مەملەكەت باسشىسى قاسىم-جومارت توقاەۆ جاس ۇرپاققا ەكولوگييالىق بٸلٸم بەرۋ ٸسٸن جولعا قويۋدى تاپسىرعان ەدٸ. قورشاعان ورتانى قورعاۋ سانالى ادامنىڭ مٸندەتٸ ھەم بورىشى.
Dalanews تٸلشٸسٸ وسى رەتتە بٷگٸندە اقش-تا دجوردج ۆاشينگتون ۋنيۆەرسيتەتٸندە بٸلٸم الىپ جاتقان ەكولوگ اينۇر Cەيٸلحانمەن سۇحباتتاسىپ, اۋانىڭ لاستانۋى, قوقىس پوليگوندارى, ەكولوگييالىق مەدەنيەت جايلى ەڭگٸمە ٶربٸتكەن ەدٸ.
اينۇر حانىم, حاباردار بولارسىز, تٷنەۋكٷنٸ بٸر توپ الماتى تۇرعىندارى ەكوميتينگ ۇيىمداستىرعان بولاتىن. «مەگاپوليستەگٸ اۋا كٷن ٶتكەن سايىن لاستانىپ جاتىر» دەيدٸ ولار. الماتىداي الىپ قالانىڭ اۋاسىن تازارتۋ ٷشٸن نە ٸستەلۋٸ كەرەك? ايتالىق, جەو-لاردى كٶمٸردەن گازعا كٶشٸرۋ تەسٸلٸ ارقىلى مەسەلەنٸ شەشۋگە بولا ما?
– ەسەم الماتى قالاسىندا حالىقتىڭ سانى ارتىپ كەلە جاتقانى بەلگٸلٸ. قازٸردٸڭ ٶزٸندە رەسمي دەرەك بويىنشا 2 ميلليوننان ارتىق تۇرعىنى بار مەگاپوليس.
بٷگٸنگٸ تاڭدا شاھاردىڭ ەكولوگييالىق پروبلەماسى بار ەكەنٸ جاسىرىن ەمەس. الماتى ويىستا تۇرعاندىقتان, اۋا اينالىمىنا كەدەرگٸ كەلتٸرۋدە. سوندىقتان قالادا ەركٸن دەمالۋعا كەدەرگٸ كەلتٸرۋدە. بۇل ٶز كەزەگٸندە ادامنىڭ دەنساۋلىعىنا قاۋٸپ تٶندٸرٸپ جاتقانى ايتپاسا دا تٷسٸنٸكتٸ.
اۋانىڭ لاستانۋىن تٶمەندەتۋ ماقساتىندا پولشا مەملەكەتٸندە «تازا اۋا» باعدارلاماسى جٷزەگە اسۋدا. وسى باعدارلامانىڭ اياسىندا ەسكٸرگەن پەشتەردٸ ورتالىق جىلىتۋ جٷيەسٸنە قوسىپ, جىلۋ ەلەكتر ورتالىعى كٶمٸردەن, ەلەكتر قازاندىقتارعا, كوندەنساتتى گازدى قازاندىقتارعا جەنە جىلۋ ناسوستارىنا الماستىرعان.
دەل وسىلاي الماتىدا دا وسىنداي دٷنيەنٸ قولعا الۋ كەرەك. پايداسى ٶتە كٶپ. كٶمٸر ادام اعزاسىنا, اۋاعا زييان. ال ەگەر گازعا كٶشسە, ەكولوگييالىق مەسەلەلەر دە بٸرتٸندەپ شەشٸلەر ەدٸ.
– الماتىدان بٶلەك, بٷگٸندە ەلٸمٸزدە ەكواحۋالى اسقىنىپ تۇرعان قانداي ايماقتار بار? ەلٸمٸزدٸڭ بارلىق ٶڭٸرلەرٸ ەكوداعدارىستىڭ الدىندا تۇر دەپ ايتۋعا بولا ما?
