەتٸمدٸگٸن قامتاماسىز ەتەدٸ دەپ كٷتٸلۋدە. بۇل تۋرالى مەملەكەت باسشىسى "مەملەكەتتٸك ورگانداردا جيناقتالعان ۇشى-قيىرسىز دەرەكتەر قورىنا قولجەتٸمدٸلٸك شەكتەۋلٸ بولۋىنا بايلانىستى ونىڭ ەلەۋەتٸ ەلٸ تولىق پايدالانىلماي وتىر. بۇل جەردە اقپاراتتىڭ "اشىقتىق پرەزۋمپتسيياسىن" باسشىلىققا الۋ كەرەك. Smart Data Ukimet ارقىلى انونيمدٸ دەرەكتەرگە ەركٸن قول جەتكٸزۋدٸ قامتاماسىز ەتۋ قاجەت. مەن بۇل جەردە بارلىق اقپاراتتىڭ انونيمدٸ بولعانى ەرٸ سەنٸمدٸ قورعالعانى جٶن ەكەنٸن ايتىپ وتىرمىن. جەكە دەرەكتەردٸڭ تارالىپ كەتۋٸنە قاتىستى بارلىق قاۋٸپتٸ جويۋ كەرەك", – دەدٸ. راسىندا دا سوڭعى كەزدەرٸ ەلٸمٸزدە كەيبٸر ادامداردىڭ جەكە دەرەكتەرٸنٸڭ تارالۋى, حالىقتىڭ الاڭداۋشىلىعىن تۋعىزىپ وتىر.
ەسٸرەسە تسيفرلىق دامۋمەن بٸرگە الاياقتاردىڭ كٷشەيٸپ كەتۋٸ ەلدٸڭ الاڭداۋشىلىعىن تۋعىزىپ وتىر. تٸپتٸ جەكەلەگەن ادامداردىڭ دەرەكتەرٸن قولعا تٷسٸرٸپ, اتتارىنان نەسيە رەسٸمدەپ, ودان قالدى بانك اتىنان حابارلاسىپ, تەلەفونىنا كەلەتٸن كودتى ايتقىزىپ الۋ ارقىلى ونلواين نەسيە رەسٸمدەپ الۋ دەرەكتەرٸ قازٸر حالىقتى ٷرەيلەندٸرٸپ وتىر. وسى ورايدا جەكە دەرەكتەردٸڭ قورعالۋىمەن بٸرگە نەسيە رەسٸمدەۋ سەكٸلدٸ ەرەكەتتەردٸ دە كٷردەلەندٸرە تٷسسە دەگەن حالىق تٸلەگٸ بار. ٶيتكەنٸ مەلٸمەتتەر كٶپكە قولجەتٸمدٸ بولۋى كەرەك دەگەن سٶز, ولاردىڭ ەركٸمنٸڭ قولىندا جٷرۋٸ ەمەس, كەرسٸنشە ەكٸنشٸ جاعىنان, قاۋٸپسٸزدٸگٸ قامتاماسىز ەتٸلٸپ, جەكە مەلٸمەتتەرگە قول سۇقپاۋ, مەلٸمەتتەردٸڭ ساپالى بولۋىن پلاتفورما ارقىلى قامتاماسىز ەتەمٸز دەپ كٷتٸلۋدە.
