«ەننٸڭ دە ەستٸسٸ بار, ەسەرٸ بار» دەپ ونى باعالاي بٸلگەن. ەستٸ ەن ەۋەزدٸ ەۋەنٸمەن, ەسەرلٸ سٶزٸمەن جٷرەك قىلىن تەربەپ, ادامدى ٶزٸنە باۋراپ الاتىنى راس.
ٶز باسىم وسىنداي ەن قۇدٸرەتٸنە تەنتٸ بولعانىم, شىناشاقتاي قانا قازاقتىڭ قارا بالاسىنىڭ قازاقتىڭ دەستٷرلٸ ەندەرٸن شىرقاۋ شەگٸنە شىعارا شىرقاۋى. شىناشاقتاي عانا قارا بالا دەپ وتىرعانىم – نۇرجان قابيمولداۇلى جانپەيٸسوۆ.
مەن نۇرجان ٸنٸمدٸ سوناۋ ستۋدەنت كەزٸنەن بٸلەم. اللانىڭ ماڭدايىنا جازعان باعى بولار, تالدىقورعان پەداگوگيكا ۋنيۆەرسيتەتٸندە وقىپ جٷرگەندە جەتٸسۋدىڭ بۇلبۇلى اتانعان, قازاقستاننىڭ حالىق ەرتٸسٸ دەنەش راقىشەۆتٸڭ شەكٸرتٸ اتانىپ, 2 جىلعا جەتەر جەتپەس تەلٸم-تەربيەسٸن الىپتى. ٶزٸ ايتقانداي: «حالىق ەندەرٸن جەنە دەكەڭنٸڭ تٶل ەندەرٸن دەكەڭنٸڭ الدىندا وتىرىپ, ٶز اۋزىنان ٷيرەنگەن» ەكەن. مەنٸڭ پايىمىمدا, وسى بٸر كەزەڭ نۇرجاننىڭ ەن ٶنەرٸنە كەسٸپتٸك دەڭگەيدە دەن قويعان جارقىن سەتٸ بولار.
ٶنەرپازدىڭ ٶمٸر ٶزەگٸنە ٷڭٸلسەم, بالا شاعىنان قولىنا دومبىرا ۇستاپ, ەن مەن كٷيدٸڭ ۇيىعىنا بٶلەنگەن وتباسىندا ەرجەتكەنٸ. قازاق ٶنەرٸنٸڭ ٶرٸندە وتىز جىلدان استام ٶنەر كٶرسەتٸپ كەلە جاتقان نۇرجان ٸنٸمنٸڭ ٶمٸرٸ ەنمەن ەگٸز ٶرٸلگەن دەسە دە بولادى. ەكەسٸ قابيمولدا اۋىلدىڭ قاراپايىم اقساقالى, دومبىرانىڭ قۇلاعىندا ويناعان ٶنەرپاز بولعان, ەسٸرەسە جەتٸسۋ ٶڭٸرٸنە تەن قوڭىر سازدى شەرتپە كٷيلەردٸ شەبەر ورىنداعان ەكەن. اناسى دا اۋىلدىڭ التى اۋزىنا جٷيرٸك, توي-دۋماننىڭ كٶرٸگٸن قىزدىرعان ٶنەرلٸ جان بولعان.
وسى بٸر جەيت كٶپشٸلٸككە بەيمەلٸم. بۇل جەيتتٸ استانا قالاسىنىڭ ماڭىندا قابانباي باتىرعا كەسەنە تۇرعىزىلىپ (1999 جىل), بابا باسىنا تاعزىم ەتٸپ بارعانىمىزدا ابدراحمانوۆ كامال اعامىزدان ەستٸدٸم. ەستٸدٸم دە تاڭداندىم. ٶيتكەنٸ, گەنەتيكا ٸلٸمٸندە ادامعا تەن ەرەكشە قاسيەتتەر تۇقىم قۋالاۋشىلىق قاسيەتكە يە ەكەنٸ ويىما ورالدى.
ٶنەرلٸ ادامدى ٶمٸردٸڭ ٶزٸ ەكشەپ, ٶزٸ تانىتاتىنى بەلگٸلٸ. بويعا دارىعان ەرەكشە قابٸلەت, كٶبٸنە, تەكتٸلٸكتەن باستاۋ الىپ, ٶنەر ٶرٸسٸندە كەسٸبي ٶرٸلٸپ, ەل-جۇرتىنىڭ نەسٸبٸنە اينالاتىنى زاڭدىلىق. نۇرجان ٸنٸم دە وسى زاڭدىلىق اياسىندا تولاسسىز ٸزدەنٸسٸ ارقىلى تۋا بٸتكەن قابٸلەتٸن ۇشتاپ, ٶنەرلٸ ورتادا ٶنەرٸن شىڭداپ, ەن ٶنەرٸنٸڭ تٶرٸنە ٶرلەدٸ.
اللادان بەرٸلگەن قابٸلەت ەدەتتە بٸرنەشە باعىتتا كٶرٸنٸس تاباتىنى عىلىمعا بەلگٸلٸ. مىسالى, تۋما قابٸلەت, كٶڭٸل-سەزٸم قۋاتىمەن ايقىندالاتىن قابٸلەت جەنە ادامنىڭ تىنىمسىز ەڭبەگٸمەن شىڭدالاتىن قابٸلەت. كٶبٸنە, قابٸلەت ورتاعا بەيٸمدەۋشٸلٸك نەتيجەسٸندە شىڭدالاتىنى اقيقات. ادام ٶزٸندە جوقتى ٶزگەلەرگە ەلٸكتەۋ, سولاردان ٷيرەنۋ, ونى بويىنا سٸڭٸرۋ جەنە قالىپتى ەدەتكە اينالدىرۋ ارقىلى دا قابىلدايدى.
