قازاقستان ەكونوميكاسىنىڭ سوڭعى جىلدارداعى دامۋ قارقىنى, مۇنايعا تەۋەلدٸلٸكتٸ ازايتۋ, ٶڭدەۋ ٶنەركەسٸبٸن دامىتۋ جەنە ەكونوميكالىق ٶسٸمنٸڭ حالىقتىڭ تۇرمىس دەڭگەيٸنە ەسەرٸ قوعامدا جيٸ تالقىلاناتىن مەسەلەلەردٸڭ قاتارىندا. وسى تاقىرىپتار بويىنشا Dala News تٸلشٸسٸ ەكونوميكا عىلىمدارىنىڭ كانديداتى, پروفەسسور نازگٷل بالاباەۆنا شامۋراتوۆامەن سۇحبات جٷرگٸزدٸ.
ساراپشى قازاقستان ەكونوميكاسىنداعى نەگٸزگٸ ٶزگەرٸستەرگە توقتالىپ, ناقتى ەكونوميكالىق ٶسٸمنٸڭ كٶرسەتكٸشتەرٸ, مۇنايعا تەۋەلدٸلٸكتٸ ازايتۋ, حالىقتىڭ ناقتى تابىسى جەنە ەكونوميكالىق رەفورمالاردىڭ ۇزاق مەرزٸمدٸ ەسەرٸ تۋرالى پٸكٸر بٸلدٸردٸ.
قاسىم-جومارت توقاەۆتىڭ پرەزيدەنتتٸگٸ كەزەڭٸندە قازاقستان ەكونوميكاسىنىڭ دامۋىندا قانداي نەگٸزگٸ ٶزگەرٸستەر بولدى? قاي كٶرسەتكٸشتەردٸ ناقتى ەكونوميكالىق ٶسٸمنٸڭ بەلگٸسٸ دەپ باعالاۋعا بولادى?
سوڭعى جىلدارى قازاقستان ەكونوميكاسى ٶسۋدٸ جالعاستىردى, ٶنەركەسٸپ پەن ينفراقۇرىلىمعا باسا نازار اۋدارىلدى. مىسالى, 2024 جىلى ناقتى جٸٶ 4,8%-عا, ال 2025 جىلى 6,5%-عا ٶستٸ. ٶسٸم تەك شيكٸزات سەكتورلارىمەن عانا شەكتەلمەگەنٸن ەرەكشەلەپ ايتىپ كەتكەن جٶن. مىسالى, 2025 جىلى كٶلٸك, قۇرىلىس, ساۋدا جەنە ٶنەركەسٸپ تە ايتارلىقتاي ٶستٸ. بەرٸنە بٸرىڭعاي سەبەپ, ەرينە, پرەزيدەنتٸمٸزدٸڭ ەكونوميكالىق تۇراقتى ساياساتىنىڭ نەتيجەسٸ دەپ ايتۋ كەرەك.
نازگٷل شامۋراتوۆانىڭ ايتۋىنشا, ەكونوميكالىق ٶسٸمدٸ باعالاۋدا جٸٶ ديناميكاسىمەن قاتار جەكەلەگەن سالالاردىڭ دامۋ قارقىنىنا دا نازار اۋدارۋ قاجەت. ونىڭ پٸكٸرٸنشە, ٶندٸرٸس پەن ينفراقۇرىلىمنىڭ قاتار دامۋى ەكونوميكالىق ٶزگەرٸستەردٸڭ ماڭىزدى كٶرسەتكٸشتەرٸنٸڭ بٸرٸ.
سوڭعى جىلدارى قازاقستان ەكونوميكاسىندا مۇنايعا تەۋەلدٸلٸكتٸ ازايتۋ, ٶڭدەۋ ٶنەركەسٸبٸ مەن ٶندٸرٸستٸ دامىتۋ باعىتىندا قانداي نەتيجەلەر بار? بۇل ساياسات قانشالىقتى تيٸمدٸ جٷزەگە اسىپ جاتىر?
