بٸراق ۇلى دالامىزعا قايعى قاسٸرەت ەكەلگەن, يادرولىق سىناقتىڭ جاراسى ەلٸ جازىلا قويماعانىن, مەملەكەت باسشىسىنىڭ 2019 جىلدىڭ سەۋٸر ايىندا سەمەيگە كەلگەن ساپارىندا پوليگون زاردابىن تارتقان ازاماتتارعا جاسالاتىن جەڭٸلدٸك لايىقتى دەڭگەيدە بولۋى قاجەت.
ٷكٸمەتكە پوليگون اۋماعىنداعى حالىققا بەرٸلەتٸن ەلەۋمەتتٸك كٶمەكتٸڭ مٶلشەرٸ جٶنٸندە ناقتى ۇسىنىستار ەزٸرلەۋ جايلى تاپسىرماسى حالىققا ٷمٸت وتىن جاققانىمەن, ٸسكە اسۋعا كەلگەندە ساعىزشا سوزىلىپ كەتكەنٸن جەتكٸزەرمە ەكەن?
ەلٸمٸزدٸڭ پرەزيدەنتٸ قاسىم-جومارت توقاەۆ:
"پوليگون زاردابىن تارتقان ازاماتتارعا جاسالاتىن جەڭٸلدٸك لايىقتى دەڭگەيدە بولۋى قاجەت. ٷكٸمەتكە پوليگون اۋماعىنداعى حالىققا بەرٸلەتٸن ەلەۋمەتتٸك كٶمەكتٸڭ مٶلشەرٸ جٶنٸندە ناقتى ۇسىنىستار ەزٸرلەۋدٸ تاپسىرامىن", - دەپ ەدٸ مەملەكەت باسشىسى 2019 جىلدىڭ سەۋٸر ايىندا سەمەيگە كەلگەن ساپارىندا.
جەنە
"جىل سوڭىنا دەيٸن پوليگون ايماعىنداعى تۇرعىندار مەن ولاردىڭ ۇرپاقتارىنا يادرولىق سىناقتاردىڭ تيگٸزگەن زييانىن ناقتىلاپ, ەلەۋمەتتٸك كٶمەكتەردٸڭ كٶلەمٸن انىقتايمىز" دەدٸ پرەزيدەنت مىرزا.
بٸراق قارا حالىقتى قاڭ قاقساتقان ۇلى دالامىزعا قاسٸرەت ەكەلگەن سەمەي يادرولىق سىناق پوليگونىنان زارداپ شەككەن جاندارعا لايىقتى كٶمەكتٸڭ بولماعانى قىنجىلتادى.
تۇرعىندارعا مەديتسينالىق كٶمەكتەن بٶلەك, جاسالاتىن ەكولوگييالىق تٶلەمدەر دە ماردىمسىز. مىسالى ايماقتاعى جۇمىس ٸستەيتٸن ازاماتتاردىڭ جالاقىسىنا اي سايىن 4167 تەڭگە عانا ەكولوگييالىق ٷستەمە قوسىلادى.
بٸراق ونىڭ ٶزٸنە بارلىق ازاماتاردىڭ قولى جەتە بەرمەيدٸ. جەكە بيزنەسكە جالدانىپ جۇمىس ٸستەيتٸندەر سول ازىن-اۋلاق تٶلەمنٸڭ ٶزٸن الا المايدى.
سالىتىرمالى تٷردە الساق ارال ٶڭٸرٸندە ەكولوگييالىق قاسٸرەت شەككەن حالىققا بەرٸلەتٸن مۇنداي قارجى بٸرنەشە ەسە جوعارى. سەمەيلٸكتەر بٸر جىلدا الاتىن ەكولوگييالىق تٶلەمگە ارال ٶڭٸرٸنٸڭ حالقى بٸر ايدا-اق يە بولادى.
