جانى جايساڭ جان
بايلامدى سٶزدٸ بەكەر ايتىپ وتىرعان جوقپىز. بٸز مۇنىڭ مەنٸسٸن ساعادات نۇرماعانبەتوۆ اتىنداعى پاتريوتتىق قايىرىمدىلىق قورىنىڭ تٶراعاسى ماحمۇت نەلٸباەۆپەن ەڭگٸمە بارىسىندا ايقىن اڭعاردىق.
ماحمۇت اعامىز ارمييا گەنەرالى, قازاقستاننىڭ تۇڭعىش قورعانىس مينيسترٸ ساعادات نۇرماعانبەتوۆتىڭ اتىنان قور اشىپ, ۇلت ٷشٸن ۇتىمدى جۇمىستاردى باستاعالى بٸراز بولدى. ەڭ ماڭىزدىسى سول, ابزال اعامىز عيماراتتىڭ بٸر قاباتىن بوساتىپ, مۇراجاي اشتى. بۇل ٸستٸ ۇلت رۋحانيياتىنا جاسالعان قامقورلىق دەپ تٷسٸنۋ كەرەك. اتاپ ايتار بولساق, مۇراجايداعى بٸرٸنشٸ زال مەملەكەت باسشىسى, ۇلت كٶشباسشىسى نۇرسۇلتان نازارباەۆقا ارنالعان. وندا تەۋەلسٸزدٸك العان قازاق ەلٸنٸڭ قالىپتاسۋ تاريحىنداعى ەلباسىنىڭ ەرەن ەڭبەگٸ كٶرسەتٸلگەن. سونىمەن قاتار قازاق ەلٸنٸڭ باتىرلارى تۋرالى دا دەرەكتەر جەتەرلٸك. ەكٸنشٸ زال حالىق قاھارمانى ساعادات نۇرماعانبەتوۆكە ارنالعان. وندا قازاقستاننىڭ تۇڭعىش قورعانىس مينيسترٸنٸڭ سۋرەتتەرٸ, ارحيۆتٸك قۇجاتتارى, ول جايىنداعى ەستەلٸك كٸتاپتار, تىڭ دەرەكتەر مەن حالىقپەن كەزدەسۋلەرٸ بايان ەتٸلگەن. ونان كەيٸنگٸ زال مۇستافا شوقايدىڭ ٶمٸرٸنە ارنالعان. سونىمەن قاتار مۇندا قوردىڭ قارجىلاندىرۋىمەن شىعارىلعان كٸتاپتار شوعىرى جەتەرلٸك. سونىڭ ٸشٸندە پرەزيدەنتتٸڭ ٶزٸ اكادەميك ساعىندىق ساتىبالدينگە العىسىن ايتقان اۆتوردىڭ كٸتابى. ول – «قازاقستان رەسپۋبليكاسىنا 20 جىل: رەفورمالار, باعدارلامالار, نەتيجەلەر, كەڭەستەر» دەپ اتالادى. كەڭ تيراجبەن شىققان بۇل كٸتاپ جوعارى وقۋ ورىندارىنا, كٸتاپحانالارعا, وبلىس ورتالىقتارىنا تەگٸن تاراتىلدى.
