جالپى تاستاعى سۋرەتتەر شەجٸرەسٸ ادامزات بالاسىنىڭ دامۋ تاريحىمەن ەتەنە بايلىنىستى ەكەندٸگٸن ەجەلگٸ جازبالاردان بٸلەمٸز. وعان دەلەل جەر شارىنىڭ 120 مەملەكەتٸ ايماعىنان 35 ملن. استام تاستاعى تاڭبالاردىڭ تابىلۋى. سولاردىڭ قاتارىنا جاتاتىن بٸزدٸڭ قازاق جەرٸندەگٸ قويتاستار مەن جارتاستاعى جازۋلاردىڭ كٶبٸ قولا, ساق دەۋٸرٸنەن باستالىپ, تٷركٸ زامانىنىڭ تاڭبالارىمەن ۇشتاسىپ, ودان بەرگٸ ۋاقىتتاردى دا قامتيدى. قازاق جەرٸندەگٸ تاسقا باسىلعان جازۋ, سىزۋلاردىڭ مەملەكەت تاراپىنان كٶڭٸل بٶلٸنٸپ زەرتتەلۋٸ حح عاسىردىڭ 50–شٸ جىلدارىنان باستالادى. ولاردىڭ ٸشٸندەگٸ ەڭ ەيگٸلٸسٸ, كٶلەمٸ جاعىنان دا ٷلكەنٸ «تاڭبالى تاس» ەكەندٸگٸ بارشامىزعا ايان.
ال, بٸزدٸڭ ٶڭٸردەگٸ تاريحي ەسكەرتكٸشتەردٸڭ قاعازعا تٷسٸپ تٸزٸمدەلۋٸ سول ٶتكەن عاسىردىڭ 70-شٸ جىلدارىنىڭ ورتاسىنا تۋرا كەلەدٸ. سولاردىڭ قاتارىندا جەرۇيىق جەتٸسۋدىڭ بٸر بٶلٸگٸ, بٸزدٸڭ جاركەنت ٶلكەسٸنەن تابىلعان پەتروگليفتەر مەن جازۋلاردى دا اتاپ ٶتۋٸمٸزگە بولادى. مىسالى, ىرعايلى سايداعى قۇپييا جازۋ, كٸشٸ قويتاس پەن بۇرحانداعى سۋرەتتەر, ونىڭ شىعىسىنداعى شەجٸن ٶزەنٸ ايماعىنداعى قويتاستارداعى سالىنعان بەينەلەر مەن سان – قيلى قاشالعان جازۋ تاڭبالاردىڭ دا اتا تاريحتان حابار بەرەتٸندٸگٸ داۋسىز.اتالمىش دٷنيەلەر بٸزدٸڭ بٸلەتٸنٸمٸز عانا, ەلٸ دە بٸزگە بەلگٸسٸز تاريح شاڭىنا كٶمٸلٸپ جاتقان قانشاما قۇندى زاتتارىمىز زەرتتەلمەي, جارييالانباي كٶپتەگەن عاسىرلار بويعى قۇپيياسىن باۋىرىنا بٷگٸپ جاتىر دەسەڭٸزشٸ...