– ەرينە كٶشباسىندا الماتى تۇر. ەرٸ قاراي تٸزٸمدە قاراعاندى, تەمٸرتاۋ, اتىراۋ, ٶسكەمەن, جەزقازعان, نۇر-سۇلتان, اقتٶبە, بالقاش. اتالعان قالالاردا ەكولوگييالىق احۋالدىڭ تۋىنداۋىنىڭ باستى سەبەبٸ سول ايماقتا جۇمىس ٸستەپ تۇرعان ٶنەركەسٸپ وشاقتارىنا بايلانىستى بولىپ وتىر. دەمەك اۋاعا بٶلٸنەتٸن زيياندى زاتتاردىڭ ەسەرٸنٸڭ سالدارى.
ال الماتىعا كەلەتٸن بولساق, ول ەڭ بٸرٸنشٸ اۆتوكٶلٸكتەردٸڭ كٶپتٸگٸ, ەكٸنشٸ گەوگرافييالىق جاعدايى, ٷشٸنشٸ جەو- جۇمىسى, تٶرتٸنشٸ كٸشٸگٸرٸم كەسٸپورىنداردان شىعاتىن زيياندى قالدىقتاردىڭ ەسەرٸنەن ەكولوگييالىق احۋال ۇشىعىپ تۇر.
سوندىقتاندا جوعارىدا ايتىپ ٶتكەن قالالاردا ٸرٸ ٶنەركەسٸپ وشاقتارى, كومبيناتتار شەكتەۋلٸ مٶلشەرلٸ كونتسەتتارتسييالارىن تٶمەندەتٸپ, جاڭا تەحنولوگييالارعا كٶشەتٸن بولسا, اۋانىڭ لاستانۋىنا جول بەرٸلمەس ەدٸ.
– بٷگٸنگە قولدانىستاعى ەكولوگييالىق كودەكستٸڭ قانداي كەمشٸلٸگٸ بار? قۇجاتقا قانداي تولىقتىرۋ ەنگٸزٸلۋٸ قاجەت دەپ ويلايسىز?
– 2021-شى جىلى 2-شٸ قاڭتاردا جاڭا ەكولوگييالىق كودەكسكە قول قويىلدى. وڭ تۇستارىن ايتىپ ٶتسەك مەسەلەن بەلگٸلٸ بٸر ٶنەركەسٸپ وشاقتارى قورشاعان ورتانى لاستاعان جاعدايى تٸركەلسە, دەرەۋ قالپىنا كەلتٸرۋگە اتسالىسۋى كەرەك. مٸنە, وسى تۇسىن ەكولوگتار كٶپتەن كٷتكەن ەدٸك.
سوڭعى 10 جىلدا ەكولوگييالىق كودەكسكە 80 رەت ٶزگەرٸستەر مەن تولىقتىرۋلار ەنگٸزٸلگەن ەدٸ. الايدا وسى كٷنگە دەيٸن تٷبەگەيلٸ بٸر ٶزگەرٸس كٶرمەدٸك.
نەگٸزٸ, ەكولوگييالىق كودەكستٸ دامىعان ەلدەردٸڭ تەجٸريبەسٸنە قاراپ جاسايدى. دەمەك ٷلگٸ بولىپ الىنعان مەملەكەتتەگٸدەي باعدارلاما ٸس جٷزٸندە ورىندالىپ, تٸكەلەي ەلٸمٸزدەگٸ حالىقتىڭ تۇرمىس-تٸرشٸلٸگٸنە, ەل-اۋقاتىنا ەسەر ەتۋٸ كەرەك ەمەس پە?
شەت ەلدە قورشاعان ورتاعا زالال كەلتٸرگەن ٶنەركەسٸپ وشاقتارى مەن كەسٸپورىندار ەرەكشە باقىلاۋعا الىنعان. ال بٸزدە ەكولوگييالىق كودەكسكە سٷيەنٸپ ەكولوگيياعا كەسٸرٸن تيگٸزگەندەرگە تيٸستٸ بٶلٸمدەر مەن دەپارتامەنتتەر «بارماق باستى, كٶز قىستى» ەرەكەتكە سالىنىپ وتىرعان جوق پا? ايىپپۇل سالعان كەزدە جەڭٸلدٸكتەر بولىپ جاتقان جوق پا? قانشالىقتى قاتال قاراپ وتىر? وسىنى ەسكەرۋ كەرەك.
