ۋران ارزان باعامەن شەتەلگە كەتٸپ جاتىر
– تيمۋر ميفتاحۇلى, ەلٸمٸزدە اەس سالۋ مەسەلەسٸنٸڭ ٶزەكتٸلٸگٸ ارتىپ وتىر. سٸزدٸڭشە, اەس-تٸڭ ەنەرگەتيكالىق مٷمكٸندٸگٸ مەن ارتىقشىلىعى قانداي?
– نەگٸزٸ بالقاش ماڭايىندا سالىناتىن اەس قۇرىلىسىنىڭ جوباسى ٶتكەن عاسىردا قاراستىرىلعان. العاشقى جوبا 1996-1997 جىلدارى قولعا الىندى. سول كەزدٸڭ ٶزٸندە تەحنيكالىق-ەكونوميكالىق نەگٸزدەمەسٸ مەن بارلىق ەسەپ-قيسابى جاسالدى.
اەس بٸزگە نە ٷشٸن كەرەك?
بٸرٸنشٸدەن, ٶندٸرٸستٸ ەرتاراپتاندىرۋ كەرەك بولدى. ٶزٸڭٸز بٸلەسٸز, بٸزدەگٸ ٶندٸرٸستٸڭ كٶبٸ كٶمٸر ستانتسيياسى ارقىلى جۇمىس ٸستەيدٸ. تەجٸريبە كٶرسەتكەندەي, بۇل ەلٸمٸزدٸڭ ەنەرگەتيكالىق قاۋٸپسٸزدٸگٸن قامتاماسىز ەتۋٸنە قاجەت بولىپ سانالادى. سەبەبٸ, بولاشاقتا كٶمٸرتەگٸ كومپونەنتتەرٸن قولدانۋعا سالىناتىن سالىق كٶلەمٸ دە ارتادى. ونىڭ ٷستٸنە بٷكٸل ەلەم جاسىل ەكونوميكاعا كٶشۋدٸ قۇپتاپ وتىر. سوندىقتان بۇل جٷيەدە مٷمكٸندٸگٸنشە كٶمٸرتەگٸنسٸز ەنەرگييا كٶزدەرٸن دامىتۋ كٶزدەلدٸ.
دەمەك, ەلەكتر ەنەرگيياسىن ەرتاراپتاندىرۋ مەسەلەسٸ سوناۋ 1996 جىلى تالقىعا سالىنعانىن ايتا كەتۋ كەرەك. مۇنىڭ بەرٸ ەلٸمٸزدٸڭ ەنەرگەتيكالىق قاۋٸپسٸزدٸگٸن قامتاماسىز ەتۋدەن تۋعان.
ەكٸنشٸدەن, قازاقستان كٶپ جىلدان بەرٸ ۋران ٶندٸرۋ بويىنشا ەلەمدە بٸرٸنشٸ ورىندا, ال ۋران قورى بويىنشا ەكٸنشٸ ورىندا. 2018 جىلدان باستاپ ۋران ساتۋ كٶلەمٸ بويىنشا دا ەلەمدە بٸرٸنشٸ ورىنعا شىقتى. ەلٸمٸزدە جىل سايىن 20 مىڭ توننادان استام ۋران ٶندٸرەدٸ. بۇل ەلەمدەگٸ بٷكٸل ۋران ٶندٸرٸسٸ كٶلەمٸنٸڭ شامامەن 40 پايىزى.
مٸنە, ەلەمدٸك ۋران ٶندٸرٸسٸنٸڭ وسىنشاما بٶلٸگٸ قازاقستانعا تيەسٸلٸ. سوندىقتان بٸزدە كٶمٸرگە قاراعاندا ۋران ەنەرگەتيكالىق قورى كٶپ. قازٸر ۋران ارزان باعامەن شەتەلگە كەتٸپ جاتىر. مۇنىمەن قوسا ٶسكەمەن قالاسىندا يادرولىق وتىن ٶندٸرٸسٸ بار. كەڭەستٸك كەزەڭدە بۇل قالاداعى نىسان يادرولىق وتىن تابلەتكالارىنىڭ 80 پايىزىمەن قامتاماسىز ەتتٸ. تٸپتٸ, سول ۋاقىتتا ەلەمدەگٸ قۋاتتى ٶندٸرٸس وشاعىنا اينالسا دا, كەيٸن توقتاپ قالدى.