مەسەلەن, بٸزدەر ٶزٸمٸزدٸڭ وسىناۋ مۋزەيلەر تاراپىنان ۇيىمداسقان توبىمىزبەن ٶلكەتانۋ باعىتىنداعى تاريحي – تانىمدىق ساياحاتىمىزدا ويلاعان ويىمىزدى جٷزەگە اسىرۋ ٷشٸن (03.10.2020 ج.) جولعا جينالدىق. جول تالعامايتىن جەڭٸل كٶلٸككە مٸنگەن بٸزدەر جەتٸسۋ الاتاۋىن بەتكە الىپ, لەسنوۆكا اۋىلىنىڭ سولتٷستٸگٸندەگٸ كانالدان ٶتكەن سوڭ, قىزىلجاردى جاعالاي توعاي ٸشٸندەگٸ جٷرۋگە جايسىز قيسىق-قىڭىر جولمەن تاۋعا قاراي تۋرا تارتىپ كەتتٸك. جولباسشىمىز اسلان, بۇعان دەيٸن دە بارىپ كٶرگەن تاستاعى تٷرلٸ بەينەلەر تۋرالى تاڭ–تاماشا ەڭگٸمەلەرٸن ايتىپ, بٸزدٸ قىزىقتىرىپ كەلەدٸ. جول بويىنداعى العاشقى ايالدامامىز ەنٸ كەڭ تسەمەنتتەلگەن كٶپٸردەن ٶتە سالىسىمەن كەزدەسكەن, ٶزەننٸڭ شىعىس بەتكەيٸندە,سوناۋ ٶتكەن حح عاسىردىڭ 50–شٸ جىلدارى باسىندا سالىنىپ, 1970–شٸ جىلدارعا دەيٸن بٸرشاما اۋىلدى ەلەكتر قۋاتىمەن قامتاماسىز ەتكەن شاعىن سۋ ەلەكتر ستانتسيياسىنىڭ (گەس) تونالعان قيراندىسى بولدى. بەتكەيدە قييالاي تارتىلعان تاس توعان ارقالى كەلگەن سۋلار ەلەكتر قۋاتىن بٶلگٸش گەنەراتورلاردى قوزعالىسقا كەلتٸرگەن سوڭ, بٸز ٶتكەن كٶپٸر استىمەن ٶتٸپ بارىپ قولدان قالانعان تاس توعاندار ارقىلى قايتادان ٶسەك ٶزەنٸنە قۇيىلاتىنىن بايقادىم. كٶلٸكتەن تٷسٸپ اينالاعا كٶز تاستادىق, فوتواپپاراتپەن بٸرنەشە تٷسٸرٸلٸم جاساعان مۇرات كٶلٸككە وتىرىسىمەن ەرمەن قاراي جٷرٸپ كەتتٸك. ودان ەرٸ, كەزٸندە اتالمىش ستانتسييا تۇرعىندارىنا ارنالىپ سالىنعانىمەن, كەيٸنگٸ 80–شٸ جىلداردان سوڭ بالالاردىڭ جازعى دەمالىس ورنىنا اينالعان «قارلىعاش» لاگەرٸن دە ارتقا تاستادىق. اراي قىزىمىز وسى لاگەردە دەمالعان بالالىق شاعىن ەسكە الىپ, بالالىقتىڭ بال دەۋرەنٸنەن بٸراز ەڭگٸمە تيەگٸن اعىتتى.
كٶپ كەشٸكپەي العاشقى ولجامىز, كٶنە تٷركٸ رۋنيكاسىمەن جازىلعان «قازاق» دەگەن سٶزٸ بار تاسقا دا جەتتٸك. تٷركٸ دەۋٸرٸندە «قازاق» ەتنونيمٸنٸڭ بولماعانىن تاريحتان بٸلەمٸن, بٸراق كەيٸن تاڭبالانعان بۇل جازۋدى, «كٸم?...» قانداي ماقساتپەن جازدى ەكەن..?! كٸم بولسا دا, تاريحتىڭ تامىرىنان حابارى بار سۇڭعىلا ادام بولدى عوي. يە, بۇل ٶزٸ وي – سانامدا شەشٸمٸ جوق جۇمباق بولىپ قالا بەردٸ...
---«مٸنە, ەندٸ وسىدان ەرٸ قاراي, تاستاعى سۋرەتتەر كٶپ..» - دەگەن, اسلاننىڭ سٶزٸنەن كەيٸن بەرٸمٸز ەلەڭدەسٸپ, بٸر كٶتەرٸلٸپ قالدىق.
