ادام جٷرگەن جەر اقشا. بۇل دەگەنٸڭٸز, قازاقستاننان قىرۋار قاراجات قىر اسىپ جاتىر دەگەن سٶز. مىسالى, مەملەكەت ونى وقىتادى, توقىتادى, بالا-باقشادان باستاپ, مەكتەپ, ۋنيۆەرسيتەتتە بٸلٸم بەرەدٸ. ال سول تالاي جىلعى ينۆەستيتسييانى قايتاراتىن ۋاقىت كەلگەندە كٶشەدٸ دە كەتەدٸ. الماقتىڭ سالماعى بار ەكەنٸن بٸلە تۇرا ٶزگە ەلدٸڭ ەكونوميكاسىنا جۇمىس ٸستەيدٸ. ەرينە بۇل كٶشتٸڭ وبەكتيۆتٸ سەبەپتەرٸ دە بار.
اتىراۋلىق فاتيما امانجولدىڭ تٷركيياعا كٶشٸپ كەتكەنٸنە بەس جىلدان اسىپتى. جات جەردەگٸ ٶمٸرٸ ٶزٸنە ۇنايدى. شەت ەلدە جەڭٸل ٶنەركەسٸپ سالاسىندا قارجىگەر بولىپ جۇمىس ٸستەيدٸ. دوكتورانتۋراداعى وقۋىن قىزمەتٸمەن ۇشتاستىرىپ جٷر. بۇيىرسا الداعى جىلى ستامبۋلدان باسپانا الامىن, دەيدٸ.
فاتيما امانجول, ستامبۇل قالاسىنىڭ تۇرعىنى:
تٷركييادا تۇراتىن قازاقتار ٶتە كٶپ. تانيتىن قازاقتارىم ٶتە كٶپ. ولار دا وسى جاقتا جۇمىس جاساسام, وقىسام دەگەن نيەتپەن كەلگەن قازاقاتار. سوڭعى ۋاقىتتا تۋركيياعا قىزىعۋشىلىق ٶتە ارتۋدا. قازاقستاندا دا, تٷركيدا دا ٶمٸر سٷرۋ وڭاي. اسا بٸر ايىرماشىلىق بايقامادىم. ٶزٸڭٸزدٸڭ قابٸلەتٸڭٸزگە قاراي وڭاي دا قيىن جاقتارى بار, بٸراق مەنٸڭ قازاقستانداعى ٶمٸرٸم دە, تٷركيياداعى ٶمٸرٸم دە ۇنايدى. مٷمكٸن بولاشاقتا ەلگە قايتىپ قالارمىن, مٷمكٸن وسى جەردە قالارمىن, ونى بٸر اللا بٸلەدٸ.
ەلەۋمەتتٸك جەلٸدەگٸ پاراقشاسى قازاقستانعا دەگەن ساعىنىشقا تولى ايدا ساتىبالدينوۆا كەسٸبي بوكسشى. ەلدە جٷرگەندە اسا جەتٸستٸككە جەتپەگەن قىزدان باپكەرلەر تەرٸس اينالعاندا, ول امەريكا اسىپ كەتكەن. بٸرنەشە جىل قاجىرلى ەڭبەكتەنۋدٸڭ نەتيجەسٸندە جۋىردا عانا ەلەم چەمپيونى اتاعىن جەڭٸپ الدى. ٶز ەلٸمدە سپورت سالاسىنداعى بىلىقتاردان شارشادىم دەپ سۇحبات بەرٸپتٸ بوكسشى قىز.
رەسمي ستاتيستيكاعا سٷيەنسەك, بيىلعى جىلدىڭ توعىز ايىندا قازاقستاننان 21 مىڭنان استام ادام شەتەل اسىپ كەتكەن. ەميگرانتتاردىڭ ورتا جاسى 25-37 اراسى.