تەۋەلسٸزدٸك العالى بەرٸ قانشاما ەكولوگييا مينسترلەرٸ قىزمەت اتقاردى. بٸراق تا سول باسشىلاردىڭ ەل ەسٸندە اتقارعان جۇمىستارى, باعدارلامالارى ٶكٸنٸشكە وراي قالمادى. كٷندەلٸكتٸ قورشاعان ورتا مەسەلەسٸ نازاردان تىس قالمايدى, الايدا سالاعا تٷبەگەيلٸ كٶڭٸل بٶلٸنبەي كەلە جاتقانى قىنجىلتادى.
– بايقار بولساق, ەكولوگييا كەز-كەلگەندٸ ەكەپ قويا سالۋعا بولاتىن سالا سەكٸلدٸ كٶرٸنەدٸ. اشىعىن ايتۋ قاجەت, ەكولوگييا سالاسى ماڭىزى جاعىنان دەنساۋلىق پەن بٸلٸم سالاسىنان كەم تٷسپەيتٸن, ەرٸ بۇلارمەن تٸكەلەي بايلانىستى باعىت. وسى مەسەلەنٸ جوعارىدا ەسكەرگٸسٸ كەلەتٸن ازاماتتار تاپشى ما دەگەن ويعا قالاسىڭ. ەكولوگييا, قورشاعان ورتا مەسەلەسٸنە ٷكٸمەت, مەملەكەت دەرەجەسٸندە كٶڭٸل بٶلٸنٸپ وتىر ما?
– قر پرەزيدەنتٸ قاسىم-جومارت توقاەۆ قورعشاعان ورتانىڭ قازٸرگٸ مٷشكٸل حالٸن سىنعا الىپ, حالىقتىڭ ەكولوگييالىق مەدەنيەتٸ تۋرالى سٶز قوزعاعان ەدٸ. ٶسكەلەڭ ۇرپاققا ەكولوگييالىق بٸلٸم بەرۋ ٸسٸن جولعا قويۋدى تاپسىرعان ەدٸ. بالاباقشادان باستاپ, باستاۋىش, جوعارى سىنىپ,كوللەدج, جوعارى وقۋ ورىندارىندا ەكولوگييا جايلى بٸلٸم بەرۋ جٷيەسٸندە كەڭٸنەن ايتىلادى دەپ ەدٸ, الايدا بٸلٸم جەنە عىلىم مينسترٸ اسحات قاناتۇلى قولداۋ كٶرسەتەمٸز دەگەنمەن, ەلٸ تولىققاندى ٸسكە اسپاي كەلەدٸ.
مەن ٶزٸم جوعارى وقۋ ورنىندا ەكولوگييا پەنٸنەن ساباق بەرگەندٸكتەن, بٸراز كەمشٸلٸكتەردٸ كٶرٸپ جٷرمٸن. اتاپ ايتساق ەكولوگ ماماندارى جەتٸسپەيدٸ, سول سەبەپتٸ گەوگرافييا, فيلولوگييا پەندەرٸنٸڭ مۇعالٸمدەرٸ ەكولوگييا بويىنشا ساباق بەرۋگە مەجبٷر.
قازاق «شىمشىق سويسادا, قاساپشى سويسىن» دەمەي مە, دەمەك فيلولوگ نەمەسە قازاق تٸلٸ پەنٸنٸڭ مۇعالٸمدەرٸ ارنايى ەكولوگييانى تەرەڭدەپ وقىماعاننان كەيٸن اۋا, توپىراق, سۋ قاباتىن قايدان بٸلەدٸ?