بۇرىنعى جىلدارمەن سالىستىرعاندا بۇل سالادا اناعۇرلىم ٸلگەرٸلەۋشٸلٸك بار. تەك 2025 جىلدىڭ ٶزٸندە ٶندٸرٸس 7,1%-عا, ماشينا جاساۋ 12,6%-عا, ال حيمييا ٶنەركەسٸبٸ 10,5%-عا ٶستٸ. ٶنەركەسٸپتٸڭ جالپى ٶنەركەسٸپتٸك ٶنٸمدەگٸ ٷلەسٸ تاۋ-كەن ٶندٸرٸسٸنٸڭ ٷلەسٸنە جۋىقتاپ قالدى: 49,1% قارسى 44,3%. بۇنداي نەتيجەگە قول جەتكٸزۋ ٶنەركەسٸپتٸ ەرتاراپتاندىرۋدىڭ جاقسى بەلگٸسٸ بولىپ وتىر. الايدا مۇناي-گاز سەكتورى ٶتە ماڭىزدى بولىپ قالا بەرەدٸ.
ساراپشى ٶڭدەۋ ٶنەركەسٸبٸنٸڭ كٶرسەتكٸشتەرٸنە نازار اۋدارا وتىرىپ, ٶندٸرٸس قۇرىلىمىنداعى ٶزگەرٸستەردٸ ەرتاراپتاندىرۋدىڭ بەلگٸسٸ رەتٸندە باعالايدى. سونىمەن بٸرگە ول مۇناي-گاز سالاسىنىڭ قازاقستان ەكونوميكاسىنداعى ماڭىزى ەلٸ دە جوعارى ەكەنٸن اتاپ ٶتتٸ.
ەكونوميكالىق ٶسٸمنٸڭ حالىقتىڭ تۇرمىس دەڭگەيٸنە ەسەرٸن قالاي باعالايسىز? جٸٶ-نٸڭ ٶسۋٸ مەن ازاماتتاردىڭ ناقتى تابىسى اراسىنداعى ايىرماشىلىق نەدەن تۋىندايدى?
بۇل مەسەلە ەرقاشان تٷيٸندٸ مەسەلە بولماق. ٶيتكەنٸ جٸٶ ٶندٸرٸلگەن تاۋارلار مەن قىزمەتتەردٸڭ كٶلەمٸن عانا ٶلشەيدٸ. ول وتباسىنىڭ ەل-اۋقاتىن تٸكەلەي ٶلشەي الاتىن فورمۋلاعا نەمەسە قۇرال كٶزٸنە ەش ۋاقىتتا جاتپايدى. دەي تۇرعانمەن, ايتا كەتەتٸن جايت: 2024 جىلى نومينالدى تابىس 13,7%-عا ٶستٸ, الايدا ينفلياتسييانى ەسكەرە وتىرىپ سانار بولساق, ناقتى ٶسٸم تەك 4,6%-دى قۇرادى. وسى تۇرعىدا ادامدار جالاقىنىڭ ٶسۋٸن كٶرۋٸ مٷمكٸن, بٸراق سونىمەن بٸرگە ازىق-تٷلٸك, تۇرعىن ٷي جەنە قىزمەت كٶرسەتۋ باعالارىنىڭ ٶسۋٸنە تاپ بولۋى مٷمكٸن.
نازگٷل شامۋراتوۆا جٸٶ ٶسٸمٸ حالىقتىڭ ەل-اۋقاتىن تولىق سيپاتتايتىن كٶرسەتكٸش ەمەس ەكەنٸن اتاپ ٶتتٸ. ونىڭ ايتۋىنشا, ازاماتتاردىڭ كٷندەلٸكتٸ تۇرمىسىنداعى ٶزگەرٸستٸ باعالاۋدا ينفلياتسييا مەن ناقتى تابىس ديناميكاسىن قاتار قاراستىرۋ قاجەت.