– استانا قالاسىنان 20-30 شاقىرىم جەردە رەسپۋبليكالىق ماڭىزى بار اۆتوجولدىڭ بويىنا كٷش اتاسى – قاجىمۇقانعا, تۋعان جەرٸندە قوردىڭ اتىنان ەسكەرتكٸش قويدىق. قازاق حالقىنىڭ ماقتانىشىنا اينالعان, تٶرتكٷلدٷنيەنٸڭ 54 ەلٸندە ٶنەر كٶرسەتٸپ, 48 التىن, كٷمٸس مەدال العان پالۋاننىڭ ەسكەرتكٸشٸ وسال بولماۋى كەرەك. بٸز قاجىمۇقاننىڭ بولمىس-بٸتٸمٸن بارىنشا كٶرٸكتٸ, قايراتتى ەتٸپ بەرۋگە تىرىستىق. بۇل شاراعا قاجىمۇقاننىڭ نەمەرەسٸ مەن قور مٷشەلەرٸ قاتىستى. الداعى ۋاقىتتا ونىڭ اينالاسىن گٷلزارمەن كٶمكەرٸپ, كٶركەيتٸپ, اس بەرٸپ, تاعى دا دۇرىستاساق دەپ وتىرمىز. بيٸكتٸگٸ – 3,5 مەتر, حح عاسىردىڭ تەڭدەسسٸز الىپ كٷش يەسٸنٸڭ وسىلاي قاسقايىپ تۇرۋى كٶڭٸلگە پاتريوتتىق سەزٸم ۇيالاتادى, رۋحتى كٶتەرەدٸ. مۇنىڭ بەرٸ دە قوردىڭ قارجىلاندىرۋىمەن جٷزەگە استى. سونىمەن قاتار مىنا وڭتٷستٸك ٶڭٸردەگٸ قاجىمۇقاننىڭ كەسەنەسٸنە دە بولاشاقتا قايتادان رەستاۆراتسييا جاساساق دەگەن وي بار. نەگٸزٸ, الىپ ادامنىڭ جاتقان جەرٸ كٶرسە كٶزتارتاتىن داي بولۋى قاجەت قوي, – دەيدٸ قور تٶراعاسى ماحمۇت ىبىرايحانۇلى.
اتاپ ٶتەر بٸر نەرسە, مۇراجايدا قاجىمۇقانعا قاتىستى دەرەكتەر جەتەرلٸك. تەڭدەسسٸز پالۋاننىڭ ٶتكەن عاسىردىڭ 60 جىلدارى تٷسكەن تاريحي سۋرەتتەرٸ مەن سارعايعان گازەت قيىندىلارى ساقتالعان, ۇلعايعان جاسىنداعى تٷسكەن سۋرەتٸ دە ونىڭ كٷشٸ قايتپاعانىن كٶرسەتٸپ تۇرعانداي. 1956 جىلى «لەنينشٸل جاس» گازەتٸنە شىققان ماقالالار مەن سول كەزدە شىققان كٸتاپتار دا ساقتاۋلى تۇر.
ال سوعىس ۋاقىتىندا ٶز قارجىسىنا ۇشاق جاساتقان قاجىمۇقاننىڭ ٸسٸ شىندىعىندا ٶنەگە ەمەس پە?
ٶتكەن تاريحتى قادٸرلەسەڭ, بٷگٸنگٸ ۇرپاقتان العىس الاتىنىڭ اقيقات. بۇل ورايدا ماحمۇت ىبىرايحانۇلى قوبىلاندى باتىر تۋرالى كٸتاپقا قارجىلىق جاعىنان دەمەۋشٸلٸك ەتتٸ. دەرەككە نازار اۋدارساق, 1960 جىلدان كەيٸن باتىر تۋرالى جيناق تولىق زەرتتەلٸپ شىقپاعان ەكەن. سوندىقتان 5 مىڭ دانامەن قولعا, قالتاعا سالىپ جٷرەتٸندەي ەتٸپ, بٸر جاعى ٷيگە, وفيسكە قوياتىنداي ەتٸپ شىعارىلعان كٸتاپتىڭ كەيٸنگٸ ۇرپاققا بەرەرٸ كٶپ.
ساعادات نۇرماعانبەتوۆ اتىنداعى قوردىڭ وڭتٷستٸك قازاقستان بٶلٸمشەسٸنٸڭ ۇيىمداستىرۋىمەن وتىرار اۋدانىنىڭ شٸلٸك اۋىلىندا «تاريحي تۇلعالارعا تاعزىم» دەگەن اتپەن عىلىمي تانىمدىق كونفەرەنتسييا ٶتتٸ. وندا بٸر ەۋلەتتەن شىققان يمانجٷسٸپ پەن ونىڭ ەكەسٸ قۇتپان باتىر جەنە اتاسى تۇرعانباي داتقاعا داڭق ەسكەرتكٸشٸ ورناتىلدى. بۇل شارانى قور مٷشەلەرٸ اعايىندى كەرٸمحان, سەرٸكجان, ەلٸمجان سەيٸتجانوۆتار جٷزەگە اسىرىپ, حالىقتىڭ ىقىلاسىنا بٶلەندٸ. سونىمەن قاتار مۇندا قاجىمۇقان اتىنداعى ستاديون سالىنىپ, ەل يگٸلٸگٸنە پايدالانۋعا بەرٸلدٸ. سەرٸكجان سەيٸتجانۇلى وسى ٶڭٸرگە بالاباقشا سالىپ بەرٸپ, وعان اناسىنىڭ اتىن قويدى.