بىلتىر قىتاي نارىعى ٷشٸن يادرولىق وتىن ٶندٸرەتٸن ٶندٸرٸس ورنى ٸسكە قوسىلدى. وسى ايتىلعان فاكتوردىڭ بارلىعى ەلٸمٸزدٸڭ ەنەرگەتيكالىق ساياساتىن دامىتۋ كەرەكتٸگٸن ايعاقتايدى.
قازاقستاننىڭ ەنەرگييا جٷيەسٸن دامىتۋعا بايلانىستى كونتسەپتسييا جاساقتالىپ جاتىر. مۇنىڭ بارىسىندا ەلەكتر گەنەراتسيياسىنىڭ ەر تٷرٸ ەسكەرٸلەدٸ.
اتاپ ايتقاندا, دەستٷرلٸ ەنەرگييا كٶزدەرٸ – كٶمٸر, مۇناي, گاز تٷرٸنەن بٶلەك, سۋ ەلەكتر ستانتسيياسى مەن جاڭارتىلعان ەنەرگييا كٶزدەرٸن جەنە بۇعان اتوم ەلەكتر ستانتسيياسىن قوسۋعا بولادى. ەرينە, بۇل فاكتورلار عىلىمي-تەحنيكالىق ەلەۋەتٸمٸزدٸڭ دامۋىن كٶرسەتەدٸ. سونىڭ ٸشٸندە اتوم ەنەرگەتيكاسى – ايتارلىقتاي جوعارى تەحنولوگييالى ٶندٸرٸسكە جاتادى. سوڭعى كەزدە يادرولىق مەديتسينا, يزوتوپتى تەحنولوگييا كەڭ تانىمالدىققا يە. تٸپتٸ, قازٸر يادرولىق مەديتسينا ورتالىعى جاقسى دامىپ كەلەدٸ. مۇنىڭ بەرٸ اتوم ەنەرگيياسىن پايدالانۋمەن تىعىز بايلانىستى.
– اەس – ەلٸمٸز ٷشٸن ستراتەگييالىق ماڭىزى بار نىسان. ەرينە, مۇنى ٶزٸمٸزدٸڭ ماماندار باسقارۋى تيٸس. بۇل سالادا بٸلٸكتٸ عىلىمي ماماندار جەتكٸلٸكتٸ مە?
– ەرينە, مامان جاعىنان مەسەلە جوق, جەتكٸلٸكتٸ. بٸزدە ٷلكەن ۇلتتىق يادرولىق ورتالىعى, يادرولىق فيزيكا ينستيتۋتى بار. مۇندا اتوم ەنەرگەتيكاسى بويىنشا ماماندار دايىندالادى.
سونداي-اق, ەلٸمٸزدە اتوم ەنەرگەتيكاسى ماماندارى ٷش جوعارى وقۋ ورنىندا دايارلانادى. ەل-فارابي اتىنداعى قازاق ۇلتتىق ۋنيۆەرسيتەتٸنٸڭ فيزيكا فاكۋلتەتٸندە «يادرولىق فيزيكا» دەگەن ماماندىق بۇرىننان بار. ال ەكٸ جىل بۇرىن وسى وقۋ ورنىندا مەسكەۋ ينجەنەرلٸك-فيزيكالىق ينستيۋتىنىڭ فيليالى اشىلىپ, اتومدىق رەاكتورلار ماماندىعىن دايارلاۋ قولعا الىندى. ع.دەۋكەەۆ اتىنداعى الماتى ەنەرگەتيكا جەنە بايلانىس ۋنيۆەرسيتەتٸندە, ل.گۋميلەەۆ اتىنداعى ەۋرازييالىق ۇلتتىق ۋنيۆەرسيتەتٸندە اتومدىق رەاكتورلار جەنە يادرولىق ەنەرگەتيكا ماماندىعى بار.
ودان بٶلەك, جاستار «بولاشاق» باعدارلاماسىمەن «اتوم ٶنەركەسٸبٸ», «اتوم يادروسى جەنە بٶلشەكتەر فيزيكاسى», «تەحنيكالىق فيزيكا» جەنە «يادرولىق ينجەنەرييا» ماماندىقتارى بويىنشا بٸلٸم جيناقتاپ كەلەدٸ. دەمەك, بٸزدە اتوم ەنەرگەتيكاسىن دامىتاتىن مٷمكٸندٸك تە, ماماندار دا جەتكٸلٸكتٸ.