پرەزيدەنت توقاەۆتىڭ ەكونوميكالىق رەفورمالارىنىڭ ۇزاق مەرزٸمدٸ ەسەرٸ قانداي بولۋى مٷمكٸن? قازاقستان ەكونوميكاسىنىڭ تۇراقتى ەرٸ بەسەكەگە قابٸلەتتٸ بولۋى ٷشٸن الداعى كەزەڭدە قانداي مەسەلەلەرگە باسىمدىق بەرٸلۋٸ كەرەك?
قالاي بولعاندا دا, بٸزدٸڭ ەلٸمٸز نەگٸزٸنەن شيكٸزاتقا نەگٸزدەلگەن ەكونوميكادان ٶڭدەۋ, ٶندٸرٸس, لوگيستيكا جەنە زاماناۋي قىزمەتتەردٸڭ ٷلەسٸ جوعارى ەكونوميكاعا كٶشۋ ٷستٸندەگٸ مەملەكەتپٸز. پرەزيدەنتٸمٸزدٸڭ ٶزٸ جوعارى قوسىلعان قۇنى بار تاۋارلار ٶندٸرٸسٸنە كٶشۋ ماقساتىن العا قويىپ وتىر. مەنٸڭ ويىمشا, نەگٸزگٸ باسىمدىقتار ەڭبەك ٶنٸمدٸلٸگٸ, شاعىن جەنە ورتا بيزنەستٸ دامىتۋ, بەسەكەلەستٸك, بٸلٸم بەرۋ جەنە تەحنولوگييا بولىپ قالا بەرۋٸ كەرەك.
ساراپشىنىڭ پٸكٸرٸنشە, قازاقستان ەكونوميكاسىنىڭ ۇزاق مەرزٸمدٸ تۇراقتىلىعى ٷشٸن ٶندٸرٸستٸ دامىتۋ جەتكٸلٸكسٸز, سونىمەن قاتار ەڭبەك ٶنٸمدٸلٸگٸن ارتتىرۋ, كەسٸپكەرلٸكتٸ قولداۋ جەنە تەحنولوگييالىق جاڭعىرتۋ ماڭىزدى.
قازٸرگٸ ەلدٸڭ ەل-اۋقاتىن جالپىلاما ايتار بولساق, پرەزيدەنت قاسىم-جومارت توقاەۆتىڭ تۇسىندا ەكونوميكالىق ساياسات ەرتاراپتاندىرۋعا, ٶنەركەسٸپتٸ دامىتۋعا جەنە ينۆەستيتسييالاردى تارتۋعا كٶبٸرەك باعىتتالعانىن اتاپ ٶتۋگە بولادى. سوڭعى نەتيجەلەر ەسٸرەسە ايقىن كٶرٸنەدٸ: 2025 جىلى جٸٶ 6,5%-عا, ال ٶندٸرٸس 7,1%-عا ٶستٸ. دەگەنمەن, رەفورمالاردىڭ تابىسىن تەك ماكروەكونوميكالىق كٶرسەتكٸشتەرمەن عانا ەمەس, سونىمەن قاتار ولاردىڭ ازاماتتاردىڭ ناقتى تابىسى مەن ٶمٸر سٷرۋ ساپاسىن قانشالىقتى جاقسارتاتىنىمەن دە باعالاۋ ماڭىزدى.
وسىلايشا, ساراپشى قازاقستان ەكونوميكاسىنداعى ٶسٸم كٶرسەتكٸشتەرٸمەن قاتار ونىڭ حالىقتىڭ كٷندەلٸكتٸ ٶمٸرٸنە ەسەرٸن دە ەسكەرۋ قاجەت دەپ سانايدى. ونىڭ پٸكٸرٸنشە, ەكونوميكالىق ساياساتتىڭ ۇزاق مەرزٸمدٸ نەتيجەسٸ ٶندٸرٸستٸڭ ٶسۋٸمەن بٸرگە ازاماتتاردىڭ ەل-اۋقاتى مەن ٶمٸر سٷرۋ ساپاسىنداعى ٶزگەرٸستەر ارقىلى دا كٶرٸنۋٸ تيٸس.
