19 سەۋٸردە استانادا «قر-نىڭ بەس تٸگۋ جەنە لوتەرەيا بيزنەسٸنٸڭ ٶزٸن-ٶزٸ رەتتەۋ ۇيىمى» اسسوتسياتسيياسى ويىن بيزنەسٸن رەتتەۋشٸ – قازاقستان رەسپۋبليكاسى مەدەنيەت جەنە سپورت مينيسترلٸگٸ, 4H Agency كونسالتينگتٸگٸمەن بٸرلەسٸپ «ويىن بيزنەسٸن رەتتەۋ: حالىقارالىق تەجٸريبە جەنە قازاقستان» اتتى حالىقارالىق كونفەرەنتسييا ٶتكٸزدٸ.
جيىنعا قر مەدەنيەت جەنە سپورت مينيسترلٸگٸ, قر ٸشكٸ ٸستەر مينيسترلٸگٸ, قر اقپارات جەنە قوعامدىق دامۋ مينيسترلٸگٸ, قارجى مونيتورينگٸ اگەنتتٸگٸنٸڭ قىزمەتكەرلەرٸ, قر قارجى نارىعىن رەتتەۋ جەنە دامىتۋ اگەنتتٸگٸ, اقمولا وبلىسىنىڭ كەسٸپكەرلٸك جەنە تۋريزم باسقارماسى, الماتى وبلىسىنىڭ تۋريزم باسقارماسى, 4H Agency حالىقارالىق كونسالتينگتٸك اگەنتتٸگٸنٸڭ قىزمەتكەرلەرٸ جەنە تمد ەلدەرٸنٸڭ ويىن بيزنەسٸن رەتتەۋشٸلەر جەنە ويىن بيزنەسٸنٸڭ ٶكٸلدەرٸ قاتىستى.
ايتا كەتەيٸك, قازاقستاندا ويىن بيزنەسٸن رەتتەۋ تۋرالى مۇنداي اۋقىمدى دەڭگەيدەگٸ كونفەرەنتسييا العاش رەت ۇيىمداستىرىلدى. شارانى ٶتكٸزۋگە مەدەنيەت جەنە سپورت مينيسترلٸگٸنٸڭ, بۋكمەكەرلٸك ٶرۇ قولداۋ بٸلدٸردٸ. قازاقستاننىڭ مەملەكەتتٸك ورگاندارى بەس تٸگۋ سالاسىنا ارنالعان حالىقارالىق كونفەرەنتسيياعا العاش رەت قاتىسىپ وتىر.
ٶزەكتٸ تاقىرىپقا ارنالعان جيىندا ساراپشىلار مەن تمد ەلدەرٸنەن كەلگەن قوناقتار: سالا قاتىسۋشىلارىنىڭ ٶزارا ەرەكەتتەسۋٸ, ويىن يندۋستريياسىنىڭ ەۋروپالىق رەتتەۋشٸلەرٸ قىزمەتٸنٸڭ ەرەكشەلٸكتەرٸ, «جاۋاپتى ويىن» قۇمار ويىنداردىڭ پرينتسيپتەرٸ, ويىن يندۋستريياسىنىڭ تۇراقتى دامۋى, ەكونوميكا مەن بيزنەسكە ەسەرٸ, بۋكمەكەرلەردٸڭ سالىق تٶلەۋٸ, زاڭسىز وپەراتورلاردىڭ ويىن بيزنەسٸنە ەسەرٸ تۋرالى تالقىلادى.
ال دامىعان ەلدەردە ويىن يندۋستريياسىن رەتتەۋشٸلەر قىزمەتٸنٸڭ ەرەكشەلٸگٸ نەدە? 2023 جىلى ويىن بيزنەسٸن رەتتەۋ – ليتسەنزييا تٷرلەرٸ, ەرتٷرلٸ ەلدەردەگٸ ويىن وپەراتورلارىن ليتسەنزييالاۋ پروتسەسٸ (تولىق تىيىم سالۋ, مونوپولييا, جەكەلەگەن سالالىق ۆەرتيكالدارعا تىيىم سالۋ جەنە اشىق نارىق) قالاي جٷزەگە اسادى? ويىن جەنە سپورت يندۋستريياسىنىڭ ٶزارا ەرەكەتتەسۋٸ – بۋكمەكەرلٸك كەڭسەلەردٸڭ ەلدەگٸ سپورتتى دامىتۋىنا قالاي ەسەر ەتەدٸ? بۋكمەكەرلٸك كەڭسە سايتتارىنا «جاۋاپتى ويىن» فۋنكتسيياسىن قوسۋ نەلٸكتەن ماڭىزدى? وسى جەنە ٶزگە دە سۇراقتار اياسىندا وتاندىق ەكسپەرتتەر مەن تمد ەلدەرٸنەن كەلگەن سپيكەرلەر پٸكٸر الماستى.