مۇراجايداعى مۇستافا شوقاي زالىنا باس سۇقپاي كەتۋگە بولمايدى. مۇستافا شوقاي ەكسپەديتسيياسىمەن بٸرگە سۋرەتشٸ ەبٸلقاسىم سەرسەنباەۆ تٷركٸ دٷنيەسٸنٸڭ كٶسەمٸ بولعان قايراتكەرگە 200-دەي كارتينا سالسا, مۇندا ونىڭ وتىزعا جۋىعى ٸلۋلٸ تۇر. قايىرىمدى ٸستٸڭ باسى-قاسىندا جٷرەتٸن ۇلتجاندى ازامات ماحمۇت ىبىرايحانۇلى قىلقالام شەبەرٸ سەرسەنباەۆتىڭ «ۇلت تۇلعاسى – مۇستافا شوقاي» اتتى كٸتابىن ٷش تٸلدە شىعارىپ بەردٸ. مۇنان ارتىق قانداي قامقورلىق, جاناشىرلىق كەرەك?!
سونىمەن قاتار قوردىڭ باستاماسىمەن پاريجدە شوقاي اللەياسى اشىلدى. وسى شارانىڭ بەرٸن ۇيىمداستىرعان ماحمۇتقا نوجان قالاسىنىڭ ەكٸمٸ العىس حات تاپسىردى. قور بەلسەندٸلەردٸڭ يدەياسىمەن «مۇستافا شوقاي باقشاسى» قالانىڭ سىزبا كارتاسىنا ەنگٸزٸلدٸ. ەندٸ جىل سايىن 5 قاڭتاردا وسى قالاعا اياق باسقان تٷركٸ جۇرتىنىڭ زييالى قاۋىم ٶكٸلدەرٸ بۇل جەرگە گٷل شوقتارىن قويادى.
– وسى ايتۋلى ەڭبەكتەردٸڭ جارىق كٶرۋٸنە دەمەۋشٸلٸك جاساعان كەسٸپكەر, ساعادات نۇرماعامبەتوۆ اتىنداعى پاتريوتتىق قايىرىمدىلىق كورىنىڭ تٶراعاسى ماحمۇت نەلٸباەۆقا شەكسٸز العىسىمدى بٸلدٸرەمٸن, – دەيدٸ سۋرەتشٸلەر وداعىنىڭ مٷشەسٸ, تانىمال قىلقالام شەبەرٸ, پروفەسسور ەبٸلقاسىم سەرسەنباەۆ.
قوردىڭ دەمەۋشٸلٸگٸمەن شىعارىلعان «ەلباسىنىڭ سىنىپتاستارى», «اتالاردىڭ اقىلى, دانالاردىڭ ناقىلى» اتتى ەۋبەكٸر كەڭەس امانۇلىنىڭ قازاق حالقىنىڭ تەلٸم-تەربيەسٸنە قۇرىلعان ۇلتتىق ەنتسيكلوپەديياسى, اقجٸگٸت ەلٸبەكۇلىنىڭ «مەملٷكتەر بيلٸگٸ كەزٸندەگٸ تٷركٸ-قىپشاق ەدەبيەتٸ», «كازاحستان – رودينا ستروي وتريادا», ورازبەك سەرسەنبايۇلىنىڭ «ازاتتىق قۇرباندارى», «يستورييا مامليۋكسكوي ارحيتەكتۋرى ۆ ەگيپتە», قۇدايبەرگەن سۇلتانباەۆقا ارنالعان جەنە تاعى باسقا دا كٸتاپتار مۇراجاي سٶرەلەرٸنەن ورىن العان.
