Қазақстан экономикасының соңғы жылдардағы даму қарқыны, мұнайға тәуелділікті азайту, өңдеу өнеркәсібін дамыту және экономикалық өсімнің халықтың тұрмыс деңгейіне әсері қоғамда жиі талқыланатын мәселелердің қатарында. Осы тақырыптар бойынша Dala News тілшісі экономика ғылымдарының кандидаты, профессор Назгүл Балабаевна Шамуратовамен сұхбат жүргізді.
Сарапшы Қазақстан экономикасындағы негізгі өзгерістерге тоқталып, нақты экономикалық өсімнің көрсеткіштері, мұнайға тәуелділікті азайту, халықтың нақты табысы және экономикалық реформалардың ұзақ мерзімді әсері туралы пікір білдірді.
Қасым-Жомарт Тоқаевтың президенттігі кезеңінде Қазақстан экономикасының дамуында қандай негізгі өзгерістер болды? Қай көрсеткіштерді нақты экономикалық өсімнің белгісі деп бағалауға болады?
Соңғы жылдары Қазақстан экономикасы өсуді жалғастырды, өнеркәсіп пен инфрақұрылымға баса назар аударылды. Мысалы, 2024 жылы нақты ЖІӨ 4,8%-ға, ал 2025 жылы 6,5%-ға өсті. Өсім тек шикізат секторларымен ғана шектелмегенін ерекшелеп айтып кеткен жөн. Мысалы, 2025 жылы көлік, құрылыс, сауда және өнеркәсіп те айтарлықтай өсті. Бәріне бірыңғай себеп, әрине, Президентіміздің экономикалық тұрақты саясатының нәтижесі деп айту керек.
Назгүл Шамуратованың айтуынша, экономикалық өсімді бағалауда ЖІӨ динамикасымен қатар жекелеген салалардың даму қарқынына да назар аудару қажет. Оның пікірінше, өндіріс пен инфрақұрылымның қатар дамуы экономикалық өзгерістердің маңызды көрсеткіштерінің бірі.
Соңғы жылдары Қазақстан экономикасында мұнайға тәуелділікті азайту, өңдеу өнеркәсібі мен өндірісті дамыту бағытында қандай нәтижелер бар? Бұл саясат қаншалықты тиімді жүзеге асып жатыр?
Бұрынғы жылдармен салыстырғанда бұл салада анағұрлым ілгерілеушілік бар. Тек 2025 жылдың өзінде өндіріс 7,1%-ға, машина жасау 12,6%-ға, ал химия өнеркәсібі 10,5%-ға өсті. Өнеркәсіптің жалпы өнеркәсіптік өнімдегі үлесі тау-кен өндірісінің үлесіне жуықтап қалды: 49,1% қарсы 44,3%. Бұндай нәтижеге қол жеткізу өнеркәсіпті әртараптандырудың жақсы белгісі болып отыр. Алайда мұнай-газ секторы өте маңызды болып қала береді.
Сарапшы өңдеу өнеркәсібінің көрсеткіштеріне назар аудара отырып, өндіріс құрылымындағы өзгерістерді әртараптандырудың белгісі ретінде бағалайды. Сонымен бірге ол мұнай-газ саласының Қазақстан экономикасындағы маңызы әлі де жоғары екенін атап өтті.
Экономикалық өсімнің халықтың тұрмыс деңгейіне әсерін қалай бағалайсыз? ЖІӨ-нің өсуі мен азаматтардың нақты табысы арасындағы айырмашылық неден туындайды?
Бұл мәселе әрқашан түйінді мәселе болмақ. Өйткені ЖІӨ өндірілген тауарлар мен қызметтердің көлемін ғана өлшейді. Ол отбасының әл-ауқатын тікелей өлшей алатын формулаға немесе құрал көзіне еш уақытта жатпайды. Дей тұрғанмен, айта кететін жайт: 2024 жылы номиналды табыс 13,7%-ға өсті, алайда инфляцияны ескере отырып санар болсақ, нақты өсім тек 4,6%-ды құрады. Осы тұрғыда адамдар жалақының өсуін көруі мүмкін, бірақ сонымен бірге азық-түлік, тұрғын үй және қызмет көрсету бағаларының өсуіне тап болуы мүмкін.
Назгүл Шамуратова ЖІӨ өсімі халықтың әл-ауқатын толық сипаттайтын көрсеткіш емес екенін атап өтті. Оның айтуынша, азаматтардың күнделікті тұрмысындағы өзгерісті бағалауда инфляция мен нақты табыс динамикасын қатар қарастыру қажет.
Президент Тоқаевтың экономикалық реформаларының ұзақ мерзімді әсері қандай болуы мүмкін? Қазақстан экономикасының тұрақты әрі бәсекеге қабілетті болуы үшін алдағы кезеңде қандай мәселелерге басымдық берілуі керек?
Қалай болғанда да, біздің еліміз негізінен шикізатқа негізделген экономикадан өңдеу, өндіріс, логистика және заманауи қызметтердің үлесі жоғары экономикаға көшу үстіндегі мемлекетпіз. Президентіміздің өзі жоғары қосылған құны бар тауарлар өндірісіне көшу мақсатын алға қойып отыр. Менің ойымша, негізгі басымдықтар еңбек өнімділігі, шағын және орта бизнесті дамыту, бәсекелестік, білім беру және технология болып қала беруі керек.
Сарапшының пікірінше, Қазақстан экономикасының ұзақ мерзімді тұрақтылығы үшін өндірісті дамыту жеткіліксіз, сонымен қатар еңбек өнімділігін арттыру, кәсіпкерлікті қолдау және технологиялық жаңғырту маңызды.
Қазіргі елдің әл-ауқатын жалпылама айтар болсақ, Президент Қасым-Жомарт Тоқаевтың тұсында экономикалық саясат әртараптандыруға, өнеркәсіпті дамытуға және инвестицияларды тартуға көбірек бағытталғанын атап өтуге болады. Соңғы нәтижелер әсіресе айқын көрінеді: 2025 жылы ЖІӨ 6,5%-ға, ал өндіріс 7,1%-ға өсті. Дегенмен, реформалардың табысын тек макроэкономикалық көрсеткіштермен ғана емес, сонымен қатар олардың азаматтардың нақты табысы мен өмір сүру сапасын қаншалықты жақсартатынымен де бағалау маңызды.
Осылайша, сарапшы Қазақстан экономикасындағы өсім көрсеткіштерімен қатар оның халықтың күнделікті өміріне әсерін де ескеру қажет деп санайды. Оның пікірінше, экономикалық саясаттың ұзақ мерзімді нәтижесі өндірістің өсуімен бірге азаматтардың әл-ауқаты мен өмір сүру сапасындағы өзгерістер арқылы да көрінуі тиіс.