جۇمىسكەرلەرگە ەڭبەكاقىعا 1,5 كوەففيتسەنتٸ, ياعني 50 پايىز لاۋازىمدىق ايلىق اقىسىنا قوسىمشا ەسەپتەلٸپ تيٸستٸ تٶلەمدەر جٷرگٸزٸلەدٸ. ال داعدارىس ايماعى بويىنشا, قىزىلوردا قالاسى مەن بايقوڭىر قالاسى بويىنشا, سونىمەن قاتار اۋداندارعا ولارعا 1,3 كوەفيتسەنت, ياعني 30 پايىز ەڭبەكاقىعا قوسىمشا تٶلەمدەر جٷرگٸزٸلەدٸ.
دەمەك جالاقىسى ورتاشا ەسەپپەن 100 مىڭ تەڭگە بولسا, قوسىمشا 50 مىڭ تەڭگە ەكولوگييالىق تٶلەم رەتٸندە بەرەدٸ.
سونىمەن قاتار قوسىمشا ەڭبەك دەمالىسىن بەرۋمەن بٸرگە, بٸر ايداعى ورتاشا جالاقى ەسەبٸنەن ماتەريالدىق كٶمەك كٶرسەتٸلەدٸ.
ورىسشا ايتقاندا نا وزدوروۆلەنيە. ال سەمەي سىناق پوليگونىنان زارداپ شەككەن جاندارعا ايىنا جالاقىسىنا قوسا 4167 تەڭگە عانا بەرەدٸ. ايىرماشىلىق جەرمەن كٶكتەي ەكەنٸن اڭعارۋ قيىن ەمەس.
ال مۇنداي تٶلەمدەر سەمەي سىناق پوليگونى اۋماعىندا تۇراتىن حالىققا نەگە بەرٸلمەيدٸ?
بۇرىڭعى سەمەي سىناق پوليگونىنىڭ اۋماعىنداعى تۇرعىنداردىڭ دەڭٸ قوسىمشا ەكولوگييالىق دەمالىس المايدى, جالاقىسى مەن زەينەتاقىسىنا ٷستەمە اقشا قوسىلمايدى, ەمدٸك شارالارعا جەڭٸلدٸك بەرٸلمەيدٸ, دەرٸ-دەرمەكتٸ جەڭٸلدٸكپەن المايدى, تەگٸن شيپاجايلارعا بارمايدى.
40 جىلدىڭ ٸشٸندە جيىنى 456 يادرولىق قارۋ سىناقتان ٶتكەن. 86-سى ەۋەدە, 30-ى جەر ٷستiندە, 340-ى جەر استىندا جاسالدى. پوليگون اۋماعى 18500 شارشى مەتردi قۇرادى. جىلدام تاراعان ۋلى رادياتسييا وسى اۋماقتا تۇرعان 1,5 ملن ادامعا زييانىن تيگٸزدٸ. قازاق جەرiندەگi جارىلىستار حيروسيماعا تاستالعان بومبالاردان 2,5 مىڭ ەسە قۋاتتى نەمەسە 116 چەرنوبلداعى جارىلىسقا تەڭ بولدى.
بارلىق جارىلىستىڭ قۋاتى 50 مەگاتوننانى قۇرادى. ەلدٸڭ بەرەكەسٸن الىپ, قۇتىن قاشىرعان زۇلمات سەمەي يادرولىق سىناق پوليگونى دەگەن اتپەن تاريحتا قارالى ەرٸپتەرمەن جازىلدى.
يادرولىق سىناقتىڭ زييانى جايلى بەلگٸلٸ جازۋشى, "سەمەي قاسٸرەتٸ" كٸتابىنىڭ اۆتورى مەدەۋ سەرسەكە: "مەكتەپتە 43 ۇل مەن قىز بٸتٸرگەن ەدٸك. سودان قازٸر بٸز 3-4 ادام عانا تٸرٸ جٷرمٸز. ٶزگەسٸنٸڭ بەرٸ 60 جاسقا جەتپەي, تٸپتٸ ودان دا ەرتە ٶلٸپ قالدى" دەپ پوليگوننىڭ ادام ٶمٸرٸنە قالايشا ەسەر ەتكەنٸن بٸر سۇحباتىندا ايتقان ەدٸ.