قازٸر مۇراجاي سٶرەسٸ تىڭ دەرەكتەرمەن, جاڭا جەدٸگەرلەرمەن تولىعۋ ٷستٸندە. مۇندا مۇستافانىڭ ەرتە كەزدە تٷسكەن سۋرەتٸ مەن پلەنكاسى تۇر. سونىمەن قاتار مۇستافا شوقاي مٸنگەن اربا دا الداعى ۋاقىتتا مۇراجايدىڭ قۇندى زاتتارىنىڭ بٸرٸنە اينالماق.
راسىندا دا قازٸر مۇراجاي اشۋ وڭاي ەمەس. بٸراق ماحمۇتتاي ازاماتتىڭ باستاماشى بولۋىمەن اتقارىلعان شارۋالار جەتەرلٸك. ول جاس ۇرپاقتىڭ يگٸلٸگٸنە قىزمەت ەتەتٸن, كٶپتەگەن يگٸ شارالارعا قارجىلىق قولداۋ كٶرسەتٸپ, دەمەۋشٸلٸك جاسادى. ەرينە, ونىڭ بەرٸن تٸزبەلەپ, تاۋىسۋ مٷمكٸن ەمەس. بٸراق ٸسكەر ازاماتتىڭ ۇلت ٷشٸن جاساعان ۇلان عايىر ٸسٸ كٶپ ەكەنٸن انىق اڭعاردىق. سونىڭ ٸشٸندە قازاقستاننىڭ تۇڭعىش قورعانىس مينيسترٸ, تەۋەلسٸز قازاق ەسكەرٸن قالىپتاستىرۋدا ساعادات نۇرماعانبەتوۆتىڭ ەڭبەگٸ وراسان.
–بٸز قازاقتىڭ مۇنداي قاراپايىم دا قايسار نار تۇلعالى ازاماتىنىڭ ەرلٸگٸ مەن ەرەن ەڭبەگٸن ەش ۋاقىتتا ۇمىتپاۋعا تيٸسپٸز. مۇراعات ماتاريالدارىنا جەنە باتىر اتامىزدىڭ جەكە شەجٸرەسٸنە سٷيەنە وتىرىپ, «ۇلت ماقتانىشى – ساعادات نۇرماعانبەتوۆ» اتتى ارنايى فوتوالبوم شىعاردىق. جالپى, مۇراجايدا كەلۋشٸلەردٸ قىزىقتىرار دەرەك جەتكٸلٸكتٸ. مىسالى, ساعادات نۇرماعانبەتوۆ اعامىزدىڭ 1945 جىلى 2 مامىر كٷنٸ ەكٸنشٸ رەەت كەڭەس وداعىنا باتىرى اتاعىنا ۇسىنىلعانىن ەكٸنٸڭ بٸرٸ بٸلە بەرمەيدٸ. مۇندا وسىعان قاتىستى ارنايى قول قويىلعان رەسمي ماراپات قاعازى بار. كەيٸن اعامىزعا لەنين وردەنٸ بەرٸلگەن دە, ەكٸنشٸ رەت العان باتىر اتاعى تابىس ەتٸلمەگەن. بٸز بۇل رەسمي قاعازدى ارنايى مۇراعات دەرەكتەرٸ ارقىلى تاپتىق. اتاق-داڭققا قۇمارلىعى ەمەس شىعار, ساعادات اعامىز ەكٸنشٸ باتىرلىق ماراپاتىن كەرەك تە ەتپەگەن. بٸراق رەسمي قۇجاتتاردى تاپقاننان كەيٸن مۇنىڭ بارلىعىن ٶزٸ دە راستادى. ٶيتكەنٸ اتاققا ەمەس, وتانىنا ادال بولدى. ەسكەري كٶشباسشى بولا جٷرٸپ, قاراپايىمدىلىعىنان ەكٸنشٸ العان باتىر اتاعىن دا كەرە كەتپەگەن, – دەيدٸ قور تٶراعاسى ماحمۇت نەلٸباەۆ.