وتباسىندا ەكە تەربيەسٸمەن حالىقتىڭ دەستٷرلٸ ەندەرٸ مەن كٷيلەرٸنٸڭ ەۋەنٸنە سۋسىنداپ, اناسىنىڭ ٶلەڭدەرٸن قۇلاعىنا قۇيىپ ٶسكەن نۇرجان, ٷلكەن ٶمٸر جولىنا اتتانعاندا دەنەش اتانىڭ تەلٸمٸن الىپ, قازاق ەلٸنٸڭ دەستٷرلٸ ەن ٶنەرٸندە ٶزٸنٸڭ دارا بولمىسىن بويىنداعى وسىنداي قابٸلەتتەرٸنٸڭ ٷيلەسۋٸ ارقاسىندا سومداي الدى.
مەن بٸلەتٸن نۇرجان جانى جايساڭ, بويىندا جاساندىلىق جوق جان. قاراپايىم, اشىق-جارقىن كٸشٸپەيٸل. تٸرشٸلٸكتە قانداي قاراپايىم بولسا, ساحنادا دا وسى تابيعي قاسيەتٸن ساقتاپ كەلەدٸ. جاراتىلىسىنا تەن سىپايى مٸنەزٸمەن ٶنەردٸڭ ٶرٸنە ٶرلەسە دە, سول قالىبىن ساقتاپ كەلەدٸ. ٶمٸرٸ ەنمەن ٶرٸلگەن نۇرجاننىڭ رۋحاني ەلەمٸندە قاراپايىمدىلىقپەن قاتار ەرەكشە داۋىسى, تالانتىن شىڭداعان قارىمدى ەرٸك-جٸگەرٸ كەرەمەت ٷيلەسٸم تاپقان. سوندىقتان دا بولار بويىندا جاساندىلىق بايقالمايدى, ەردايىم اشىق جارقىن جٷرگەنٸ جەنە اۋزىن اشسا كٶمەيٸنەن كەۋسار ەن تٶگٸلٸپ تۇرادى.
ٶزەگٸ تالانت پەن ٶنەردەن ٶرٸلٸپ, جاقسى مٸنەز-قاسيەتتەردٸ بويىنا سٸڭٸرگەن ادامدىق بولمىسى - نۇرجاننىڭ ٶزٸندٸك تٶل تاڭباسى. وتباسىنان العان تەربيە, ٶنەر دارابوزى دەنەش اعادان العان تەلٸم نۇرجاننىڭ ادامگەرشٸلٸك قاسيەتٸن ۇشتاپ, ٶنەر ٶرٸسٸن كەڭەيتٸپ, بولمىستىق دارالىعىنا جول اشقانداي.
ەن ايتاردا دومبىراسىن سەرپٸلتە تارتىپ, ارقالانىپ كەتەتٸن ەدەتٸ ٶزٸنە جاراسىپ-اق تۇر. جان تەنٸمەن بەرٸلە ەن شىرقاعاندا ەن ىرعاعىمەن بٸرگە تەڭسەلٸپ, تەبٸرەنٸپ كەتەتٸنٸ جٷرەگٸنٸڭ نەزٸكتٸگٸ مەن بويىنداعى ٶنەرٸنٸڭ قۋات-كٷشٸ ٸسپەتتٸ. نۇرجاننىڭ دومبىرامەن سٷيەمەلدەپ ەن ايتۋ شەبەرلٸگٸ, شىنىمەن ەرەكشە. ەسٸرەسە, ەن ايتپاس بۇرىن, ەننٸڭ سيپاتىن اشۋ ماقساتىندا ٸشكٸ يٸرٸمدەرٸن قۇلپىرتا وينايتاتىن كٸرٸسپە شەرتپەسٸنە تەنتٸ بولاسىڭ. ەڭ كەرەمەتٸ, كٸرٸسپە كەيدە ەننٸڭ مەلوديياسىنا قۇرىلسا, كەيدە ٶزگەشە بٸر سارىندا ورىندالىپ, ەن ەۋەنٸنە ٷيلەسٸمدٸ ۇلاسىپ جاتادى. نۇرجاننىڭ جايدارى مٸنەزٸ «دومبىرانى ساۋساق سٶيلەتپەيدٸ, كٶڭٸل سٶيلەتەدٸ» دەگەن تەكەن ەلٸمقۇلوۆتىڭ سٶزٸن ەسكە سالادى.
قازاق ەندەرٸ ورىنداۋشىلىق مەنەر-ناقىشى جەنە شىرقاۋ ەرەكشەلٸگٸنە قاراي ارقا ەندەرٸ, كەنەن ەزٸرباەۆ باستاعان جەتٸسۋ مەكتەبٸ, باتىس قازاقستان سازى, التاي ەۋەنٸ, سىر بويى ماقامى بولىپ جٸكتەلەتٸنٸ بارشاعا مەلٸم. مىسالى, اسپانعا ەۋەلەتە ايتۋ مەنەرٸنە قاراپ بٸرجاننىڭ, بابىمەن قالىقتاپ, سۇلۋ ەۋەزبەن ٶرٸلسە اقان سەرٸنٸڭ, اسقاقتاتا ايتىلاتىن كەڭ تىنىسىنا وراي ٷكٸلٸ ىبىرايدىڭ ەنٸ ەكەنٸن ٶنەر قۇرمەتتەگەن قاۋىم اجىراتا بٸلەدٸ. وسى ورايدا, حالىقتىڭ قوڭىرجاي سىرشىل ەندەرٸنەن ٶرٸلگەن بٸردە ەۋەلەپ قۇيقىلجيتىن, بٸردە بەسەڭدەي كەلە قايتا تٶگٸلتە ايتىلاتىن سان قۇبىلمالى ٶزٸندٸك مەنەرٸ بار دەنەش راقىشەۆتىڭ ەندەرٸ جەتٸسۋ مەكتەبٸنٸڭ ماقتانىشى.