كونفەرەنتسيياعا قاتىسۋشىلاردىڭ ايتۋىنشا, الدىڭعى قاتارلى ەلدەر ويىن بيزنەسٸ يندۋستريياسىن ەلدەقاشان بٸرجاقتى ەتكەن. مىسالى, ەۋروپادا ويىن بيزنەسٸ ارقىلى مەملەكەتتٸڭ بيۋدجەتٸنە جىل سايىن ميللياردتاعان سالىق تٷسٸپ جاتىر. ەرينە, بۇل ٶز كەزەگٸندە ويىن يندۋستريياسى تۋرالى زاڭدى رەتتەگەن ەلدەردٸڭ ەكونوميكاسىنا وڭ ەسەر ەتەدٸ. وعان قوسا, زاڭنامانى جەتٸلدٸرگەن مەملەكەتتەردە ٷلكەن سپورتتىڭ دامۋ كٶرسەتكٸشٸ جوعارى. قالاي دەيسٸز عوي?! ٶيتكەنٸ ەۋروپادا بۋكمەكەرلەر سپورتتىق جارىستاردىڭ بٸردەن-بٸر دەمەۋشٸسٸنە اينالعان.
قۇمار ويىنعا ەۋروپالىق كٶزقاراس
ەۋروپا ەلدەرٸندە نارىقتى باسقارۋدىڭ ەكٸ ٷلگٸسٸ قولدانىلادى:
- ەدەتتە, ٷكٸمەت نەمەسە كەز كەلگەن مينيسترلٸك باقىلايتىن جەكە ورگان قۇرۋ (كٶپ جاعدايدا قارجى مينيسترلٸگٸ).
- بەلگٸلٸ بٸر مينيسترلٸكتٸڭ وسى مٸندەتتەمەلەردٸ ورىنداۋى.
جالپى, ەۋروپا ەلدەرٸندە قۇمار ويىندار نارىعىن جەكە, ارنايى ورگان قۇرۋ ارقىلى مەملەكەتتٸك رەتتەۋ – ەڭ تانىمال مودەل. بۇل تاڭداۋ قۇمار ويىندار نارىعىنىڭ ەرەكشەلٸكتەرٸنە بايلانىستى. سەبەبٸ مەملەكەتتٸك رەتتەۋ تۇرعىسىنان وسى شەشٸم نەگٸزٸندە ازاماتتار مەن قوعامنىڭ قۇقىقتارىن قورعاۋ, بيۋدجەتتٸ تولتىرۋ, قارجىلىق مونيتورينگ جەنە بٸر مەزگٸلدە وففلاين جەنە ونلاين باعىتتارى قامتىلعان. اتالعان پروتسەسس ونى ەكونوميكانىڭ باسقا سالالارىنىڭ ەرەجەلەرٸنە سەيكەس رەتتەۋگە مٷمكٸندٸك بەرمەيدٸ جەنە ەرتٷرلٸ سالالاردا تەجٸريبەسٸ بار مەملەكەتتٸك ساراپشىلاردى, سونداي-اق جەكەلەگەن رەتتەۋ جەنە رەتتەۋ تەسٸلدەرٸن تارتۋدى تالاپ ەتەدٸ. مىسال رەتٸندە ەڭ دامىعان ەۋروپالىق يۋريسديكتسييالاردى قاراستىرايىق:
مالتا – ەۋروپالىق وداق بويىنشا ونلاين سەكتوردى رەتتەۋدٸ باستاعان العاشقى مەملەكەت.
ۇلىبريتانييا – قۇمار ويىنداردىڭ جاقسى قالىپتاسقان جەنە ۇزاق ۋاقىت بويى تيٸمدٸلٸگٸ دەلەلدەنگەن رەتتەۋٸ بار ەلدەردٸڭ بٸرٸ. مۇندا قۇمار ويىن وپەراتورلارىنىڭ بٸرقاتار ەلەمدٸك برەندتەرٸ دە ورنالاسقان.
دانييا – قۇمار ويىنداردى رەتتەۋ سالاسىنداعى زاماناۋي ەزٸرلەمەلەردٸ جيناعان سالىستىرمالى تٷردە جاقىندا اشىلعان نارىق. جۋىردا اشىلسا دا بۇل ەلدەگٸ ويىن بيزنەسٸنٸڭ اياقالىسى جامان ەمەس.
ويىن بيزنەسٸن رەتتەۋ ٷشٸن قازاقستانعا قايتپەك كەرەك?