تۇلعا بولىپ قالىپتاسقانشا مەملەكەت ولاردى بالاباقشادا تەربيەلەدٸ, مەكتەپتە تەگٸن بٸلٸم بەردٸ, جوعارى وقۋ ورنىندا گرانتقا وقىتتى. قاراپايىم اريفمەتيكاعا جٷگٸنسەك, بٸر ادامعا شامامەن 10 ميلليون تەڭگە جۇمسادى. ەندٸ وسى سومانى ەلدەن بيىل كەتكەندەردٸڭ سانىنا كٶبەيتسەك, باقانداي 210 ميلليارد تەڭگە شىعىن كەلٸپتٸ مەملەكەتكە. بۇل كارانتيندەگٸ تەۋبەسٸ. بىلتىرعى كٶرسەتكٸش جارتى تريلليون ەدٸ. سايىپ كەلگەندە بيۋدجەتتٸڭ بۇل قارجىسى سٸز بەن بٸزدٸڭ قالتامىزدان سالىق ەسەبٸنەن شىققان اقشا. ٶزگە ەلگە دايىن كادر بولىپ بارعان ەميگرانت, ەرينە, سول جەردٸڭ كٶسەگەسٸن كٶگەرتەدٸ. ەكونوميكا تٸلٸمەن ايتساق, ەميگرانت-تيٸمدٸ تاۋار.
دامۋشى ەلدەردەن دامىعان ەلدەرگە جاقسى ٶمٸر ٸزدەپ كەتەتٸن ميگرانتتار سول جەردٸ بارىپ بايىتادى ەكەن. مىسالى كٶشپەندٸلەر جىلىنا اقش ەكونوميكاسىنا 2 تريلليون دوللار, گەرمانيياعا 550ميلليارد, اۆستراليياعا 330 ميلليارد دوللار تابىس ەكەلەدٸ. ەلەم ميگرانتتارى جالپى جەر شارى حالقىنىڭ 4-اق پايىزىن قۇراسا دا, ولاردىڭ دٷنيەجٷزٸلٸك جالپى ٸشكٸ ٶنٸمدەگٸ ٷلەسٸ باقانداي 10 پايىز.
كارانتينگە قاراماستان, ەميگرانتتار سانى بويىنشا قازاقستان تمد ەلدەرٸ بويىنشا بٸرٸنشٸ ورىندا. سالىستىرۋ ٷشٸن ايتايىق, ەكونوميكاسى بٸزدەن ەلدەقايدا تٶمەن ساناتالاتىن قىرعىزستاننىڭ ٶزٸندە ميگرانتتار سانى 7 ەسە كەم. وتانداستىرىمىز كٶبٸنە رەسەي, گەرمانييا جەنە يزرايلگە قونىس اۋدارىپتى. ول تٷسٸنٸكتٸ دە. بۇل ەلدەرگە تاريحي وتانىم دەپ رەپاتريانتتار كٶشەدٸ. ال قاراكٶزدەر بولسا تٷركييا, كانادا, كورەيا جەنە امەريكانى جاعالايدى ەكەن.
2014 جىلى شەتەل اسقانداردىڭ سانى 12 مىڭ بولسا, بىلتىر بۇل كٶرسەتكٸش 43 مىڭنان اسقان. ستراتەگييالىق قوعامدىق قورىنىڭ ەسەبٸنشە ولاردىڭ 52 پايىزى ورىستار, ەكٸنشٸ ورىندا ۋكرايندار جەنە نەمٸستەر. جە ولاردىڭ تاريحي وتاندارى بار, جەنە نەگٸزٸنەن كٶشتٸڭ باسىن سولاي بۇراتىنى انىق. ال قىر اساتىنداردىڭ 37 پايىزى قازاقتار ەكەن. ٷدەرە كٶشەتٸندەي سەبەپ بار ما? ەلەۋمەتتانۋشىلاردىڭ ايتۋلارىنشا سەبەپ بار.