كٷن مەن جەلدٸڭ ەنەرگيياسى تۇراقتى ەمەس
– ەگەر اەس سالىنسا, ەنەرگييا سالاسىندا تەۋەلسٸزدٸككە قول جەتكٸزە الامىز با?
– بٸزدٸڭ الدىمىزداعى ماقسات – ەلٸمٸزدٸڭ ەنەرگەتيكالىق قاۋٸپسٸزدٸگٸن قامتاماسىز ەتۋ. ەگەر قاجەتتٸ, كٶپ مٶلشەردەگٸ ەنەرگييا كٶزٸن دەر ۋاقىتىندا تيٸستٸ جەرگە جەتكٸزٸپ, ەلدٸ تٷگەل قامتىپ وتىرساق, قاۋٸپسٸزدٸكتٸ ساقتاۋ دەگەن وسى.
اتوم ەلەكتر ستانتسيياسى تۋرالى ايتقاندا ول نىساننىڭ قاۋٸپسٸز جۇمىس ٸستەۋٸن قامتاماسىز ەتۋ ماڭىزدى. ياعني, بٸز ەكونوميكالىق تۇرعىدان جاقسى كٶرسەتكٸشكە يە زاماناۋي ٷلگٸدەگٸ 3 جەنە 3+ سوڭعى بۋىن رەاكتورىن قاراستىرىپ جاتىرمىز. بٸزگە ۇسىنىس بەرگەن ەلدەردٸڭ ۆەندورىن قاراستىرعان كەزدە الدىمەن وسى جاعىنا باسا كٶڭٸل بٶلەمٸز. سەبەبٸ, بۇل ەڭ قاجەتتٸ نەگٸزگٸ فاكتوردىڭ بٸرٸ.
– 2035 جىلعا قاراي ەلەكتر قۋاتىنىڭ تاپشىلىعى 30 پايىزعا ارتادى دەگەن بولجام بار. اەس سالىنعانعا دەيٸن قالاي امالدايمىز? بەلكٸم, بالاما ەنەرگييا كٶزدەرٸن جاڭعىرتۋعا باسا مەن بەرۋ كەرەك پە?
– بۇل ساۋالعا ەنەرگەتيكتەر ناقتى جاۋاپ بەرەتٸن شىعار. بۇل – بٸر. ەكٸنشٸدەن, بالامالى ەنەرگييا كٶزدەرٸن دامىتۋ مەسەلەسٸ بۇعان دەيٸن دە ايتىلىپ كەلدٸ.
الايدا, بالامالى ەنەرگييا كٶزدەرٸ – اسا كٷردەلٸ باعىت. بۇدان الىناتىن قۋات كٶزٸ دە تۇراقتى ەمەس. گەنەراتسييا دا ٷزدٸكسٸز جۇمىس ٸستەي المايدى.
بىلايشا ايتقاندا, كٷن, جەل ەنەرگيياسى اۋا رايىنىڭ قۇبىلمالىعىنا بايلانىستى. مەسەلەن, كٷن بۇلتتى بولسا, جەل تۇرماي قالسا, نە ٸستەيمٸز? بۇل كەزدە كٷن باتارەياسى ٸستەن شىعىپ قالادى. سوندىقتان ەنەرگييا جيناقتاۋ قورى بٸرقالىپتى بولمايدى.
بٸر سٶزبەن ايتقاندا, ماماندار بالامالى ەنەرگييا كٶزدەرٸ ٶتە قىمباتقا تٷسەتٸنٸن ايتۋدا. ال اتوم ستانتسيياسى بازالىق گەنەراتسييانى تولىقتاي قامتاماسىز ەتەدٸ.