ەسەم ەۋەن جەلٸسٸمەن كٶركەم ٶرٸلگەن ەن مەتٸنٸنٸڭ ٷيلەسٸمدٸ ٷندەسۋٸ تىڭداۋشىنى باۋراپ الىپ, بەي-جاي قالدىرمايتىنى قازاق حالقىنا تەن قاسيەت. ەننٸڭ قۇدٸرەتٸ دە وسى! بۇل ورايدا ەنشٸنٸڭ شەبەرلٸگٸ - ەۋەزدٸ ٷنٸن بۇلبۇلداي قۇبىلتىپ, ەن ىرعاقتارىن جۇتىندىرىپ, ەسەم ەۋەنٸن دومبىرا شاناعىنان شىققان داۋىس سارىنىنا ٷيلەسٸمدٸ شىرقاۋى. دەنەش راقىشەۆكە تەن وسىنداي شەبەرلٸكتٸ ٶز دەڭگەيٸندە يگەرگەن نۇرجان - دەستٷرلٸ قازاق ەندەرٸنٸڭ اياسىن كەڭٸتٸپ, ونىڭ جاڭاشا دامۋىنا مۇرىندىق بولدى.
عىلىمي تۇرعىدان الساق, بەلگٸلٸ بٸر ەۋەن - سازعا اينالعان دىبىستىڭ دا ۇلتتىق تٸلٸنٸڭ بولاتىنى بەلگٸلٸ قۇبىلىس. ٷندٸ ارۋى ەن سالعاندا تەك داۋىس بوياۋىنان, ەۋەندٸك جولدارىنان ٷندٸنٸڭ ەۋەنٸ ەكەنٸن تانيسىڭ. بۇل قاسيەتتەر ۇلتتىق دىبىستىڭ دا, ەر ۇلتقا تەن ەۋەندٸك سارىننىڭ دا بولاتىنىن, سول ۇلتتىق دىبىستىڭ ٶز ۇلتىنا كٶبٸرەك تٷسٸنٸكتٸ تٸلٸنٸڭ دە بولاتىنىن اڭعارتادى. قىسقاسى, مۋزىكانىڭ دا ۇلتتىق تٸلٸ, تٶلتۋما دىبىستان تۇراتىن سيمۆولى بار.
وسى ورايدا جەتٸسۋ ٶڭٸرٸندە قالىپتاسقان ەن سازى سان قيلى تاريح تالقىسىنان سٷزٸلٸپ ٶتٸپ, حالىقتىڭ تۇرمىس-تٸرشٸلٸگٸنەن تۋىنداعان ٶڭٸرلٸك بولمىسىن سيپاتتايتىن ەۋەزدٸك سارىنى ەرەك اسىل مۇرا. بۇل ەندەرگە كەڭ تىنىستى سونى ەۋەز, تولقىندى ىرعاق, ەكپٸندەتە كەلٸپ ماقپال ٷندٸ باياۋ قايىرىمدارعا ۇلاساتىن سۇلۋ ەۋەن تەن. جەتٸسۋ ەندەرٸنٸڭ ەرەكشەلٸگٸ قازاقتىڭ قارا سٶزٸمەن استاسىپ جاتقان ەن سٶزٸ مەن ەۋەنٸ كەرەمەت ٷيلەسٸم تاۋىپ, ەرەكشە ناقىش-ٶرنەكپەن ٶرٸلۋٸ.
جەتٸسۋ ەندەرٸن ەرەكشە ەسپەتتەپ, تىڭداۋشىلاردى جەتٸسۋ سازىمەن سۋسىنداتقان كٷمٸس كٶمەي ەنشٸ دەنەش راقىشەۆ. ەۋەنٸ ەرەكشە, قۇرىلىم-ٶرنەگٸ كٷردەلٸ, يٸرٸمٸ مول ەسەت ەندەرٸنٸڭ باسىم كٶپشٸلٸگٸن, مىسالى, “كٸشٸ ارداق”, “ٷلكەن ارداق”, “قاراكٶز”, “قوڭىرقاز”, “ماقپال”, “ٸنجۋ-مارجان”, “قىسمەت” تاعى باسقا دا ەندەرٸن بارشا قازاق حالقىنا جەتكٸزگەن دەنەش اتامىز. جەتٸسۋ ەنشٸلٸك ٶنەرٸنٸڭ ٶر ٶكٸلٸنٸڭ بٸرٸ سەدٸقوجا موشانۇلىنىڭ “احاۋ, ايىم”, “سارى بيداي”, “ەركەم-اي” سيياقتى كٶركەم ناقىشىمەن ەرەكشەلەنەتٸن سۇلۋ سازدى ەندەرٸن دە وسى كٷنگە جەتكٸزگەنٸ بارشاعا مەلٸم.
قازاقستاننىڭ حالىق جازۋشىسى بەكسۇلتان نۇرجەكە-ۇلى «دەنەش اعانىڭ مۇراسى» اتتى ماقالاسىندا: «دەنەش اعانىڭ ەن مەكتەبٸ – قازاق ٶنەرٸنە ٶزٸندٸك ٷلكەن ٷلەس قوسقان مول مۇرا... دەنەش اعانىڭ ٶزٸ دە, ٶلەڭٸ دە بۇل كٷندە حالىق مۇراسى» دەگەن ەدٸل باعا بەرٸپتٸ. ەڭ باستىسى, ٶنەرگە دەگەن سٷيٸسپەنشٸلٸگٸمەن, ەڭسەلٸ ەڭبەگٸمەن, تىنىمسىز ٸزدەنٸسٸمەن ەسەت نايمانباەۆتىڭ قازىناسىن قوتارىپ, سەدٸقوجا موشانۇلىنىڭ ەندەرٸن جانداندىرىپ, جەتٸسۋ ٶڭٸرٸنە تەن دەستٷرلٸ ەندەردٸ ناسيحاتتاپ, جەتٸسۋ ەن مەكتەبٸنٸڭ ٸرگەسٸن كەڭەيتكەن ەنشٸلٸك ٶنەرٸ – قازاق حالقىنىڭ دەستٷرلٸ ەن قازىناسىنا قوسىلعان سٷبەلٸ ٷلەس.