Cٶيتٸپ, كەلگەن جۇمىسىمىزدى ٶسەك ٶزەنٸنٸڭ شىعىس بەتكەيٸندەگٸ الاسا تاۋ جوتاسىنداعى بەتٸ تەگٸس قويتاستارعا سالىنعان سۋرەتتەردەن باستادىق. بٸرٸنشٸدەن, ونداعى كٶنەدەن كەلە جاتقان تاستاعى بەيمەلٸم بەينەلەر مەن جازۋلاردى, بٸزگە بەلگٸسٸز تاڭبالاردى تٸزٸمدەپ, سۋرەتكە تٷسٸرٸپ جەنە ولاردىڭ ورنالاسۋ كوورديناتارىن انىقتاۋ جۇمىستارىمەن اينالىستىق. ناقتىلاپ ايتار بولساق: بٸز جازىپ جارييالاپ وتىرعان سۋرەتتەر شوعىرى تالدىداعى اسپالى كٶپٸردەن باستاۋ الاتىن ٶزەننٸڭ سول جاق اڭعارىنىڭ سولتٷستٸكتەن وڭتٷستٸككە قاراي كٶلبەي جاتقان الاسا تاۋلى جوتالى القاپتىڭ, ۇزىندىعى 15 شاقىرىمدى الاتىن بٸر بٶلٸگٸ عانا. وندا بٸزدەر تٷگەلدەي سىپىرا سٷزٸپ شىققان جوقپىز, ەر-ەر جەرگە توقتاپ, مٶلشەرلٸ اۋماقتان عانا تٷسٸرٸپ, ودان كەلەسٸگە اۋىسىپ دەگەندەي جۇمىس جاسادىق. سۋرەتتەر مەن تٷرلٸ بەينەلەر تاۋ ساعاسى لاندشافتىنا وراي كٷن سەۋلەسٸ مەن اتموسفەرالىق قۇبىلىستاردىڭ ەسەرٸنەن بەتكەيدٸڭ تەرٸسكەيٸندەگٸ قوڭىرقاي كٷرەڭ تارتقان قويتاستاردا شاشىراي ورنالاسقان. بۇدان باسقا ٶزەننٸڭ باتىسىنداعى ٷلكەن جەنە كٸشٸ قويتاس اۋماعىندا, ٷلكەن جەنە كٸشٸ ٶسەكتٸڭ قوسىلعان جەرٸندەگٸ سٷيٸرلٸ تۇمسىقتاعى جارتاستاردا پەتروگليفتەردٸڭ ٷلكەن توبى بار ەكەندٸگٸنەن, ولاردى ارنايى ماماندار كەلٸپ قاعازعا تٷسٸرٸپ كەتكەنٸنەن دە حاباردار ەدٸك. بٸراق, سول جازىلىپ الىنعان ايماقتىڭ زەرتتەلۋٸ ەلٸ دە ٷستٸرت, قۇجاتتالۋ جۇمىستارى دا اياقتالماعان بولۋى كەرەك... ال, بٸزدەر ارالاپ قاعازعا تٷسٸرٸپ جٷرگەن القاپتىڭ ەلٸ ەش جەردە جارييالانباعاندىعى بەرٸمٸز ٷشٸن ەرەكشە جاڭالىق بولۋمەن بٸرگە, زەرتتەۋشٸلٸككە دەگەن ٷلكەن قىزىعۋشىلىعىمىزدى تۋدىردى.
سودان, نە كەرەك فوتواپپارات پەن ۇيالى تەلەفوندارىمىزدىڭ نٷكتەلەرٸ بٸرٸنەن كەيٸن بٸرٸ سىرتىلداپ قىزۋ جۇمىسقا كٸرٸسٸپ كەتتٸك. امال قانشا ارنايى تەحنيكالىق قۇرالداردىڭ جوقتىعى قولبايلاۋ بولىپ, تاستاعى سۋرەتتەردٸڭ كٶركەمدٸك ەرەكشەلٸگٸن تولىق اشۋعا مٷمكٸندٸگٸمٸز بولماي تۇر-اۋ. سوندا دا بولسا بار جاعدايدى, مٷمكٸندٸگٸمٸزدٸ بارىنشا پايدالانا وتىرىپ, تاۋ تابيعاتىنا ساي عۇمىر كەشكەن ەرتە دەۋٸر سۋرەتشٸلەرٸنٸڭ تٶل تۋىندىسىن مۇقييات قاراپ شىقتىق. ولاردىڭ جاندٷنيەسٸنە زەردە ارقىلى ٷڭٸلٸپ, تاستاعى بەينەلەردٸڭ مەن – ماعىناسىن اشۋمەن بٸرگە, شەبەردٸڭ ٸشكٸ ويىن تٷسٸنٸپ كٶپشٸلٸككە جارييالاۋ ماقساتىنداعى ەرەكەت بارىسىندا, بار بٸلٸمٸمٸزدٸ سالىپ ٶزٸمٸزشە زەرتتەپ, رەتتٸلٸك, جٷيەلٸك ساراپتاما جاساۋعا تالپىنىس جاسادىق.