جالپى جوعارى وقۋ ورىندارىندا ەكولوگييالىق مەدەنيەت, ەكولوگييالىق ساۋاتتىلىق, سانا دەگەن ۇعىمداردى قالىپتاستىرۋ ٷشٸن, ەكولوگييالىق كودەكستٸ ەرمەن قاراي ناسيحاتتاۋ ٷشٸن «قورشاعان ورتا» دەگەن پەندٸ ەنگٸزۋ كەرەك دەپ سانايمىن.
جاپونييا ەلٸندە كٸشكەنتاي بالاباقشاعا باراتىن بالاعا قوقىستاردى سۇرىپتاۋ, كٶشەگە لاقتىرماۋ, تابيعاتقا اياۋشىلىقپەن قاراۋ سىندى قاعيدالاردى ٷيرەتەدٸ.
بٸزدە دە جاراتىلىستانۋ, ٶزٸن-ٶزٸ تانۋ سىندى باعدارلامالار بالاباقشادا ٸسكە اسىپ جاتىر. الايدا جوعارۋ وقۋ ورىندارىندا فيلوسوفييا, قازاقستان تاريحى سىندى, ەكولوگييادا مٸندەتتٸ پەن رەتٸندە قاراستىرىلۋى كەرەك.
ادام قانداي ماماندىقتىڭ يەسٸ بولسا دا, تابيعاتتان الىستاماي, قورشاعان ورتادان الىستاماۋى كەرەك.
– ەلٸمٸزدەگٸ قوقىس پوليگوندارىنىڭ كٶپشٸلٸگٸ سىن كٶتەرمەيدٸ. وسى مەسەلەنٸ قالاي جەنە قانداي جولمەن رەتتەۋگە بولادى? (قاتەلەسپەسەك, ەلٸمٸزدە 3 مىڭعا جۋىق وسىنداي پوليگونى بار ەكەن).
– قازٸرگٸ تاڭدا قوقىس پوليگوندارىنىڭ بارلىعى دەرلٸك تالاپقا ساي دەپ ايتا المايمىز. كەيبٸرٸ ادامدار تۇراتىن جەرگە ٶتە جاقىن ورنالاسقان.
بٸزدەگٸ پوليگوندار اشىق دالادا بولعاندىقتان, كٶبٸنەسە كەلەتٸن قوقىستار جەرگە, توپىراق استىنا سٸڭبەيتٸن, 100, 200 جىلداپ, كەيبٸر پلاستيك ٶنٸمدەرٸ 400 جىلعا دەيٸن جويىلماي جاتادى. دەمەك بۇل توپىراققا, سۋعا, اۋاعا, سول جەرگە جاقىن ەلدٸ-مەكەندەردەردە ٶمٸر سٷرەتٸن ادامداردىڭ دەنساۋلىعىنا كەرٸ ەسەر ەتەتٸنٸ سٶزسٸز.
نەگٸزٸ سول تۇرعىنداردىڭ دەنساۋلىعىنا دياگنوستيكا جاساپ, باقىلايتىن بولسا, كٶپتەگەن اۋرۋدىڭ سەبەپتەرٸ وسى پوليگونعا جاقىندىعىنان بولىپ جاتادى.
جەنە تاعى بٸر كەمشٸلٸك سول قوقىس پوليگوندارىنداعى قالدىقتار كەيدە ٶرتەنٸپ, سالدارىنان اۋا لاستانىپ, قورشاعان ورتاعا زييانىن تيگٸزۋدە.
جالپى قازاقستانداعى پوليگونداردا 22 ملرد توننا قالدىقتار بار. ونىڭ 96 ميلليونى تۇرمىستىق قالدىقتارعا جاتادى. ورتا ەسەپپەن ەربٸر الماتىلىق 100 كگ تۇرمىستىق قاتتى قالدىقتاردى تاستايدى ەكەن.
ال پوليگونعا كەلەتٸن قوقىستاردىڭ قانشا پايىزى سۇرىپتالادى جەنە سۇرىپتالمايدى?