ياعني, مەملەكەت باسشىسى اتاپ ٶتكەندەي جەكە دەرەكتەردٸڭ قورعالۋىمەن بٸرگە, قارجىلىق قاۋٸپسٸزدٸك سەكٸلدٸ مەسەلەلەر دە كٷشەيە تٷسۋٸ قازٸر باستى نازاردا بولىپ وتىر. سونداي-اق قازٸرگٸ تاڭدا پرەزيدەنتتٸڭ ۇسىنىسىمەن جاساندى ينتەللەكتٸگە ماماندانعان داتا-ورتالىقتار سالىنىپ, مامان دايارلاۋ ٸسٸ دە جولعا قويىلۋدا. بۇل تۋرالى ول "ەڭ الدىمەن, بٸز ەسەپتەۋٸش ورتالىقتاردىڭ قۋاتىن ارتتىرۋىمىز قاجەت. ٷكٸمەتكە ەكٸ جىل ٸشٸندە جاساندى ينتەللەكتٸگە ماماندانعان داتا-ورتالىقتاردىڭ قۇرىلىسىن جٷرگٸزۋدٸ تاپسىرامىن. بۇل ٸسكە Amazon, Google, Mastercard جەنە Citigroup سيياقتى ەلەمگە تانىمال كومپانييالاردى تارتۋعا بولادى. جاقىندا نيۋ-يورك قالاسىنا جاساعان ساپارىمدا اتالعان كومپانييالاردىڭ باسشىلارىمەن كەزدەستٸم. تيٸستٸ ۋاعدالاستىقتارعا قول جەتكٸزدٸك. سونىمەن قاتار جاساندى ينتەللەكتٸگە ارنالعان دەرەكتەر ەكوجٷيەسٸن دامىتۋ ماڭىزدى", – دەدٸ قاسىم-جومارت توقاەۆ. مەملەكەت باسشىسىنىڭ بۇل ٸسكە بٸلەك سىبانا كٸرٸسۋٸ ەلٸمٸزدٸڭ دامۋى جولىندا قولعا الىنعان ٸستەردٸڭ ماڭىزدى ەكەنٸن اڭعارتادى. ونىڭ ٷستٸنە بۇل ٸسكە Amazon, Google, Mastercard جەنە Citigroup سيياقتى ەلەمگە تانىمال كومپانييالار تارتىلاتىنىن ەسكەرسەك بۇل باعىتتاعى جۇمىستاردىڭ نەتيجەلٸ بولارىنا ٷمٸت زور. بۇل دا بولسا ەلٸمٸزدە تسيفرلىق دامۋ باعىتىندا اتقارىلىپ جاتقان جۇمىستاردىڭ قارقىندى جٷرٸپ جاتقانىن اڭعارتادى.
سوندىقتان قازٸر ەلٸمٸزدە تسيفرلىق دامۋ ٷدەرٸسٸمەن بٸرگە مامان دايىنداۋعا دا كٶڭٸل بٶلگەن جٶن. پرەزيدەنتتٸڭ ايتۋىنشا, وزىق IT-ينفراقۇرىلىم تسيفرلىق يندۋستريياداعى كەلەشەك پروگرەسكە, اتاپ ايتقاندا جاساندى ينتەللەكتٸنٸڭ دامۋىنا نەگٸز قالايدى. سوندىقتان ينفراقۇرىلىمدى دامىتقان كەزدە IT-ٶنٸم ەزٸرلەۋشٸلەردٸڭ قاجەتتٸلٸگٸ ەردايىم الدىن الا ەسكەرٸلۋگە تيٸس. ماماندار عانا جٷيەنٸڭ دامۋىن جىلدامداتا الادى.
قازٸرگٸ تاڭدا ەلٸمٸزدەگٸ بەلگٸلٸ كومپانييالار دا ٶزدەرٸنٸڭ دامۋ جولىن جاساندى ينتەللەكتپەن بايلانىستىرۋعا تىرىسۋدا. ٶيتكەنٸ پرەزيدەنت باستاپ قولعا الىنعان تسيفرلىق تەحنولوگييا جەتٸستٸكتەرٸنٸڭ قوعام دامۋىنا ىقپالى زور ەكەنٸن بايقاتىپ وتىر.
مۇنى IT مامانى ارمان ەبدۋەلٸ دە راستاپ وتىر. «بٸز دامىعان ەلدەردٸڭ قاتارىنا ەنۋدٸ ماقسات ەتكەن ەل رەتٸندە ۋاقىت سۇرانىسىنداعى ٷدەرٸستەردەن قالىس قالماۋىمىز كەرەك. ەسٸرەسە جاساندى ينتەللەكتٸنٸ دامىتۋعا باسا نازار اۋدارۋ قاجەت. حالىقارالىق ساراپشىلاردىڭ باعالاۋىنشا, 2026 جىلعا قاراي ەلەمدەگٸ كەسٸپورىنداردىڭ 80 پايىزدان استامى جاساندى ينتەللەكت قۇرالدارىن قولدانادى دەپ كٷتٸلۋدە. دەل قازٸرگٸ تاڭدا بۇل كٶرسەتكٸش 5 پايىزعا دا جەتپەگەنٸمەن, الداعى ۋاقىتتا جەدەل ٶزگەرٸس بولاتىنىن سالا ماماندارى مويىنداپ وتىر. ٶيتكەنٸ بۇل ۋاقىت سۇرانىسى. مەديتسينا, بٸلٸم بەرۋ, كرەاتيۆتٸ يندۋسترييا سالالارىندا جاھاندىق ٶزگەرٸستەر بولىپ جاتىر. تٸپتٸ قولىمىزداعى ۇيالى تەلەفوننىڭ ٶزٸ جاساندى ينتەللەكتكە نەگٸزدەلگەنٸن بايقاپ وتىرمىز. ياعني بٸز بۇعان قازٸردٸڭ ٶزٸندە كۋە بولىپ وتىرمىز. ەگەر سول ٶزگەرٸسكە بەيٸمدەلٸپ ٷلگەرمەسەك, ۋاقىت اعىمىنان قالىپ قويامىز. ناقتى ايتقاندا, جاساندى ينتەللەكتٸ ارقىلى بٸز ەكونوميكامىزدى قارقىندى تٷردە دامىتامىز, دامىعان ەلدەردٸڭ قاتارىنا قوسىلامىز. سوندىقتان تەزٸرەك دامۋ كٶشٸنەن قالماۋىمىز كەرەك» دەيدٸ.