قۇمار جەنە ويىن بيزنەسٸ سالالارىن زاڭ بويىنشا بٸرجاقتى ەتكەن مەملەكەتتەردٸڭ تەجٸريبەسٸن سارالاعان ٶرۇ بۋكمەكەرلٸك كەڭسەسٸنٸڭ باسشىسى عالىمجان دۋامبەكوۆتىڭ پايىمداۋىنشا, ەۋروپالىق مودەلدٸ قازاقستان نارىعىنا دا ەنگٸزۋگە بولادى. تەك مەملەكەتتٸڭ سەكتوردا ويىن يندۋستريياسىنا باسقاشا كٶزقاراس قالىپتاستىرۋ كەرەك.
«مىڭداعان زاڭسىز سايتتار (شەتەلدٸك ونلاين كازينولار مەن بۋكمەكەرلٸك كەڭسەلەر) بٸزدٸڭ كليەنتتەرٸمٸزدٸڭ دە, قر-نىڭ ليتسەنزييالانعان ويىن بيزنەسٸنٸڭ دە مٷددەلەرٸنە ٷلكەن زييان تيگٸزەدٸ. زاڭسىز ويىن سايتتارىن شەكتەيتٸن ەرتٷرلٸ نورمالاردان زاڭعا باعىناتىن كەسٸپورىندار عانا زارداپ شەگەدٸ. زاڭسىز بۋكمەكەرلەر زاڭدى ساقتامايدى. قازاقستاننان مىڭداعان شاقىرىم جەردەگٸ وففشورلىق ايماقتاردا تٸركەلگەن ونلاين بۋكمەكەرلٸك كەڭسەلەر مەن ونلاين كازينولار سالىق تٶلەمەيدٸ. ولار كليەنتتەرٸن الدايدى. ۇتقان اقشاسىن بەرمەي قويادى. ال قاراپايىم ادامدار مۇنداي جاعدايدا ٶزدەرٸن قورعاي المايدى.
مەسەلە مۇنداي زاڭسىز سايتتى بۇعاتتاۋعا تىم كٶپ ۋاقىتتى كەتەتٸندٸگٸندە عانا ەمەس. باستى مەسەلە – ادامداردىڭ بٸلٸمسٸزدٸگٸ: كٶپ ادامدار بٸلمەستٸكتەن «زاڭسىز بك سايتتارىن» كەسٸبي بيزنەسپەن شاتاستىرادى.
بٷگٸنگٸ جيىندا وسى مەسەلەلەردٸ دە كٶتەردٸك. بۇل كونفەرەنتسييا كەسٸپكەرلٸك سۋبەكتٸلەرٸنە دە, مەملەكەتتٸك ورگاندارعا دا پايدالى بولدى. ٶيتكەنٸ مەملەكەتتٸك ورگانداردا ويىن بيزنەسٸنٸڭ قازٸرگٸ جۇمىس ٸستەۋ فورماتىن بٸلمەيدٸ. مەسەلەن, بٷگٸندە بەس تٸگۋ ۇيىمدارى, ويىن بيزنەسٸ سۋبەكتٸلەرٸ بۇرىنعىدان مٷلدەم باسقا فورماتتا جۇمىس ٸستەيدٸ. قازٸرگٸ كەزدە ويىن يندۋستريياسىندا تٶلەمدەر مەن بارلىق ترانزاكتسييالار فۋنكتسيياسى تسيفرلىق جٷيەگە كٶشكەن.
ال كٶپتەگەن مەملەكەتتٸڭ قىزمەتكەرلەر «قۇمار ويىنى» تۋرالى مەسەلە قوزعالعاندا ەلٸ دە ەسكٸشە ويلايدى. مەملەكەتتٸك سەكتوردىڭ بارلىق ٶكٸلدەرٸ ويىن بيزنەسٸنٸڭ زاماناۋي شىندىعىن كٶرۋگە, ەلەمدٸك تەجٸريبەنٸ تالداۋعا, ەڭ جاقسى جاھاندىق رەتتەۋ تەجٸريبەسٸمەن تانىس بولۋعا قىزىعادى دەپ سەنەمٸز.
ويىن سەكتورىنىڭ قوعامعا كەرٸ ەسەرٸ زاڭسىز قۇرىلىمداردىڭ قىزمەتٸنە تٸكەلەي بايلانىستى ەكەنٸن تٷسٸنەتٸن ۋاقىت جەتتٸ. ياعني, ويىن بيزنەسٸن دۇرىس باعىتقا قاراي رەتتەۋ كەرەك.
مەملەكەت ويىن بيزنەسٸمەن كٷرەسپەي, ونىڭ قىزمەتٸن كٶپتەگەن باتىس ەلدەرٸندەگٸدەي زاڭسىز قۇرىلىمداردى جويۋ, تۇتىنۋشىلاردىڭ قاۋٸپسٸزدٸگٸن قامتاماسىز ەتۋ, جاۋاپكەرشٸلٸك قاعيداتتارىن ەنگٸزٸپ, باسشىلىققا العانى دۇرىس بولار ەدٸ.