توكسيندٸ, ۋىتتى, ۋلى, قانشا پايىزى كەدەگە جاراتىلادى? ونىڭ ەشقايسىسىن ەشكٸم بٸلٸپ جاتقان جوق. زيياندى زاتتار بٶلەك سۇرىپتالىپ جاتىر ما, حيمييالىق زاتتاردىڭ اۋاعا قانشالىقتى كەسٸرٸن تيگٸزۋدە, سول جەرگە جاقىن جەردە ٶمٸر سٷرٸپ جاتقان اامدارعا قانشالىقتى اۋا ارقىلى تارالىپ جاتىر? مٸنە, وسى سۇراقتار بويىنشا بٸزدە قوقىس پوليگوندارىنا قاتىستى مونيتورينگ جاسايتىن مەكەمەلەر جوقتىڭ قاسى.
پوليگونداردىڭ سانىن ازايتۋ ٷشٸن قالالىق جەرلەردە ارنايى قالدىقتاردى قابىلداۋ ورىندارىن كٶبەيتۋ كەرەك. حيمييالىق, تاماق, قاعاز قالدىقتارىن قابىلدايتىن مەكەمەلەر, مەيلٸ جەكە كەسٸپكەر وسى ٸسپەن اينالىسسادا, ولاردىڭ ٸسٸن ەرٸ قاراي جەتٸلدٸرۋ ٷشٸن مەملەكەت جاعىنان قولداۋ كٶرسەتٸپ, سالىق مٶلشەرٸن تٶمەندەتسە.
ٶيتكەنٸ تۇرمىستىق قالدىقتاردى جيناۋ, تاسۋ, ٶڭدەۋ جۇمىستارىن ۇيىمداستىرۋ قىرۋار ەڭبەكتٸ قاجەت ەتەدٸ. ەڭ باستىسى بۇل جەردە تۇرعىندار اراسىندا قوقىستاردى سۇرىپتاۋ مەدەنيەتٸن قالىپتاستىرۋىمىز كەرەك.
– قازٸرگٸ تاڭدا سٸز اقش-تا بٸلٸم الۋداسىز. ول جاقتاعى حالىقتىڭ ەكومەدەنيەتٸ قاي دەڭگەيدە? اقش تۇرعىندارىنىڭ ەكولوگييالىق ساۋاتىنا قانداي باعا بەرەسٸز?
– يە قازٸرگٸ تاڭدا «بولاشاق» باعدارلاماسى ارقىلى دجوردج ۆاشينگتون ۋنيۆەرسيتەتٸندە تاعىلىمدامادان ٶتٸپ جاتىرمىن. بۇل جاقتاعى حالىقتىڭ ەكومەدەنيەتٸ ٶتە جوعارى دەڭگەيدە دەپ ايتۋعا بولادى. ٶركەنيەتتٸ ەلدەردە بۇل قالىپتى جاعداي.
مىسالى كەز كەلگەن ٶنٸمدٸ ساتىپ العان تاۋاردا ەكو بەلگٸ بولادى. كوكا-كولا قۇنى 4 اقش دوللارى دەسەك, سول باعاعا اليۋمينيي قالبىردى قايتا قورىتۋعا, قوقىسقا دەيٸن اپارىپ تاستاۋعا, كەدەگە قايتا جاراتۋعا كومپانييا اتىنان قارجى بٶلٸنٸپ قويعان.
ال بٸزدٸڭ ەلدە قالاي دەسەك. سۋسىنداردى شىعارعان كومپانييانىڭ نەمەسە باسقا ٶنٸمدەر شىعاراتىن زاۋىتتار تەك دٷكەندە شىعارعان تاۋارلارى ٶتسە, شىعىندارىن جاپسا دەگەن ماقساتتارى عانا بار.
حالىق تاۋارلارىن تۇتىنعاننان كەيٸن قوقىستاردى سۇرىپتاۋعا, قايتا ٶڭدەۋمەن شارۋاسى جوق. قىسقاسى شٶلمەكتٸڭ, قوراپتىڭ جاعدايى قىزىقتىرمايدى.