تاعى بٸر ەجەلگٸ دەۋٸرگە تەن بايقالعان قۇبىلىستىڭ بٸرٸ, اسپالى كٶپٸردەن باستالعان الاسا تاۋلى جوتانىڭ ەتەگٸ مەن ٶزەن جاعاسىنا دەيٸنگٸ اتشاپتىرىم اراقاشىقتىق تەپ–تەگٸس جازىق. اتالمىش جازىقتىڭ وڭتٷستٸگٸندەگٸ بەتاعاشقا دەيٸنگٸ اۋماعى ٷيٸلگەن تاس قورىمدار مەن ەرتٷرلٸ (ديامەترٸ 6-12 م بولاتىن)– شەڭبەر, رومب تاعى باسقا فورماداعى وبالارعا تولى. وي, سانا ارقىلى سالىستىرمالى زەرتتەۋ جاساي وتىرىپ, شامامەن قولا, ساق زامانىنان قالعان كٶنە جەرلەۋ ورىندارى بولۋى كەرەك دەپ توپشىلادىم.
قورىتا ايتقاندا بٸزدەردٸڭ, ياعني, مۋزەي قىزمەتكەرلەرٸنٸڭ ٶلكەتانۋ باعىتىندا جاساپ وتىرعان تاريحي-تانىمدىق زەرتتەۋشٸلٸك ساپارىمىزدا تاۋىپ, سۋرەتكە تٷسٸرٸپ, رەتكە كەلتٸرگەن تاستاعى تاڭبالانعان بەينەلەردٸڭ تٸزٸمٸ تٶمەندەگٸدەي بولىپ شىقتى:
- ارقارلار مەن تەۋەشكٸلەردٸڭ – 100 – گە جۋىق بەينەسٸ,
- يتكە ۇقسايتىن 2 سۋرەت;
- اتقا مٸنگەن ادامدار بەينەسٸ 2 جەردە كەزدەستٸ;
- مٷيٸزٸندە «ەلەم اعاشى» بەينەلەنگەن 2 بۇعى;
- جەي بۇعى سۋرەتٸنەن 2 دانا;
- قاسقىر تەرٸزدٸ 2 اڭ جەنە 1 قاسقىر ٷش بٶلتٸرٸگٸمەن;
- تٷيەگە مٸنگەن 1 ادام جەنە 1-ۋٸ تٷيە جەتەكتەگەن بالا;
- بي بيلەپ تۇرعان باقسى, 1 سۋرەت;
- جاياۋ ادام بەينەسٸ 2 سۋرەتتە بەينەلەنگەن;
- «كٷنباستى ادام» 1 سۋرەت;
- جىلاندار 2 جەردە بەينەلەنگەن;
- قۇدايدىڭ تابانى بەينەلەنگەن 1 سۋرەت (?);
- بٷلٸنگەن تٷسٸنٸكسٸز بەينەلەر;
جالپى, تٷسٸرٸلگەن سۋرەتتەرگە ٶزٸمشە ساراپتاما جاساي وتىرىپ, بٸز جٷرٸپ جەرلەردەگٸ پەتورگليفتەردٸڭ باسىم بٶلٸگٸ ساق دەۋٸرٸنٸڭ ٶتپەلٸ كەزەڭٸ مەن ەرتە تەمٸر دەۋٸرٸ ۋاقىتىنا جاتادى-اۋ دەگەن جورامالعا كەلدٸم. ٸشٸنارا قولا دەۋٸرٸنٸڭ دە ناقىشتارى بار ەكەندٸگٸن جوققا شىعارمايمىن. سەبەبٸ, تاعى بٸر نازارعا الار ەرەكشەلٸك, اتالمىش تاريحي جەدٸگەرلەردٸڭ جەتٸسۋ الاتاۋىنىڭ ەتەگٸندە ورنالاسۋى. وعان مىسال, قولا دەۋٸرٸ سوڭىنداعى كليماتتىق ٶزگەرٸستەردٸڭ ەسەرٸنەن تاقىرعا اينالعان جازىقتان گٶرٸ تاۋلى ايماقتىڭ تٸرشٸلٸككە قولايلى بولۋى دا ەدەۋٸر ىقپال ەتكەن تەرٸزدٸ. دەمەك, تاعى بٸر ەرەكشەلٸك سول كەزەڭدەردەگٸ ادامدار تٸرشٸلٸگٸنٸڭ ارقاۋى, نەگٸزگٸ كٷنكٶرٸس كٶزٸ اڭشىلىق بولعاندىعىن بايقاۋدىڭ وسى دەرەكتەر بويىنشا وي سالىپ قاراعان ادامعا ەش قيىندىعى جوق.