مەن دەنەش اتانىڭ ٶزٸن كٶرٸپ, قولىنا سۋ قۇيىپ, ەنٸن تىڭداپ, ٶنەرٸنە سۋسىنداعان جانمىن. "دەنەش سەنٸمەن بٸرگە بٸزدٸڭ ەن ٶنەرٸمٸزگە ەن بايلىق كەلٸپتٸ" دەپ زاڭعار جازۋشى مۇحتار ەۋەزوۆ ايتقانداي وسى اسىل قازىنانى ەنشٸنٸڭ ٶز اۋزىنان ەستٸپ ٶستٸم. تالدىقورعان وبلىستىق راديوكەشەنٸنٸڭ بٶلٸم رەداكتورى ەۋەلحان تٶرەحانۇلى دەنەش اتامەن ارعى بەتتە توننىڭ ٸشكٸ باۋىنداي ارالاسىپ, كەڭەس كەزەڭٸندە تۋعان باۋىرداي ەتەنە جاقىن ارالاسقاندىقتان, ەنشٸ اتا بٸزدٸڭ ٷيدە جيٸ بولاتىن. اعايىن باس قوسقان جيىنداردا دەنەش اتا وتىرىستىڭ كٶركٸن قىزدىرىپ, قاۋىمنىڭ قالاعان ەندەرٸن ورىنداپ, ەستە اقجارما اقپەيٸلٸنەن اينىعان ەمەس. ٶمٸردە دە, ٶنەردە دە قاراپايىم جان شارشاپ تۇرسا دا ەلدٸڭ كٶڭٸلٸن قالدىرمايتىن اقكٶڭٸل ەدٸ.
ەرينە, ادامنىڭ كٶرگەن دٷنيەسٸ مەن تىڭداعان ەۋەنٸنە قاراي تانىمى قالىپتاساتىنى زاڭدىلىق. جاستايىمنان دەنەش اتانىڭ ورىنداۋىنداعى جەتٸسۋ ٶڭٸرٸنە تەن ەندەرگە سۋسىنداپ ٶسكەندٸكتەن بە, دەنەش اتا ورىنداعان ەندەردٸ ەستٸگەندە جانىم ەرەكشە تەبٸرەنٸپ كەتەدٸ. ول كٸسٸ ورىندايتىن دەستٷرلٸ ەندەر قازاقى كولوريتكە قانىق. ەسٸرەسە, نٶسەرلەتە تٶگٸلەتٸن ەكپٸن, شٷمەكتەپ تامىلجىعان ەۋەز, سەرپٸلتٸپ سەرگٸتەتٸن ٶر ەۋەن بٸر سارىنعا توعىسىپ, ەننٸڭ قۇدٸرەتٸن اسقاقتاتىپ, ادامدى ٶزٸنە باۋراپ الادى. وسى ەندەر ەۋەنٸ, ەسٸرەسە, ماعان ەرەكشە ىستىق, جٷرەگٸمدٸ باۋراپ, سەزٸمٸمدٸ ەلٸتٸپ, ەن ٶنەرٸنٸڭ تەرەڭ ۇيىعىنا تارتىپ ەكەتەدٸ.
تالدىقورعان وبلىسىندا جاڭادان قۇرىلعان عىلىمي-زەرتتەۋ ينستيتۋتىنا قىزمەتكە كەلگەندە /1993 جىل/ ەۋەلحان اعامىزدىڭ ٷيٸندە اعايىن-تۋىس جيٸ باس قوساتىن. كەزەكتٸ بٸر باس قوسۋدا نۇرجاننىڭ ورىنداۋىندا ايتىلعان ەندەردٸ ەستٸپ, قاتتى تولقىدىم. ەن راديودان شىرقالسا دەنەش اعانىڭ داۋىسىنان اجىراتا الۋىم قيىنعا سوعار ەدٸ. ماقپال داۋىس, سول ىرعاق, سول ماقام, دومبىرا قاعىسى دا دەنەش اعانىڭ مەنەرٸ. مٸنە, قۇدٸرەت! ەندٸ تٷرلەندٸرٸپ, قۇيقىلجىتىپ, ەكپٸندەتٸپ ايتا الۋ ەر ەنشٸنٸڭ قولىنان كەلە بەرمەيتٸن شەبەرلٸك, وسى ٶنەردٸ جەتٸك مەڭگەرگەن نۇرجان ٸنٸمە ەرەكشە سٷيسٸندٸم. قابٸلەتٸ بولسا دا, ەركٸمگە بۇيىرا بەرمەس باق. «باپ شابا ما, ات شابا ما, باق شابا ما» دەگەندەي, تالانت تا, قابٸلەت تە ٷيلەسٸپ تۇر. ەسٸرەسە, داۋىسىن باپپەن ۇستاۋى ناعىز ٶنەر.