بٷگٸنگٸ كونفەرەنتسييانى ٶتكٸزۋدەگٸ ماقساتىمىز – مەملەكەتتٸك قۇرىلىمدارعا ويىن بيزنەسٸنٸڭ قالاي جۇمىس ٸستەيتٸنٸ, زاڭسىز بۋكمەكەرلٸك كەڭسەلەردٸڭ سايتى قالاي زييان كەلتٸرەتٸنٸن, ەلەمدە بۋكمەكەرلٸك كەڭسەلەردٸڭ جۇمىس ٸستەۋ باعىتىن تٷسٸندٸرۋ بولدى. بۇل – بٸرٸنشٸدەن. ەكٸنشٸدەن – بٸزدە ويىن بيزنەسٸن حالىقارالىق رەتتەۋ ۇيىمى جۇمىس ٸستەيدٸ, ويلانباي قابىلدانعان زاڭداردىڭ سالدارى قانداي جاعدايلارعا ەكەپ سوقتى?وسى اقپاراتتاردى مەملەكەتتٸك ورگاندارعا جەتكٸزگٸمٸز كەلدٸ», – دەدٸ ٶرۇ بۋكمەكەرلٸك كەڭسەسٸنٸڭ باسشىسى عالىمجان دۋامبەكوۆ.
قر مەدەنيەت جەنە سپورت ۆيتسە-مينيسترٸ ەرجان ەركٸنباەۆتىڭ ايتۋىنشا, قازاقستاندا بۋكمەكەرلٸك سالا جىلدام دامىپ كەلەدٸ. سوندىقتان قازاقستاندا ويىن بيزنەسٸنە قاتىستى زاڭدارعا تولىقتىرۋلار مەن ٶزگەرٸستەر ەنگٸزٸلگەن.
ە. ەركٸنباەۆ قازاقستاندا قۇمار ويىندار مەن بەتتينگتٸڭ زاڭدى يندۋستريياسىن دامىتۋدىڭ نەگٸزگٸ اسپەكتٸلەرٸن, سالانى مەملەكەتتٸك رەتتەۋدٸڭ قولدانىستاعى قۇقىق قولدانۋ پراكتيكاسىنىڭ ەرەكشەلٸكتەرٸن جەنە ويىن بيزنەسٸ سالاسىنداعى زاڭنامانىڭ تالاپتارىن ساقتاۋ, كٸرٸستەردٸ, سالىق رەجيمٸن جىلىستاتۋعا جەنە زاڭداستىرۋعا قارسى ٸس-قيمىل مەسەلەلەرٸ بويىنشا زاڭنامانى ودان ەرٸ جەتٸلدٸرۋ جٶنٸندەگٸ جوسپارلاردى, سونداي-اق قازاقستان ازاماتتارىنىڭ قۇقىقتارى مەن مٷددەلەرٸن اتاپ ٶتتٸ.
ۆيتسە-مينيستر قاتىسۋشىلارعا قوعامداعى قۇمار ويىندارعا تەۋەلدٸلٸك پروبلەماسىنىڭ ٶزەكتٸلٸگٸ مەن ٶتكٸرلٸگٸنە ەرەكشە نازار اۋداردى, ٶيتكەنٸ "حالىق ٷنٸنە قۇلاق اساتىن مەملەكەتتٸڭ" جٷرگٸزٸلٸپ جاتقان ساياساتى شەڭبەرٸندە ازاماتتار, قوعامدىق بٸرلەستٸكتەر مەن پارلامەنت دەپۋتاتتارى تاراپىنان قۇمار ويىندار مەن بەس تٸگۋ نەتيجەسٸندە تۋىندايتىن قازاقستاندىق وتباسىلارداعى پروبلەمالارعا شاعىمدار سانى ارتىپ كەلەدٸ – بۇل ەلەۋمەتتٸك سالانىڭ نەگٸزگٸ ينديكاتورى مەملەكەتتەر.
كونفەرەنتسييا قورىتىندىسىندا قاتىسۋشىلار «جاۋاپتى ويىن», ويىن بيزنەسٸن رەتتەۋ تۋرالى زاڭدى بٸرجاقتى ەتپەي, قۇمار ويىنداردىڭ پرينتسيپتەرٸن ەسەپكە الماي, ويىن يندۋستريياسىنىڭ تۇراقتى دامۋى مٷمكٸن ەمەس. بۇل تۇرعىدان ويىن بيزنەسٸ, قۇمار ويىن تۋرالى ەلەمدٸك وزىق تەجٸريبەلەردٸ ەسكەرۋ كەرەك» دەگەن قورىتىندىعا كەلدٸ.