جاساندى ينتەللەكت تۋرالى مەملەكەت باسشىسى ٷنەمٸ اتاپ ٶتٸپ كەلەدٸ. سونىڭ ارقاسىندا قازٸردٸڭ ٶزٸندە بۇل باعىتتا كٶپتەگەن يگٸ جۇمىستار جٷزەگە استى.
مەسەلەن قازٸرگٸ تاڭدا ەلٸمٸزدە قولما قول اقشا الىپ جٷرەتٸندەردٸڭ قاتارى تىم ازايىپ كەتتٸ. 2023 جىلدىڭ قورىتىندىسى بويىنشا قولما-قول اقشاسىز تٶلەم ٷلەسٸ 88 پايىزعا جەتكەن ەكەن. بۇل ٶز كەزەگٸندە حالىقتىڭ دا جۇمىسىن جەڭٸلدەتتٸ. بۇرىنعىداي بانكوماتتىڭ الدىندا كەزەككە تۇرماي, نەسيەسٸن دە ونلاين تٶلەپ, حالىقتىڭ قولما قول اقشا ٸزدەپ سابىلۋىن ازايتتى.
اتاپ ٶتەر جايت, 2020 جىلعا دەيٸن بۇل كٶرسەتكٸش 50 پايىزدان اسپاعان ەدٸ. حالىق بارىنشا قولما قول تٶلەم جاساپ, ٷنەمٸ اقشاسىن قولدا ۇستاعاندى قولايلى كٶرەتٸن. ال قازٸر ۇيالى تەلەفونى بولسا بولعانى, كەز كەلگەن جەردە ەسەپ ايىرىسا الاتىنىن تٷسٸنەدٸ. نەبەرٸ تٶرت جىلدىڭ ٸشٸندە ەلٸمٸزدە قارجى تەحنولوگيياسى قارقىندى دامىدى. تٸپتٸ سول ساندىق جٷيە, موبيلدٸك اۋدارىم ارقىلى كوممۋنالدىق تٶلەمدٸ دە ٷيدەن شىقپاستان ونلاين تٶلەپ, بار شارۋاسىن قاشىقتان جٷزەگە اسىرۋىنا مٷمكٸندٸك تۋدى. الىستاعى تاۋاردى دا ٷيدە وتىرىپ تاپسىرىس بەرٸپ, قوعامدىق كٶلٸكتە جولاقى تٶلەۋ, گازەتكە جازىلۋ, تۋرلاردى رەسٸمدەۋ, قۇجات جاڭارتۋ تٸپتٸ تەمٸرجول مەن ٸۋە جولدارى بيلەتٸن الا بەرەتٸن بولدى. مۇنداي تيٸمدٸ جٷيەگە حالىقتىڭ ىقىلاسىن كٶرگەن سوڭ جاپپاي بارلىق سالا, بارلىق دەڭگەيدەگٸ مەكەمەلەر ٶز جۇمىسىن ساندىق جٷيەگە اۋىستىرۋعا جاپپاي تىرىسۋدا.