«جاقسى داۋىس – ەنشٸنٸڭ جارتى باقىتى» دەگەندەي ەنشٸنٸڭ دارالىعىن ايقىندايتىن دا داۋىس. ەنشٸ ٶزٸنە تەن داۋىسىمەن كٶرەرمەننٸڭ ەسٸندە قالاتىنى دا زاڭدىلىق. نۇرجاننىڭ داۋىسى دەستٷرلٸ قازاق ەندەرٸنٸڭ شەبەر ورىنداۋشىسى دەنەش اتانىڭ ەۋەنٸن ەسكە سالىپ, جانىڭدى ەلٸكتٸرٸپ, قۇلاعىڭنىڭ قۇرىشىن قاندىرادى. «ۇستازى جاقسىنىڭ, ۇستانىمى جاقسى» دەگەندەي, دەنەش اتادان ٷيرەنگەن نۇرجاننىڭ ەن ايتۋ مەنەرٸ شەبەرلٸكتٸڭ شىڭى دەسەم دە بولادى. كەز كەلگەن ەنشٸ ايتا المايتىن كەيبٸر كٷردەلٸ ەندەردٸ ٶز بيٸگٸندە ورىنداۋ نۇرجانعا بۇيىرعان ەكەن. مىسالى, ەسەتتٸڭ ەنٸ «قيسمەت», «ارداق», «ماقپال», ەيگٸلٸ «ٸنجۋ-مارجان», حالىق ەنٸ اتالعان «اڭشىنىڭ ەنٸ», «بٶپەم-اي», «باياناۋىل» ەندەرٸ كەڭ تىنىستى, يٸرٸمٸ مول, ورىنداۋشىدان شەبەرلٸكتٸ جەنە سەزٸمتالدىقتى تالاپ ەتەدٸ. نۇرجان سەزٸمتالدىقپەن, ٶزٸنە تەن شەبەرلٸكپەن ٶزەن اعىسىنداي بٸردە باياۋ, بٸردە ەكپٸندٸ, قۇيقىلجىپ-قۇبىلعان ەسەم ەندەردٸڭ ماڭىزى مەن مەيەگٸن تىڭداۋشى قۇلاعىنا ماقپال داۋىسىمەن قۇيعاندا تەبٸرەنبەۋ مٷمكٸن ەمەس. ەن ەۋەنٸمەن تىڭداۋشىنىڭ جٷرەگٸن جاۋلاپ الۋ, ەننٸڭ سەنٸ مەن مەنٸن سەزٸندٸرۋ – نۇرجانعا تەن ەن قۇدٸرەتٸن قۇرمەتتەۋدٸڭ بيٸك شىڭى.
نۇرجان جانپەيٸسوۆتٸڭ ەن ورىنداۋ شەبەرلٸگٸن زەردەلەسەك, جەتٸسۋ ٶلكەسٸنە تەن دەستٷرلٸ حالىق ەندەرٸنٸڭ ٷنٸ, تەلٸم العان ۇستازى دەنەش اتامىزدىڭ ەن ورىنداۋ مەنەرٸ جەنە دەستٷرلٸ حالىق ەندەرٸن ورىنداپ جٷرگەن ايتۋلى ٶنەرپازداردىڭ ەن ايتۋ سارىنى بايقالىپ تۇرادى. داۋىستارى جەنە ەن ورىنداۋ مەنەرٸ ۇقساس بولعانىمەن, ەرينە, نۇرجاننىڭ ەن ورىنداۋى دەنەش اتادان ٶزگەرەك. ٶز ستيلٸ بار. ٷلگٸ تۇتسا دا, ەلٸكتەسە دە اللادان دارىعان تالانت بولار, ەندٸ ٶزٸنشە ٶرنەكتەپ سالادى. ەندەردٸ ورىنداۋ بارىسىندا ٶزٸندٸك ەۋەندەرٸنٸڭ سارىنى باسىم ەكەنٸ بايقالادى, ال ماقپال داۋىسى ەن ىرعاعىن ىرقىنا كٶندٸرٸپ, تىڭداۋشىنىڭ قۇلاق قۇرىشىن قاندىرىپ, ٶنەر سٷيگەن قاۋىمنىڭ كٶڭٸلٸن بيٸككە جەتەلەپ كەتەدٸ.
دەنەش اتامىز تٸرشٸلٸگٸندە نۇرجاننىڭ ەن سالعانىن تىڭداپ: «جاستىق شاعىم قايتا ورالىپتى. داۋسىڭنان اينالايىن» دەپ باتا بەرگەن ەكەن. حالىق جازۋشىسى بەكسۇلتان نۇرجەكە-ۇلى: «نۇرجان – دەنەش ەنشٸنٸڭ كەنجە قوزىسى... دەنەش ەنٸنٸڭ بٷكٸل قايىرىمىن, يٸرٸمٸن نۇرجان بالامىزدىڭ بويىنان تابۋعا بولادى» دەپ باعالايدى. شىنىمەن دە, نۇرجاننىڭ ورىنداۋىنداعى ەنگە قۇلاق تٷرسەڭٸز, دەنەش اتانىڭ ٷنٸن بٷگٸنگە جەتكٸزٸپ جاتقانداي ەسەردە قالاسىز. دەنەش اتا جيناعان دەستٷرلٸ حالىق ەندەرٸنٸڭ مول مۇراسى بولاشاققا جول تارتقانداي سەزٸنەسٸڭ. مٸنە, ەنشٸ قۇدٸرەتٸ! ٶيتكەنٸ, ورىنداۋشىدان ەرەكشە دايىندىقتى, ەرٸ شەبەرلٸكتٸ تالاپ ەتەتٸن ەندەردٸڭ تىڭداۋشىعا بۇزىلماي جەتۋٸ – ەنشٸنٸڭ حالىق مۇراسىنا دەگەن ەرەكشە قۇرمەتٸ.
نۇرجان ەنشٸنٸڭ تاعى بٸر ەرەكشەلٸگٸ - ەن شىرقاعاندا ەننٸڭ تابيعاتىنا ەندەپ, ٸشكٸ ەۋەنٸنە بويلاپ, جان دٷنيەسٸمەن سەزٸنٸپ ايتۋى. سوندىقتان دا تىڭدارمانىن باۋراپ الادى. مىسالى, «اڭشىنىڭ ەنٸ», «باياناۋىل» جەنە «ەڭ قىزىق جاستىق» سىندى ەندەردٸ ايتقاندا داۋىس تەحنيكاسىمەن, دومبىرانى شەبەر تارتۋىمەن, ەن سالىپ تۇرعانداعى دەنە قيمىلىمەن كٶرەرمەندەردٸ قىزدىرىپ, جەلپٸنتٸپ جٸبەرەدٸ. ەن شىرقاعاندا ەر سٶزدٸڭ ماعىناسىنا تەرەڭدەي ەنٸپ, جان-دٷنيەسٸمەن سەزٸنە وتىرىپ, شابىتتانا ايتادى.