راسىندا دا ساعادات نۇرماعانبەتوۆ ورتا ازييا ەسكەري وكرۋگٸ باسشىسىنىڭ بٸرٸنشٸ ورىنباسارى, 1980 جىلدارى ۆەنگرييادا كەڭەس ەسكەرلەرٸ قۇرامى باسشىسىنىڭ بٸرٸنشٸ ورىنباسارى بولدى. بۇل عانا ەمەس, ساعادات نۇرماعانبەتوۆ ەكٸنشٸ دٷنيەجٷزٸلٸك سوعىس جىلدارىندا گيتلەردٸڭ بۋنكەرٸنە بٸرٸنشٸ بولىپ كٸرگەن ەسكەري ادام. «گەستاپو عيماراتىنا» دا ساعادات اعامىزدىڭ باتالونى بٸرٸنشٸ بولىپ ەنگەن. ال ەلٸمٸز ەگەمەندٸككە قول جەتكٸزگەندە پرەزيدەنتپەن بٸرگە كەڭەسە وتىرىپ, قازاقستاننىڭ تەۋەلسٸز ەسكەرٸن دە العاشقى بولىپ جاساقتادى. قارۋلى كٷشتەرٸمٸزدٸڭ 80-90 پايىزى باسقا ۇلت ٶكٸلدەرٸن قۇراعاندىقتان, ەسكەردٸڭ ماڭايىنا ۇلتتىق كادرلاردى شوعىرلاندىردى. وسى جەردە ايتا كەتەتٸن بٸر جايت, باتىر اقساقالدىڭ ٶزٸ قولتاڭبا قويىپ, ماحمۇت ىبىرايحانۇلىنا تارتۋ ەتكەن «موي پەرەدنىي كراي» دەگەن ٶزٸنٸڭ ٶمٸر جولىنا, ەسكەري قىزمەتٸنە ارنالعان كٸتابى دا مۇراجايدا ساقتاۋلى تۇر.
بىلتىرگەنەرالداركەڭەسٸمەناقىلداساوتىرىپ, 90 جىلدىعىناارنايى مەدال شىعارىلدى. سونىمەنقاتاراۋعانسوعىسىنىڭارداگەرلەرٸمەنبٸرٸگٸپ, «ساعادات ساردارى» دەگەن تٶسبەلگٸ جاسالدى. ەكٸ دەرەكتٸ فيلم شىقتى. پاتريوتتىق سەزٸمدٸ وياتاتىن «ساعادات باتىر جاساسىن!» دەگەن ەن دٷنيەگە كەلدٸ. ەكٸ تٸلدە ايتىلاتىن بۇل ەندٸ نۇرلان نۇرتازين دەگەن ازامات ٶزٸ ورىندادى.
ەرينە, بۇل ساعادات نۇرماعانبەتوۆ اتىنداعى قوردىڭ تٶراعاسى, «مارسەل گرۋپپ» كومپانيياسىنىڭ پرەزيدەنتٸ ماحمۇت نەلٸباەۆتىڭ جاساعان قايىرىمدىلىعىنىڭ بٸر پاراسى عانا. ەسٸرەسە, قىزىلوردا وبلىسىنىڭ دەنساۋلىق سالاسىنا جاساپ جاتقان جۇمىسىنىڭ ٶزٸ بٸر تٶبە. جاساندى بٷيرەك اپپاراتىن الۋعا 16 ميلليون تەڭگە قاراجات بٶلٸندٸ. سونىڭ ارقاسىندا بٷيرەك قىزمەتٸ بۇزىلعان 52 ناۋقاستىڭ جاعدايى جاقسارىپ, تۇراقتى ەم الىپ جٷر. وبلىستاعى پەريناتالدى ورتالىقتىڭ نەرەستەلەر بٶلٸمشەسٸنە 16 ميلليون 850 مىڭ تەڭگەگە جاساندى تىنىس الۋ اپپاراتى ساتىپ الىندى. وڭتٷستٸك قازاقستان وبلىسىنداعى اۋرۋحانالارعا 3 جەدەل جەردەم كٶلٸگٸن سىيعا تارتتى.