قازٸرگٸ تاڭدا گاز ستانتسييالارىن سالۋ قۇرىلىسىنىڭ جوباسى قولعا الىنىپ جاتىر. مۇناي, گازدى قولدانۋ ارقىلى ەلەكتر كٶزٸن ٶندٸرەتٸن تەحنولوگيياعا نەگٸزدەلگەن. بۇل اەس-كە قاراعاندا ەلدەقايدا تەزٸرەك سالىنادى. سوندىقتان اەس سالىنعانعا دەيٸن ەنەرگييا تاپشىلىعى مەسەلەسٸنٸڭ ورنىن گاز ستانتسيياسى جابا تۇرادى. ال قازاقستاننىڭ ەلەكتر ەنەرگەتيكاسى تۇجىرىمداماسىن جاساقتاپ, قابىلداعان كەزدە بٸزگە قانشا اتوم بلوگى كەرەك, ونىڭ قۋاتتىلىعى قانداي بولۋى تيٸس, وسى تٷيتكٸلدٸڭ بەرٸن ەسەپكە الۋ قاجەت. ەزٸرشە كٶمٸرتەكسٸز بازالىق جالعىز گەنەراتسييا – اتوم ەنەرگەتيكاسى.
– چەرنوبىل مەن فۋكۋسيماداعى قايعىلى اپاتتى تٸلگە تيەك ەتەتٸن حالىقتىڭ بويىندا ەلٸ دە ٷرەي باسىم. بۇل كٶزقاراستى قالاي ٶزگەرتۋگە بولادى? جالپى, اەس قاۋٸپسٸز بە?
– ەرينە. ونىڭ قاۋٸپسٸزدٸگٸنە كٷمەن كەلتٸرۋگە بولمايدى. ەلگٸندە بٸز جوبا بويىنشا تەك 3 جەنە 3+ سوڭعى بۋىن رەاكتورىن عانا قاراستىرىپ وتىرعانىمىزدى بەكەر ايتقان جوقپىن. مۇنداي رەاكتوردىڭ قاۋٸپسٸزدٸك دەڭگەيٸنٸڭ كٶرسەتكٸشٸ جوعارى ەرٸ بۇل ەنەرگوبلوكتاردىڭ اپاتقا ۇشىراۋى سيرەك. بلوكتى پايدالانۋعا بەرگەننەن كەيٸن 10 ملن جىل ٸشٸندە بٸر وقيعا بولۋى مٷمكٸن.
ال حالىقتىڭ پٸكٸرٸ مەن كٶزقاراسىن ٶزگەرتۋ تٷسٸندٸرۋ جۇمىستارىنىڭ اياسىندا جٷزەگە اسادى دەپ ويلايمىن. ەرينە, بٸزگە وسى تۇرعىدا قويىلاتىن سانداعان سۇراققا بارىنشا جان-جاقتى جاۋاپ بەرۋگە تىرىسامىز. الايدا, تۇرعىندار اراسىندا تٷبەگەيلٸ قارسىلىق تانىتۋشىلار جوق. بٸز ٷنەمٸ ساۋالناما جٷرگٸزەمٸز عوي.
سونىڭ نەتيجەسٸنە قاراساق, قازاقستان حالقىنىڭ باسىم بٶلٸگٸ اتوم ەنەرگەتيكاسىن دامىتۋدى قولدايدى. ال مۇنى ەلەۋمەتتٸك جەلٸدە قارسى پٸكٸر جازۋشىلاردىڭ ويىمەن ٶلشەۋگە بولمايدى.
سول باياعى چەرنوبىل مەن فۋكۋسيمانى نەگٸزگە الىپ, اتتانداي بەرەتٸندەر كٶپ. بٸز بارىنشا تٷسٸندٸرٸپ, اشىق بولۋعا تىرىسامىز. دەسەك تە ەلەۋمەتتٸك جەلٸدەگٸ پٸكٸرلەر تۇتاس حالىقتىڭ وي-تۇجىرىمى ەمەس. شىن مەنٸندە, بۇل سالادان حابارى بار, تەحنيكالىق بٸلٸمگە جەتٸك, ساۋاتتى مامانداردىڭ كٶزقاراسى مٷلدەم باسقا.
اەس? بالقاشتىڭ سۋى تارتىلىپ قالماي ما?
– بىلتىر ەنەرگەتيكا مينيسترلٸگٸ اەس سالاتىن اۋماق رەتٸندە بالقاش كٶلٸ ماڭىنداعى ٷلكەن اۋىلى تاڭدالعانىن ايتتى. الايدا, مۇنى جەرگٸلٸكتٸ تۇرعىندار قالاي قابىلدادى?