ەرينە, قازاقتا ەن دە, سازگەر دە كٶپ. دەگەنمەن, حالىق ەسٸندە مەڭگٸلٸك جاڭعىرىپ تۇراتىن ەسٸمدەر ساۋساقپەن سانارلىقتاي. ٶيتكەنٸ, ەن ورىنداۋداعى ٶزٸندٸك ٶرنەك-ناقىشىمەن, قايتالانباس ەۋەنٸمەن حالىقتىڭ اسىل مۇراسىن بيٸككە ٶرلەتكەن, ەرەكشە ٷنٸمەن, داۋىسىمەن ەلدٸ ەنمەن ەلديلەگەندەر عانا ۇرپاقتان ۇرپاققا جالعاسىن تاۋىپ, حالىقتىڭ قۇرمەتٸنە بٶلەنەرٸ حاق. اقان سەرٸ, بٸرجان سال, جاياۋ مۇسا, ٷكٸلٸ ىبىراي, ەسەت جەنە باسقالارىنىڭ جولىن جالعاستىرعان دەنەش اتا وسىنداي تۇلعا ەدٸ. دەستٷرلٸ حالىق ەندەرٸنٸڭ كٶكجيەگٸن كەڭەيتكەن, جەتٸسۋ سازى مەكتەبٸنٸڭ ٸرگەسٸن بەكٸتكەن دەنەش اتانىڭ تەلٸمٸن العان نۇرجان جانپەيٸسوۆ وسىناۋ ۇلى ەنشٸلەردٸڭ تۋىندىلارىنداعى قايتالانباس قازاقى ناقىشتى جاڭعىرتا, جارقىراتا وتىرىپ, ٶزٸندٸك ٶرنەكپەن تولىقتىرىپ, ەن ٶنەرٸنە جاڭاشا لەپ ەكەلدٸ دەسەم ارتىق بولماس. ەڭ باستىسى, نۇرجاننىڭ ورىنداۋىنداعى دەستٷرلٸ ەندەردٸ بٷگٸنگٸ جاڭا ۇرپاق جىلى قابىلداپ, بويىنا سٸڭٸرە الدى. مٸنە, ەنشٸ قۇدٸرەتٸ! تالانتقا تاعزىم ەتٸپ, ٶنەرگە قۇرمەت كٶرسەتكەن ەلدٸڭ سٷيٸسپەنشٸلٸگٸ – ەنشٸ ٶنەرٸنە بەرٸلگەن باعا, ەرٸ نۇرجاننىڭ ابىرويى.
وسى بيٸككە نۇرجان ٶزٸنٸڭ ەرٸنبەيتٸن ەڭبەك سٷيگٸشتٸگٸمەن, ٶنەرگە دەگەن ەرەكشە جاناشىرلىعىمەن, ەر ەندٸ ورىنداعاندا ٶز تاراپىنان قويىلاتىن تالاپتارىمەن قول جەتكٸزدٸ. تالانتىن ەڭبەكپەن ۇشتاپ, ۇدايى ٸزدەنٸس ٷستٸندە تاباندىلىق تانىتىپ, ەرٸك-جٸگەرٸن قايراپ, داۋىسىن باپتاپ, دومبىرا شەرتۋ تەحنيكاسىن شىڭداپ, ەنشٸلٸك ٶنەردٸڭ ٶزٸنە تەن كەمەلدٸك كەلبەتٸن سومدادى. ەن شىرقاۋ كەزٸندە دومبىرامەن سٷيەمەلدەۋدٸ جەتٸلدٸرۋ ٷشٸن كٷيلەر ورىنداپ, كٷيگە تەن يٸرٸمدەردٸ يگەرٸپ, دومبىرا شەرتكەندە ساۋساقتارىنان ەن ساۋىلاتىن تەحنيكانى ەن ورىنداۋ بارىسىندا ٷيلەسٸمدٸ پايدالانىپ جٷرگەنٸن بٸلەمٸن. بۇل ەدٸس نۇرجاننىڭ شىعارماشىلىق ٸزدەنٸسٸندەگٸ تاعى بٸر قىرى.
نۇرجان جانپەيٸسوۆتٸڭ تاماشا قاسيەتٸ - ادامي بولمىسى جاقسى ەدەتپەن, ٷلگٸلٸ ەدەپپەن ەدٸپتەلگەن. ەر شىعارماشىلىعىنا سىني كٶزقاراسپەن قاراۋ, ٸزدەنٸس ٷردٸسٸن ۇدايى جالعاستىرۋ جەنە باسقا دا ەدەتتەرٸ نۇرجانعا تەن كٸشٸپەيٸلدٸلٸككە, ٷلكەنمەن دە, كٸشٸمەن دە تٸل تابىسقىشتىق سيياقتى ٷلگٸلٸ ەدەپكە ۇلاسىپ جاتادى. وتىز جىلدان استام ٶنەر ٶرٸندە جٷرگەن نۇرجان ٸنٸمنٸڭ بٸرەۋمەن داۋىس كٶتەرٸپ سٶيلەسكەنٸن, قىرعيقاباق بولعانىن كٶرگەن ەمەسپٸن, ەستٸمەدٸم دە. كەرەعار نەمەسە قاعىتا سٶيلەگەندەردٸڭ سٶزٸنە مەن بەرمەيتٸنٸ جەنە ولارعا بەرەتٸن جاۋابى جىميىپ قانا باس شۇلعىپ كەتە بەرۋٸ نۇرجاننىڭ مەرت مٸنەزٸن ايعاقتاي تٷسەدٸ. وسىنداي كٶركەم مٸنەزٸمەن ٶنەردەگٸ كٶپتەگەن ەرٸپتەستەرٸمەن ەتەنە ارالاسىپ, اعايىن-تۋىسپەن دە ارا جٸگٸن ٷزبەي كەلە جاتىر. ٶتٸنٸش ايتساڭ, ەلپەكتەپ, ۋاقىتپەن ساناسپاي جاقسىلىقتىڭ بەل ورتاسىندا جٷرگەنٸ. نۇرجاننىڭ وسى قىرى كٸسٸ تالعامايتىن كٸشٸپەيٸلدٸلٸكتٸڭ ارقاسى.