ال امەريكادا ٶنٸمدٸ شىعارۋشى مەن, تۇتىنۋشى اراسىندا بايلانىس بار. ورتاق مٷددە بٸر. سونىمەن قاتار, بۇل جاقتا پلاستيكالىق شٶلمەكتٸ قايتا ٶڭدەۋگە ىڭعايلى ەتٸپ, جۇقا قىلىپ شىعارادى. ٶركەنيەتتٸ ەلدەردە بارلىعى ويلاستىرىلعان. ال ەگەردە تاماقتاردىڭ قالدىقتارىن نەمەسە پلاستيكالىق بٶتەلكەلەردٸ, پوليەتيلەن پاكەتتەردٸ كٶمەتٸن بولساڭ نەمەسە كٶشەگە لاقتىرىپ كەتسەڭ ايىپپۇل تٶلەيسٸڭ.
– قازاقستاندىقتاردىڭ ەكولوگييالىق ساۋاتى مەن مەدەنيەتٸنە قانداي باعا بەرەسٸز?
– بٸزدە قورشاعان ورتانى قورعاۋ, تابيعاتتى ايالاۋ سىندى دٷنيەلەردٸ ناسيحاتتاۋ جاعى ەلسٸزدەۋ دەر ەدٸم. قاعاز قالدىقتارىن ماكۋلاتۋراعا ٶتكٸزۋ جاستار اراسىندا قىزىعۋشىلىق تۋدىرمايدى.
كەرٸسٸنشە قوقىستاردى جەردەن كٶتەرٸپ الىپ, ارنايى قوقىس جەشٸگٸنە سالۋدى كٶپ ادامدار نامىس كٶرەدٸ. كٶپ جاعدايدا بٸر قوقىس جەشٸگٸ تۇرادى. سوعان تاماق قالدىقتارىندا, پلاستيكالىق بٶتەلكەلەردٸ دە, قاعاز قالدىقتارىندا سالىپ جاتادى. سۇرىپتاۋ جوق. ەر ادام قورشاعان ورتاعا جٸتٸ مەن بەرٸپ, تابيعاتتى ايالاسا, تال ەكسە, تازالىق جۇمىستارىنا بٸر كٸسٸدەي اتسالىسسا, ەكولوگييالىق مەدەنيەتتٸ قالىپتاستىراتىن ەدٸك.
سۇحباتتاسقان, قۋانىش راحمەتوللاۇلى
Dalanews انىقتاماسى
سەيٸلحان اينۇر سەيٸلحانقىزى, اباي وبلىسى اياگٶز قالاسىنىڭ تۋماسى. 1986ج. ەكولوگييا ماماندىعىنىڭ ماگيسترٸ, PhD, اباي اتىنداعى قازۇپۋ-دٸڭ زەرتتەۋ لابوراتوريياسىنىڭ 2 كۋرس پوستدوكتورانتى, اباي ات. قازۇپۋ, جاراتىلىستانۋ جەنە گەوگرافييا ينستيتۋتىنىڭ اعا وقىتۋشىسى, ەل-فارابي ات.قازۇۋ بيومەديتسينا ورتالىعىنىڭ عىلىمي قىزمەتكەرٸ. بٸلٸم سالاسىنىڭ ٷزدٸگٸ. "تۇراقتى دامۋ كونتەكستٸندە جاسىل ۋنيۆەرسيتەت تۇجىرىمداماسىن قالىپتاستىرۋ" جوباسىنىڭ اۆتورى جەنە جەتەكشٸسٸ.
بولاشاق حالىقارالىق باعدارلامالاسىنىڭ 2021ج. ستيپەندييا يەگەرٸ, اقش, دج.ۆاشينگتون ۋنيۆەرسيتەتٸ. ماماندىعى - ورتالىق ازييا ەلدەرٸندەگٸ بٸلٸم بەرۋدە مەنەدجمەنتتٸ دامىتۋ باعدارلاماسى. ۆاشينگتون قالاسى.