– مەنٸڭشە, بۇل ايماقتاعى حالىققا بەرٸ تٷسٸنٸكتٸ. ولار مۇنىڭ سوناۋ 1996 جىلى قولعا الىنعان جوبا ەكەنٸن جاقسى بٸلەدٸ. سودان بەرٸ جوبانىڭ قاشان باستالاتىنىن كٷتٸپ جٷر دەسەم ارتىق ايتقانىم ەمەس. جەرگٸلٸكتٸ جۇرتتىڭ پٸكٸرٸن بٸلۋگە بارعان جۋرناليستەر مەن بلوگەرلەرگە دە سولاي جاۋاپ بەرگەن. الايدا, بلوگەرلەر تاراپىنان «تۇرعىندار اەس-تٸڭ سالىنۋىن كٷتٸپ جٷر. ولارعا جۇمىس كٶزٸ تابىلسا بولعانى» دەگەن پٸكٸردٸ ەستٸپ قالدىم. بۇل ولاي ەمەس. سەبەبٸ, تەحنيكالىق بٸلٸمٸ بار كەز كەلگەن ەنەرگەتيكا مامانى اتوم ستانتسيياسىنا قاتىستى مەسەلەنٸڭ بەرٸنە قانىق. بٸز ولارمەن تالاي مەرتە سٶيلەسٸپ, تٷسٸندٸردٸك. قازٸر ولاردىڭ تاراپىنان قولداۋ جاقسى.
– ەگەر ەكٸ رەاكتورلى رەاكتور سالىنسا, وعان قاجەتٸ سۋ كٶلەمٸ قانشا? وسى تۇرعىدا بالقاش كٶلٸنٸڭ سۋى ازايىپ, رادياتسييالىق قالدىق مٶلشەرٸ ارتادى دەگەن پٸكٸرگە نە دەيسٸز?
– مۇنىڭ بەرٸ جوبادا جان-جاقتى قارالادى, ەسەپتەلەدٸ. ەرينە, بالقاشتىڭ سۋىنا تيتتەي دە ەسەرٸ جوق. ايتالىق, بەلورۋسسييادا 1200 مۆت-تان تۇراتىن ەكٸ رەاكتور بار. وعان جىلىنا تۇتىناتىن سۋ كٶلەمٸ 63 ملن تەكشە مەتر. ياعني, قايتارىمسىز شىعىن رەتٸندە سۋ بۋعا اينالىپ كەتەدٸ. دەمەك, سۋدىڭ قايناپ كەتۋٸ مٷمكٸن ەمەس. مۇنىڭ بەرٸ ەسەپتەۋلٸ.
بالقاش كٶلٸندە سۋدىڭ تابيعي تٷردە بۋلانۋى جىلىنا 0,3 پايىز مٶلشەردە عانا. دەمەك, بالقاش كٶلٸندەگٸ سۋ كٶلەمٸنە زييانى تيمەيدٸ.
سونداي-اق, اەس-تە راديواكتيۆتٸ قالدىقتار سىرتقا شىقپايدى. بٸرنەشە كونتۋر بولادى. سول كونتۋر بويىندا سالقىنداتىلادى. بٸز سۋدى نە ٷشٸن قولدانامىز? ەڭ الدىمەن ەلەكتر گەنەراتوردان كەيٸن تۇراتىن كوندەنساتورلاردى سالقىنداتۋ ٷشٸن. كونتۋرداعى قۇبىرمەن جٷرەتٸن سۋ كٶل نەمەسە توعانداعى سۋمەن جاناسپايدى. سوندىقتان «راديواكتيۆتٸ قالدىقتار بالقاش كٶلٸنە قۇيىلادى» دەگەن پٸكٸر جاڭساق. ونىڭ بەرٸ ارنايى تەحنولوگييا ارقىلى قاداعالانادى. تٸپتٸ, قاجەت دەپ تاپساق, ەلەمدە سۋدى مٷلدەم قاجەت ەتپەيتٸن جوبالار بار. بٸراق بۇلاردىڭ باعاسى قىمباتىراق بولادى.
ۆەندور تاڭداۋ ديلەمماسى
– بيىل قاي ەلدٸڭ ۆەندورىن تاڭداۋ تۋرالى شەشٸم قابىلدانادى دەلٸندٸ. قازٸر وسى تۇرعىدا تٶرت ەلدٸڭ ماماندارىمەن كەلٸسسٶز قالاي جٷرٸپ جاتىر? نەگٸزٸنەن قاي مەملەكەتتٸڭ تەجٸريبەسٸ كٶڭٸلگە قونىمدى?