1949 جىلعى 29 تامىزدان 1953 جىلدىڭ 12 تامىزىنا دەيٸنگٸ يادرولىق قارۋدى اشىق سىناۋ كەزٸندە جاقىن جەردەگٸ اۋىلدىڭ تۇرعىندارىنا نە ەسكەري باسشىلار, نە وبلىس باسشىلارى يادرولىق سىناقتىڭ زيياندىلىعىن ايتىپ, جارىلىستار تۋرالى ەشقاشان الدىن-الا ەسكەرتپەگەن. سەمەي پوليگونىن يادرولىق قارۋعا عانا ەمەس تٸرٸ ادامعا تەجٸريبە رەتٸندە جٷرگٸزٸلگەن سىناق دەۋگە بولادى.
ەلٸمٸزدٸڭ ستاتيستيكا كوميتەتٸنٸڭ دەرەگٸنشە, قاتەرلٸ ٸسٸككە شالىنعانداردىڭ كٶبٸ شىعىس قازاقستان مەن پاۆلودار وبلىستارىندا كەزدەسەدٸ. قان اينالىم جٷيەسٸ اۋرۋلارى دا قاراعاندى مەن شىعىس قازاقستان وبلىستارىندا جيٸ تٸركەلەدٸ.
بۇل كٶرسەتكٸشتەر مەن سەمەي پوليگونىنداعى يادرولىق سىناقتار اراسىندا بايلانىس بارى انىقتالماعان. بٸراق سەمەي پوليگونىنىڭ زاردابىن تارتقان تۇرعىندار بويىنداعى دەرتٸن يادرولىق سىناقپەن بايلانىستىرادى. كەزٸندە اپاتقا كۋە بولعان ادامداردىڭ بالالارى, نەمەرەلەرٸ مەن شٶبەلەرٸنە دەيٸن بٸر وتباسىنداعى بٸرنەشە بۋىننىڭ ادامدارى «اتاسىنىڭ بويىنداعى اۋرۋ گەنەتيكالىق جولمەن كەلەسٸ ۇرپاققا ٶتپەيدٸ» دەگەن كەپٸلدٸك ەشبٸر عالىم بەرە المايدى.
قر پرەزيدەنتٸ قاسىم-جومارت توقاەۆ بىلتىر كٶكتەمدە سەمەيگە جۇمىس ساپارىمەن كەلگەندە پوليگون زاردابىن تارتقان ازاماتتارعا جاسالاتىن جەڭٸلدٸكتەر لايىقتى دەڭگەيدە بولۋى قاجەتتٸگٸنە توقتالىپ: «پوليگوننىڭ سالدارىنان تٷرلٸ دەرتكە شالدىققان ازاماتتاردى تيٸستٸ دەڭگەيدە ەمدەۋمەن قاتار, ولارعا وڭالتۋ قىزمەتٸن كٶرسەتۋ مٷمكٸندٸكتەرٸن دە قاراستىرۋ قاجەت», دەگەن ەدٸ.
ٶڭٸردە 1300 دەن استام مٷمكٸندٸگٸ شەكتەۋلٸ بالا تٸكەلگەن. ونىڭ 250-نە عانا ارنايى ەلەۋمەتتٸك قىزمەت كٶرسەتٸلەدٸ.
بٸراق ونداي قىزمەتتٸ كٶرسەتٸپ وتىرعان ورتالىق تەك 35 بالانى عانا كەزەكپەن قابىلدايدى. ٶيتكەنٸ ورنالاسقان عيماراتى مٷلدەم تالاپقا ساي كەلمەيدٸ. تىم تار. سول سەبەپتٸ مەديتسينالىق, پسيحولوگييالىق كٶمەكتٸ دەر كەزٸندە الا الماعان بالالاردىڭ دەرتٸ ٶرشٸپ, ٶمٸر بويىنا مٷگەدەككە اينالىپ جاتقاندارى كٶپ.
ال وڭالتۋ ورتالىعى 2021-2023 جىلعا قاراي ٸسكە قوسىلماق. بٸراق تەك مٷمكٸندٸگٸ شەكتەۋلٸ جاندارعا عانا ەمەس, پوليگوننان زارداپ شەككەن ادامداردىڭ بەرٸنە قىزمەت كٶرسەتٸلسە دەيدٸ قالا تۇرعىندارى.
قۋانىش راحمەتوللاۇلى