بۇل عانا ەمەس, جاقىنداعانا «مارسەل گرۋپپ» جشس كومپانيياسى الماتى قالاسىنداعى ٷلكەن ستاديوندا سالاۋاتتى ٶمٸر سالتىنا قاتىستى دەنساۋلىق اكتسيياسىن ٶتكٸزدٸ. اكتسيياعا قوعام قايراتكەرلەرٸ, ەڭبەك ارداگەرلەرٸ, مەديتسينا قىزمەتكەرلەرٸ, بايىرعى سپورت مايتالماندارى, ٶنەر جۇلدىزدارى قاتىستى. قالاداعى «جانۇيا» مامانداندىرىلعان جەتٸم-مٷگەدەك بالالار ٷيٸنەن 565 جاس جەتكٸنشەكتەرگە ارنايى اۆتوبۋس بٶلٸنٸپ, جەتەكشٸلەرٸمەن بٸرگە ولار ستاديوننىڭ تٶرٸنە جايعاستى.
جيىن سوڭىندا «مارسەل گرۋپپ» كومپانيياسى جەتٸم-مٷگەدەك بالالار ٷيٸنە ارنايى ەكەلگەن ٷلكەن تەلەۆيزور, ەرتٷرلٸ تۇرمىستىق تەحنيكالار, كيٸم كەشەك, تەتتٸ تاعامدار مەن تٷرلٸ جەمٸس-جيدەكتەر تارقاتتى, اكتسيياعا جينالعان جانكٷيەرلەر «مارسەل گرۋپپ» كومپانيياسىنىڭ فۋتبول كومانداسىمەن «الاتاۋ» ٶنەر جۇلدىزدارىنان قۇرالعان فۋتبول كومانداسىنىڭ ويىنىن تاماشالادى. جەڭٸمپازدارعا ارنايى ماراپاتتار مەن اقشالاي سىيلىق بەرٸلدٸ. «سيۆي» پروديۋسەرلٸك ورتالىعىنىڭ ٶنەر شەبەرلەرٸمەن بٸرگە باسقا دا جۇلدىزدار ٶنەرٸن كٶرسەتتٸ. بارلىق اكتسييا قاتىسۋشىلارىنا «مارسەل-سۋ» مينەرالدى سۋى تەگٸن تاراتىلدى.
جاقسىنىڭ ارتىندا جارىم ىرىس سٶز قالادى. جاناشىر جان اتا قونىس ايدارلىدان سەدۋاقاس مولدا مەشٸتٸن سالدى. قازاق حالقىنىڭ جەڭٸمپازدارى يلييا يلين, سەرٸك سەپيەۆ پەن الماس ٶتەشوۆتەرگە ات مٸنگٸزدٸ, رەسپۋبليكالىق ماڭىزى بار ايتىس ۇيىمداستىرىپ, مەكتەپتەرگە «گازەل» كٶلٸگٸن سىيلادى. سوناۋ شيەلٸ اۋدانىنىڭ بٸرلەستٸك اۋىلىنانان اسىنا ارناپ, مەشٸت سالىپ, ونى «قالكٷل انا شاراپاتى» دەپ اتادى. ساۋاپتى جۇمىسقا ٷنەمٸ ۋاقىتىن سارپ ەتەتٸن جاناشىر ازامات ٶمٸرٸنٸڭ مەنٸن «بايلىق ەمەس, ادامگەرشٸلٸك, شىنايى سىيلاستىق, جاقسىلىق, شاراپات» دەپ تٷسٸنەدٸ. ٶلەڭدەتٸپ ايتار بولساق, «ٶزٸن عانا ويلاعان, جاماندىقتىڭ بەلگٸسٸ. ٶزگەنٸ دە ويلاعان, ادامدىقتىڭ بەلگٸسٸ». ەندەشە, ۇلت ٷشٸن ۇلى ٸستەر جاساپ جاتقان ماحمۇتتاي اعامىزدىڭ جاناشىر جارقىن ٸستەرٸنە قۋانايىق...
ب.بەكبولات