– ەر رەاكتوردىڭ ارتىقشىلىعى مەن كەمشٸلٸگٸ بار. بۇعان دەيٸن قىتاي, كورەيا, رەسەي, اقش جەنە فرانتسييادان – 6 ۆەندوردان تەحنيكالىق-كوممەرتسييالىق ۇسىنىستار كەلٸپ تٷستٸ. يادرولىق ەنەرگەتيكالىق تەحنولوگييالاردى سالىستىرمالى تالداۋ مەن باعالاۋ ٷشٸن «Assystem» فرانتسۋز كومپانيياسىمەن بٸرگە ماگاتە قۇجاتتارىنىڭ ۇسىنىمدارى نەگٸزٸندە كريتەرييلەر جٷيەسٸ ەزٸرلەندٸ. جالپى شەتەلدٸك اتومدىق تەحنولوگييالار ۆەندورلارى ۇسىنعان زاماناۋي رەاكتورلاردىڭ 13 جوباسى زەرتتەلدٸ. سونىڭ نەتيجەسٸندە 4 جوباعا ارنايى ساراپتاما ٶتكٸزٸپ, شكالا بويىنشا كەمشٸلٸگٸ مەن ارتىقشىلىعىن انىقتاپ, قورىتىندىنى جەتەكشٸ ماماندارعا بەردٸك.
ەندٸ مۇنىمەن ەرٸ قاراي ٷكٸمەت اينالىساتىن بولادى. ياعني, بۇل جەردە تەحنيكالىق مەسەلەمەن قوسا باسقا دا تٷيتكٸلدەر جەتەدٸ.
مەسەلەن, قازٸر ەلەمدە گەوساياسي احۋال ۋشىعىپ تۇر. بٸز تاڭداعان مەملەكەت رەاكتورىن ەلٸمٸزدە سالا الا ما, جوق پا, مۇنى دا قاراستىرۋ كەرەك. سالىستىرمالى تٷردە الساق, ەلەمنٸڭ بٸراز ەلٸندە اەس-تى «روساتوم» سالىپ كەلەدٸ. ولاردىڭ باعدارلاماسىندا مامان دايىنداۋ جاعى قاراستىرىلعان.
سول سيياقتى فرانتسييانىڭ جاڭا رەاكتورىنىڭ ارتىقشىلىعى كٶپ, بٸراق قىمبات. بۇل جوبا اياسىندا دا قوسىمشا مامان دايىنداۋ ەسكەرٸلگەن.
وڭتٷستٸك كورەيانىڭ اەس سالۋ مەن ونى ٸسكە قوسۋداعى تەجٸريبەسٸ مول. بۇل مەملەكەت بٸرٸككەن اراب ەمٸرلٸگٸنە سوڭعى زاماناۋي ٷلگٸدەگٸ اەس سالىپ بەردٸ. قىتايدىڭ دا اەس قۇرىلىسى بويىنشا اۋقىمدى جوباسى كٶپ. مۇندا رەاكتوردىڭ تٷرٸ دە بارشىلىق. ولاردىڭ دا ۇسىنىسى قىزىقتىرىپ وتىر.
بٸر سٶزبەن ايتقاندا, قاي-قايسىسىنىڭ ٶز ەرەكشەلٸگٸ بار. سوندىقتان ولاردىڭ ەرقايسىنىن تاڭداۋ مٷمكٸندٸگٸ 25 پايىز. قازٸر كەلٸسسٶز جٷرٸپ جاتىر. كەيبٸر پارامەترلەردٸ ەلٸ دە انىقتاۋعا مەجبٷرمٸز. ولار دا اەس قۇرىلىسىنا قانشا اقشا كەتەتٸنٸن, قارجىلاندىرۋ كٶزٸ قايدان كەلەتٸنٸن, قالاي تٶلەيتٸنٸمٸزدٸ سۇراپ جاتىر. بٸز بۇل جوبانى ەزٸرگە كوممەرتسييالىق باعىتتا قاراستىرىپ وتىرمىز.
اەس قۇرىلىسى جوباسىن ٸسكە اسىرۋدىڭ باستاپقى مەرزٸمدەرٸنە كەلەتٸن بولساق, الدىن الا بولجام بويىنشا, 2023 جىلى تەحنولوگييالار جەتكٸزۋشٸسٸ تاڭدالسا, 2025 جىلعا قاراي تەحنيكالىق-ەكونوميكالىق نەگٸزدەمە ەزٸرلەنٸپ, مەملەكەتتٸك ساراپتاما جٷرگٸزٸلەدٸ. 2025 جىلدى اەس سالۋ تۋرالى ٷكٸمەت قاۋلى قابىلداۋى قاجەت.