قاماجان جۇماقاسوۆا, ەلەۋمەتتانۋشى:
كٶپتەگەن زەرتتەۋلەرگە سٷيەنەتٸن بولساق, ماتەريالدىق, تۇرمىستىق جاعداي, ەكونوميكادا بولىپ جاتقان قايشىلىقتار مەن قيىندىقتار. بۇل ٶمٸر, بۇل ٷردٸس بۇل پروتسەسس قوي. تەڭگەنٸڭ تۇراقسىزدىعىن ايتادى. جۇمىسپەن قامتۋداعى مەسەلە, ەڭبەكاقىنىڭ مٶلشەرٸنٸڭ تٶمەن ەكەندٸگٸن ايتادى. ٶز ماماندىعى بويىنشا جۇمىس تابۋ جاعىن ايتادى.
پسيحولوگتەردٸڭ ايتۋىنشا, شەتەلگە قونىس اۋدارۋعا بەل بۋعانداردىڭ دەنٸ ٶزٸن ٶزٸ تەربيەلەپ, تەرەڭ بٸلٸم العان, العا قويعان ماقساتىنا جەتە بٸلەتٸن تاباندى دا قاجىرلى جاندار. مۇنداي تۇلعا ٶز ەلٸندە دە جەتٸستٸككە جەتەتٸنٸ انىق, الايدا ولاردىڭ امبيتسيياسىنا قازاقستان جاۋاپ بەرە المايدى ما دەپ قالدىق. ادامنىڭ تاڭداۋ قۇقىعىن شەكتەيتٸن ەمەس, سەبەپ تٷسٸنٸكتٸ, سالدار شە?
ماقسات حالىق, ەكونوميست:
كەتٸپ جاتقان مامانداردىڭ كاتەگوريياسىنا قاراساق , بٸرٸنشٸ كەزەكتە تەحنيكالىق ماماندار, قارجىگەرلەر, مۇعالٸمدەر مەن دەرٸگەر ماماندار كەتٸپ جاتىر. وسى تەندەنتسيياعا قارايتىن بولساق, بۇل ازاماتتار ەكونوميكانىڭ نەگٸزگٸ قوزعاۋشى كٷشٸ. ەسٸرەسە, تەحنيكالىق مامانداردىڭ ەكونوميكاعا ەسەرٸ كٶپ. تسيفرلىق اقپاراتتاندىرۋدا رولٸ ەرەكشە. مۇنداي مامانداردان ايرىلىپ جاتقانىمىز تەز ارادا ەكونوميكانى ەرتاراپتاندىرۋعا كەرٸ ەسەر ەتەدٸ, قارجى سالاسىنداعى ماماندار كەتٸپ جاتسا, قارجى بانك سالاسى قۇلدىرايدى.
قازاق ٶزگە ەلدە سۇلتان بولعانشا, ٶز ەلٸڭدە ۇلتان بول دەيتٸن ەدٸ. ٶكٸنٸشتٸسٸ سول, بۇل ناقىلدىڭ ٶزەكتٸلٸگٸ جويىلىپ بارا جاتقان سيياقتى. جۇرت ۇلتان بولعىسى جوق. سونىمەن, ەلدەن كەتۋدەگٸ باستى سەبەپتەردٸڭ ٸشٸندە ەلەۋمەتتٸك-ەكونوميكالىق جاعدايدىڭ تٶمەندەۋٸ, ٶزگە ۇلت ٷشٸن تٸل بٸلمەۋدەگٸ پسيحولوگييالىق ديسكومفورت, ساياسي احۋالدىڭ تۇراقسىزدىعى, ٶزگە ەلدەر تاراپىنىن دا بەلسەندٸ شاقىرتۋلاردى اتاپ ٶتۋگە بولادى ەكەن. ال قاراپايىم تٸلمەن ايتساق بيىلعى پاندەمييا ەلدە بٸلٸم, دەنساۋلىق ساقتاۋ, جۇمىسپەن قامتۋ سىندى قارا حالىققا ٶزەكتٸ بولاتىن سالالاردىڭ دامىماعانىن اشىپ كٶرسەتتٸ. بالا شاعاسىنىڭ ەرتەڭٸن ويلايتىن ينتەللەگەنتتٸ ازاماتتىڭ ٶز ەلٸنە سۇلتان بولۋىن بٶگەيتٸن بۇل فاكتورلار ٶزگە جەردە ۇلتان بولۋعا يتەرمەلەيتٸنٸ انىق تا.