نەتيجەسٸندە ەلٸمٸزدە ساندىق جٷيە, زاماناۋي تەحنولوگييا ٶزگەرٸسٸ تەز جٷزەگە استى. ەڭ باستىسى الىستاعى, تٸپتٸ شەكارانىڭ ارعى بەتٸندەگٸ تۋىسىنا دا قاجەتتٸ قارجىنى سول زاماتتا تٷسەتٸندەي ەتٸپ اۋدارا الاتىن بولدى. بۇل دا بولسا ساندىق جٷيەنٸڭ ارتىقشىلىعى ەدٸ. حالىق قازٸر ساندىق جٷيەنٸڭ ارتىقشىلىعىن, كٷندەلٸكتٸ تۇرمىسقا قولايلى ەكەنٸن تٷسٸنٸپ كەلەدٸ. سوندىقتان ٶزگەرٸستەرگە دە شوشىماي بارىنشا بەيٸمدەلٸپ ٷلگەرۋدە. ياعني حالىق تاراپىنان زاماناۋي ٶزگەرٸستەرگە قارسىلىق بايقالمايدى. قازٸر تٸپتٸ شەتەلدە تۇرىپ كەلگەن قانداستىرىمىز دا ەلٸمٸزدەگٸ بۇل ٶزگەرٸستەرگە وڭ باعا بەرۋدە. ەلٸمٸزدٸڭ ساندىق جٷيەگە, جاساندى ينتەللەكت پەن زاماناۋي تەحنولوگيياعا تەز بەيٸمدەلۋٸ ايتارلىقتاي بايقالىپ وتىر. مەسەلەن ەلٸمٸزدٸڭ سوت جٷيەسٸ تسيفرلىق دامۋعا ەڭ العاشقىلاردىڭ بٸرٸ بولىپ ٶتتٸ. ەسٸرەسە ەلەمدٸ جايلاعان كوۆيد جۇقپالى دەرتٸ كەزٸندەگٸ كارانتيندە دە ەلٸمٸزدٸڭ سوت جٷيەسٸنٸڭ جۇمىسى توقتامادى. تسيفرلىق جٷيە ارقاسىندا ونلاين سوت وتىرىستارىن ۇيىمداستىرىپ, حالىق ٷيدە وتىرىپ اق سوت وتىرىستارىنا قاتىسۋعا مٷمكٸندٸك الدى.
بۇل تۋرالى الماتى قالالىق مەدەۋ اۋداندىق سوتىنىڭ حاتشىسى ايگٷل قوسانوۆا «جاساندى ينتەللەكت جٷيەسٸن ەنگٸزۋ حالىقتىڭ ٶز ۋاقىتىن ٷنەم¬دەۋٸنە جەنە ماتەريالدىق رەسۋرستارىن وڭتايلى پايدالانۋىنا مٷمكٸندٸك بەرەدٸ. مۇنداي اۆتوماتتاندىرىلعان جٷيە حالىقتىڭ سوتقا دەگەن سەنٸمٸن دە ارتتىرادى. سونىمەن قاتار سۋديالارعا تٷسەتٸن جٷك¬تە¬مەنٸ تٶمەندەتۋگە ىقپال ەتە¬دٸ. ال بۇل ٷلكەن كٶمەك. قازٸر سوتتاردىڭ جٷكتەمەسٸ ٷلكەن مەسەلە بولىپ تۇرعان كەزەڭدە بۇل مەسەلە ٶزەكتٸ. الگوريتمگە نەگٸزدەلگەن نەي¬رون¬دىق جەلٸ ميلليونداعان سوت اك¬تٸسٸن تالدايدى جەنە سۋديا¬لارعا ەلدەگٸ ۇقساس ٸستەر بويىنشا ستاتيس¬تيكا مەن باسقا دا قاجەتتٸ مەلٸ¬مەت¬تەردٸ ۇسىنىپ وتىرادى. ەرينە, جاساندى ينتەللەكت سۋديالاردى الماستىرا المايدى, الايدا كٷندەلٸكتٸ جٷكتەمەنٸ جەڭٸلدەتەدٸ. سونىمەن قاتار جا¬ساندى ينتەل¬لەكتٸنٸ قولدانۋ ادام رەسۋرستارىن ٷنەمدەۋگە, قا¬تەلٸكتەردٸ ازايتۋعا جەنە سۋديا-لارعا كٷردەلٸ ٸستەرگە جٸتٸ نازار اۋدارۋعا مٷمكٸندٸك بەرەدٸ. بۇل, ٶز كەزەگٸندە, ازاماتتاردىڭ سوت تٶرە¬لٸگٸنە قول جەتكٸزۋٸن جەڭٸل¬دەتە تٷسەدٸ. الداعى ۋاقىتتا بۇل وڭتايلى مٷمكٸندٸكتەر تٸپتٸ ارتا تٷسۋٸ دە مٷمكٸن» دەيدٸ.