2028 جىلعا قاراي جوبالىق-سمەتالىق قۇجاتتاما ەزٸرلەنەدٸ جەنە ساراپتاما تاعايىندالادى. 2034 جىلى قۇرىلىس-مونتاجداۋ جۇمىستارى اياقتالىپ, 2035 جىلعا قاراي اەس پايدالانۋعا بەرٸلەدٸ. 2029 جىلى قۇرىلىس-مونتاجداۋ جۇمىستارى باستالىپ, جابدىقتار جەتكٸزٸلەدٸ دەگەن جوسپار بار.
– دەمەك, اەس-كە كەتەتٸن 11-12 ملرد اقش دوللارى ٶزٸن-ٶزٸ اقتاي ما? ودان كەيٸن ەنەرگييا كٶزٸ ارزانداي ما, ەلدە كەرٸسٸنشە قىمباتقا تٷسە مە?
– ەرينە, اقتايدى. بٸزدەگٸ ەلەكتر قۋاتىنىڭ تاريفتٸك قۇنى كٶرشٸ جاتقان ەلدەرمەن سالىستىرعاندا ەلدەقايدا ارزان. بٸراق ٶمٸر بويى بۇلاي بولا بەرمەيدٸ. سەبەبٸ, ەلٸمٸزدە سوڭعى وتىز جىلدا بٸر ەنەرگييا ستانتسيياسىن سالمادىق. سوندىقتان اەس سالىنسا, ەنەرگييا كٶزٸنە دەگەن كٶزقاراس ٶزگەرەدٸ. جۇمىس ٸستەپ تۇرعان ستانتسييالاردىڭ توزىعى جەتٸپ, اپاتتى جاعدايدا تۇر.
قىستىگٷنٸ حالىقتى ەبٸگەرگە سالىپ, ونى جٶندەۋ جۇمىستارىنا دا كٶپ شىعىن جۇمسالدى. قازٸر جانارماي باعاسى دا قىمباتتاپ جاتىر. نەگٸزٸ بۇل مەسەلەگە ەنەرگەتيكا مينيسترلٸگٸ جاۋاپ بەرەدٸ. قانداي تاريف ەنگٸزٸلەدٸ, قۇنى قانشا بولادى, شەشٸم شىعاراتىن سولار.
كەيبٸرەۋلەر قوسىمشا كٶمٸر ارقىلى جۇمىس ٸستەيتٸن ستانتسييالار سالۋ كەرەكتٸگٸن ايتادى. قازاقستان «كٶمٸرتەك شىعىنىن» تٶمەندەتۋدٸ قاراستىراتىن پاريج كەلٸسٸمٸنە قول قويدى. پارنيك گازداردىڭ شىعۋىنا ەڭ الدىمەن ەنەرگەتيكا سەبەپشٸ. سوندىقتان بٸز ەنەرگەتيكانى كٶمٸرتەكسٸز ٶندٸرٸس جولىنا قويۋىمىز كەرەك. سونىمەن قاتار كٶمٸرتەك سالىعى ٶسٸپ جاتىر. ياعني, قالاساق تا, قالاماساق تا, بٸز ەنەرگەتيكادا پارنيك گازدار – كٶمٸرتەك شىعاراتىن سەكتوردى قىسقارتۋىمىز كەرەك. ەنەرگييا قاۋٸپسٸزدٸگٸن ساقتايمىز دەسەك, ٶزٸمٸزدٸڭ اەس بولۋى كەرەك. سەبەبٸ, 3+ بۋىنداعى رەاكتورلاردىڭ جوبالىق مەرزٸمٸ 60 جىل دەسە دە, 80-100 جىلعا دەيٸن جۇمىس ٸستەيدٸ. ياعني, جٷز جىل بويى قاۋٸپسٸز ەنەرگييا كٶزٸن تۇتىنا الامىز.
– سۇحباتىڭىزعا راقمەت!
اياۋلىم شايماردان
https://dalanews.kz/kogam/88910-qaisar-askeri-patriottyq-oyyndarynyng-aq