ٶنەردە دەستٷرلٸ ەن سالاسىنىڭ ساڭلاعى اتانعان نۇرجان ٶمٸردە «سەگٸز قىرلى, بٸر سىرلى» ازامات. جاراتقاننان ادام بالاسىنا بەرٸلگەن جاقسى قاسيەتتەر, ٶنەرٸ مەن ٶنەگەلٸ ٸستەرٸ ٷيلەستٸكپەن سومدالعان ساباقتاستىق وسى «سەگٸز قىر» دەگەن تٷسٸنٸكتٸ اشا تٷسەدٸ. وسى تۇرعىدان, نۇرجانعا تەن جاقسى قاسيەتتەردٸڭ ەر قايسىسى سىرلى ازاماتتىڭ بٸر قىرى, ەر قىرى جان-جاعىنا نۇرىن شاشىپ, بولمىسىن تولىستىرىپ, جان دٷنيەسٸنٸڭ رۋحاني بايلىعىنا ۇلاسقانداي. ٶنەرلٸ ادامنىڭ حالىققا تانىلۋى دا وسى جاقسى قاسيەتتەردٸڭ ادام بويىندا توعىسۋىنان بولاتىنى حاق, سوندىقتان دا قازاق ماقتاعاندا سەگٸز قىرلى دەپ ەسپەتتەگەن.
نۇرجان جانپەيٸسوۆ ٸنٸمٸزدٸڭ ادامگەرشٸلٸگٸن ۇشتاپ, ٶنەردەگٸ ٸزدەنٸستٸڭ كٶرٸگٸن قىزدىرىپ, ۇستازدىق جولعا بوي ۇرعانىن جاسامپازدىقتىڭ العىشارتى دەر ەدٸم. سىرت كٶزگە سابىرلى قالپى ٸشكٸ كٷش-قۋاتىنىڭ مولدىعىن, بولمىسىندا سىپايىلىقتىڭ باسىمدىعىن اداقتاعانداي. ٶنەردەگٸ تىنىمسىز ٸزدەنٸسٸ «بەرٸن يگەرسەم, بەرٸن بٸلسەم» دەگەن نيەتپەن ٶرٸلگەن. ەركٸمنٸڭ باق تالايى ٶزٸنەن دەگەن حالىقپىز عوي, ٶنەرگە دەگەن جاناشىرلىعىمەن, ادامدارعا دەگەن ادالدىعىمەن جەنە ٶنەرٸ مەن ەڭبەگٸنە سٷيەنگەن نۇرجان, ٶمٸردەگٸ ٶز سوقپاعىن سالىپ كەلە جاتقان ٶنەرپاز جانداردىڭ جامپوزى.
وسى ماقالانى جازۋ بارىسىندا ىقىلاس دٷكەنۇلى اتىنداعى ۇلتتىق اسپاپتار مۇراجايىندا ٶتكەن /2016 جىل/ كونتسەرت-لەكتسييا ەسٸمە ورالدى. كونتسەرتكە باعا بەرگەن جيىندا سٶز العان ٶنەر زەرتتەۋشٸسٸ «قازاقتىڭ دەستٷرلٸ ەنٸ فولكلور عانا ەمەس, ول قازاقتىڭ ۇلتتىق كلاسسيكالىق ٶنەرٸ» دەگەن تاماشا وي ايتىپ, وسى ٶنەردٸ دامىتۋ ٷشٸن «شەكٸرت تەربيەلەۋمەن قاتار, ەر ورىنداۋشى كٸتەپ جازىپ قالدىرسا تاماشا بولار ەدٸ» دەگەن پٸكٸر ايتقان ەدٸ. نۇرجان وسى ايتىلعان ويدىڭ ٷدەسٸنەن شىعا الدى.
سوناۋ 1994 جىلى تالدىقورعان قالاسى دەنەش راقىشەۆ اتىنداعى № 3 مەكتەپ-ينتەرناتىنان باستاۋ العان نۇرجاننىڭ قاراپايىم ۇستازدىق قىزمەتٸ بٷگٸنگٸ تاڭدا رەسپۋبليكالىق دەڭگەيدە كەسٸبي جالعاسىن تابۋدا. نۇرجاننىڭ باسشىلىعىمەن جٷسٸپبەك ەلەبەكوۆ اتىنداعى رەسپۋبليكالىق ەسترادا-تسيرك كوللەدجٸندە دەنەش راقىشەۆ اتىنداعى ارنايى ەنشٸلٸك سىنىپ اشىلىپ, شەكٸرتتەر لەگٸ تەربيەلەنۋدە. ت. جٷرگەنوۆ اتىنداعى ۇلتتىق ٶنەر اكادەميياسىندا كافەدرا مەڭگەرۋشٸسٸ قىزمەتٸن اتقارۋمەن قاتار بٸر مەزەتتە اكادەمييا جانىنداعى دەنەش راقىشەۆ اتىنداعى سىنىپتا شەكٸرتتەردٸ باۋلۋعا دا ۋاقىت تابا العانى قانداي. وسى يگٸ ٸستەر جەتٸسۋ سازىنىڭ وزىق كٶرٸنٸسٸ دەنەش مەكتەبٸن دامىتۋعا قوسقان نۇرجاننىڭ ەرەن ەڭبەكتەرٸنٸڭ بٸر پاراسى. ەنشٸنٸڭ دەستٷرلٸ ەنگە دەگەن, ۇستازىنا دەگەن ادالدىعى جەنە ٶنەرگە دەگەن تازالىعىنىڭ بٸر سىرى وسىندا جاتىر.