وسى ورايدا بۇل مەسەلەگە ەلٸمٸزدٸڭ وڭ كٶزقاراسى ىقپال ەتتٸ دەي الامىز. ٶيتكەنٸ مەملەكەت باسشىسى تاراپىنان ەر مينيسترلٸكتە ٶز سالاسىنا تسيفرلىق ٶزگەرٸس جاساۋ كارتاسى بولۋى قاجەتتٸگٸ ايتىلعان بولاتىن. وسىعان دەيٸن تسيفرلىق دامۋ ساتىسىنان ٶتكەن سينگاپۋر تەجٸريبەسٸ بويىنشا تيٸمدٸ جٷزەگە اسقان بۇل ٶزگەرٸس بٸزدٸڭ ەلٸمٸزدە دە بەس جىلعا جەتپەي ٶزٸنٸڭ وڭ نەتيجەسٸن بەردٸ. ول كارتادا مينيسترلٸكتەرگە قاراستى سالالارعا الداعى بەس جىل ٸشٸندە قانداي تەحنولوگييانىڭ جاپپاي ەنگٸزٸلەتٸنٸ تۋرالى مەلٸمەت تە بولۋى كەرەكتەگٸ مٸندەتتەلدٸ. نەتيجەسٸندە ٷكٸمەت تاراپىنان 87 مەملەكەتتٸك مەلٸمەتتەر بازاسىنان قۇرالاتىن دەرەكقور قالىپتاستىردى. قازٸرگٸ تاڭداعى سالاداعى ٶزگەرٸس وسى كارتانىڭ نەتيجەسٸ دەپ ايتا الامىز. بۇل تۇرعىدا پرەزيدەنت «87 مەملەكەتتٸك مەلٸمەتتەر بازاسىنان قۇرالاتىن دەرەكقور قالىپتاستىردىق. الايدا جاساندى ينتەللەكتٸنٸڭ وزىق ٷلگٸلەرٸن جاساۋ ٷشٸن مۇنىڭ ٶزٸ ازدىق ەتەدٸ. سوندىقتان مەملەكەتتٸك جەنە كوممەرتسييالىق سەكتورداعى يەسٸ ناقتىلانباعان دەرەكتەردٸ جيناقتاي بەرگەن جٶن. سونداي-اق دەرەكتەردٸ باسقارۋ جٷيەسٸنٸڭ بٸرىڭعاي ارحيتەكتۋراسىن ەنگٸزگەن دۇرىس.
بٸز قۋاتى كٷشتٸ سۋپەركومپيۋتەر قۇرۋعا كٸرٸستٸك. ول عالىمدارعا عانا ەمەس, سونىمەن قاتار بٸزدٸڭ نارىقتا جۇمىس ٸستەيتٸن تٷرلٸ كومپانييالارعا دا قولجەتٸمدٸ بولادى. بۇل قادام «اۋقىمدى دەرەكتەردٸ» كەڭٸنەن قولدانۋعا تىڭ سەرپٸن بەرەتٸنٸنە سەنٸمدٸمٸن. سوڭعى جىلدارى عىلىم سالاسىنا بٶلٸنەتٸن قارجى ايتارلىقتاي كٶبەيدٸ. سونىڭ ارقاسىندا مينيسترلٸكتەر زەرتتەۋ ينستيتۋتتارىمەن بٸرلەسە وتىرىپ, جاساندى ينتەللەكتٸنٸ ٶز سالاسىندا قولدانۋعا مٷمكٸندٸك بەرەتٸن جوبالاردى ۇسىنا الادى. ياعني, ەلٸمٸزدٸ ەلەمدەگٸ «تسيفرلىق كٶشپەندٸلەردٸڭ ورداسىنا» اينالدىرۋىمىز قاجەت. بٸر سٶزبەن ايتقاندا, زاماننىڭ اعىمىنان قالماۋ كەرەك. تسيفرلىق تەحنولوگييانى نەعۇرلىم جەدەل ەرٸ تيٸمدٸ پايدالانساق, دامۋ قارقىنىمىز دا سوعۇرلىم تابىستى بولماق. ەلەمدە الداعى بٸرنەشە جىلدا وسى سالاعا بٸر تريلليون دوللاردان استام ينۆەستيتسييا سالىنادى دەگەن بولجام بار. جاساندى ينتەللەكت ونى دامىتا بٸلگەن ەلدەردٸڭ ٸشكٸ جالپى ٶنٸمٸنە ايتارلىقتاي ٷلەس قوسۋى مٷمكٸن. جاساندى ينتەللەكتٸنٸڭ مٷمكٸندٸكتەرٸن تولىق پايدالانساق, بٸلٸم ەكونوميكاسىنا تىڭ سەرپٸن بەرەمٸز» دەگەن بولاتىن.
ياعني بۇل باعىتتاعى جۇمىستار الداعى ۋاقىتتا دا جالعاسا بەرمەك. ەلٸمٸزدٸڭ دامۋىنا تىڭ سەرپٸن بەرەدٸ دەپ كٷتٸلٸپ وتىرعان تسيفرلى دەۋٸر جەتٸستٸكتەرٸنەن قازٸر قوعام زور ٷمٸت كٷتٸپ وتىر.