جاركەنت ٶڭٸرٸنٸڭ ٶتكەن دەۋٸرٸ مەن سول زامانعا تٸرشٸلٸك يەلەرٸنٸڭ تىنىس - تٸرشٸلٸگٸنەن كٶپتەگەن اقپاراتتاردى بەرەتٸن بۇل قۇندى مۇرالاردىڭ ەلٸمٸز تاريحىنداعى الاتىن ورنىنىڭ ايرىقشا ەكەندٸگٸن كٶرسەتەدٸ. سونىمەن قاتار, تاستاعى سۋرەت ٶنەرٸنٸڭ اسىل مۇرالارى سانالاتىن پەتروگليفتەردٸڭ تاعى بٸر ەرەكشەلٸگٸ: ادامزات ٶركەنيەتٸنٸڭ العاش پايدا بولۋى مەن دامۋ ساتىلارىنان ناقتى تٷسٸنٸك بەرەتٸن بٸردەن–بٸر تاريحي جەدٸگەر. بۇل دەگەنٸڭٸز ٶسەك ٶزەنٸ اڭعارىنداعى سۋرەت تاڭبالاردىڭ كەشەندٸ زەرتتەلۋٸ بٸزدٸڭ ارعى اتا – بابالارىمىزدىڭ نانىم, سەنٸمٸ مەن تۇرمىس تٸرشٸلٸگٸ جەنە اينالىسقان شارۋاشىلىعىن جان – جاقتى زەردەلەۋگە مٷمكٸندٸك بەرەتٸن بٸردەن – بٸر تاريحي ەسكەرتكٸش بولىپ تابىلادى دەگەن سٶز.
دەمەك, سٶز سوڭىندا ايتارىم, بٸزدٸڭ ەرەكەت تۋعان جەر مەن ەل تاريحىنا دەگەن جاناشىرلىق پەن قىزىعۋشىلىقتان تۋىنداعان مۋزەيلٸك زەرتتەۋ عانا. ٶزٸمٸزشە سارالاي وتىرىپ اتامەكەن شەجٸرەسٸن قاعازعا تٷسٸرٸپ ەل-جۇرتقا بۇقارالىق اقپارات كٶزٸ ارقىلى جارييالاۋ, وقىرمانعا جەتكٸزۋ. ال, ارنايى كەشەندٸ زەرتتەۋ جٷرگٸزۋ وسى سالانىڭ تەجٸريبەلٸ ٷزدٸك ماماندارىنىڭ قۇزىرىنداعى شارۋا. مەملەكەت تاراپىنان قوداۋ تابىلىپ ارنايى زەرتتەۋ جۇمىسى قولعا الىنسا, كەلەر ۇرپاق تەربيەسٸ ٷشٸن تاپتىرماس رۋحاني قۇندىلىق بولاتىنى سٶزسٸز. ياعني, زەرتتەۋشٸلٸك تۇرعىدا قاراستىرار بولساق, ەلٸ الدا كٶپتەگەن جۇمىستاردى جاساۋ كەرەكتٸگٸ ٶزٸنەن – ٶزٸ سۇرانىپ تۇر.
سول ٷشٸن دە مەدەني مۇرالاردى زەرتتەۋ, زەردەلەۋ مەن ساقتاۋ, ولاردى ۇلتتىق قۇندىلىقتار رەتٸندە كەيٸنگٸ ۇرپاققا قالدىرۋ, دەمەك ادامي تۇرعىدا تۋعان جەر الدىنداعى پەرزەنتتٸك پارىزىمىزدىڭ ەڭ قاسيەتتٸسٸ ەكەندٸگٸ ايتپاسا دا تٷسٸنٸكتٸ جاعداي. سول ٷشٸن دە پارىزىمىزعا ادال بولىپ, تۋعان ٶلكە تاريحىن تٷگەندەپ, بارىنشا جاڭعىرتىپ جان–جاقتى ناسيحاتتاۋدى قارقىندى دامىتۋ كٷن تەرتٸبٸنەن تٷسپەۋٸ تيٸس, اعايىن!... ەندەشە, ٸسكە سەت!!!...
قالي يبرايىمجانوۆ, «جاۋىنگەرلٸك داڭق مۋزەيٸنٸڭ» مەڭگەرۋشٸسٸ,
جاركەنت قالاسى
https://web.telegram.org/#/im?p=@dalanewskaz