شىعارماشىلىق تۇرعىدان ۇستازدىق قىزمەتپەن قاتار ەن ٶنەرٸندەگٸ ٸزدەنٸستەرٸ ەستە تولاستاعان ەمەس. راديو مەكەمەسٸنٸڭ شاڭ باسقان مۇراعاتىندا «التىن قوردا» ساقتالعان ەندەردٸڭ ٸشٸنەن دەستٷرلٸ قازاق ەندەرٸنٸڭ ٷزدٸك ٷلگٸلەرٸن قايتا تٸرٸلتٸپ, فورماتىن تٷزەتٸپ دەگەندەي, ۇمىت بولا باستاعان ەۋەندەردٸ ناسيحاتتاۋعا زور ەڭبەك سٸڭٸرٸپ كەلەدٸ. دەنەش اعانىڭ 80 جىلدىق مەرەي تويى قارساڭىندا /2006 جىل/ «التىن قوردان» دەنەش اعا ورىنداۋىنداعى 51 ەندٸ ٶڭدەپ, زاماناۋي ٷنتاسپاعا تٷسٸردٸ, ونىڭ 26 - سى دەنەش اعانىڭ تٶل ەندەرٸ ەدٸ. دەنەش اعانىڭ 90 جىلدىق مەرەيتويىنا وراي 60 ەندٸ جيناقتاپ, ونى ٶنەر زەرتتەۋشٸسٸ مۇرات ەبۋعازىعا نوتاعا تٷسٸرتٸپ, ەن جيناعى كٸتەبٸنە توپتاستىردى.
جيناقتىڭ اتى «ساياسىندا المانىڭ» اتالۋى دا ادامعا وي سالادى. ەرٸكسٸز ەسٸڭە دەنەش اتانىڭ: «المانىڭ ساياسى اتاجۇرتىمنىڭ ساياسى بولىپ سەزٸلدٸ. ەمٸرەنٸپ كەلگەن مەنٸ, ەلٸم الاقانىنا ساپ ايالادى» دەگەن جٷرەكجاردى سٶزٸ تٷسەدٸ. قىرىقتىڭ قىرقاسىنا ٸلٸنبەگەن «دٷر جٸگٸت» شاعىندا شىققان بۇل ەننٸڭ شوقتىعى بيٸك, سۇلۋ ەكەنٸ داۋسىز. ەن مەتٸنٸنٸڭ قىزعا دەگەن ماحابباتپەن, ەلٸنە دەگەن سٷيٸسپەنشٸلٸكپەن ٶرٸلۋٸ جەنە الما باعىنىڭ جۇپار يٸسٸمەن استاسىپ جاتۋى, ەنشٸ سەزٸمٸنٸڭ ەسەم سازبەن كٶمكەرٸلۋٸنە ۇلاسىپ كەتكەن. ادام جٷرەگٸن تەربەيتٸن وسى ەندٸ تىڭداعاندا, دەستٷرلٸ حالىق ەندەرٸنٸڭ سارىنى بۇزىلماي, بابالار ٷنٸ مەن ادام ارمانىنىڭ سازى ٷيلەسٸم تاپقانداي ەسەر الاسىڭ. نۇرجان شىرقاعان نۇسقاعا قۇلاق سالساڭىز, تۇتاس حالىق تەاترى ەن ايتىپ تۇرعانداي ٷن ەستيسٸڭ. وسى جيناقتى قولعا العاندا نۇرجاننىڭ ۇستازىنا دەگەن قۇرمەتٸنە, ٶنەر الدىنداعى ادالدىعىنا تەنتٸ بولدىم.
بٷگٸندە ۇرشىقتاي يٸرٸلگەن زاماندا ٶنەردٸ باعالاپ, ٶزگەنٸڭ جەتٸستٸگٸنە ٶزٸنٸكٸندەي قۋاناتىن ادام سيرەك. وسى جاعىنان نۇرجان ٸنٸمنٸڭ اتقارىپ كەلە جاتقان يگٸ ٸستەرٸ كەيٸنگٸ بۋىن جاستارعا ٶنەگەلٸ ٷلگٸ. دەنەش اتا ورىنداعان 115–تەي ەندەردٸ شاشپاي-تٶكپەي جيناقتاپ, ونى ٷنتاسپاعا تٷسٸرٸپ, حالىققا ناسيحاتتاۋدا زور ەڭبەك ەتتٸ. ەرينە, بۇل يگٸلٸكتٸ ٸس. ٶنەردٸ باعالاۋدىڭ ەتالونى. وسى ورايدا, مەنٸڭ ەكەم شىعارعان «جايلاۋ» ەنٸ نۇرجاننىڭ قولداۋىمەن نوتاعا تٷستٸ, ەفيرگە دە شىقتى. جەتٸسۋ ٶڭٸرٸنٸڭ قوڭىرجاي ەۋەنٸمەن ٶرٸلگەن ەندٸ نۇرجانعا دەيٸن تەك ەكەم ٶزٸ ورىنداپ جٷرەتٸن. نۇرجان وسى ەندٸ ٶڭدەپ, ٶزٸنٸڭ مەنەرٸمەن شىرقاعاندا ەن تٷرلەنٸپ شىعا كەلدٸ. ەن ايتۋ ٷشٸن «ەندٸ جٷرەكتەن ٶتكٸزٸپ, جٷرەكپەن تٷسٸنۋ كەرەك» ەكەنٸن سوندا عانا جەتە تٷسٸندٸم. وسىلايشا, جاقسى ەندٸ باعالاي وتىرىپ, ٶزگەنٸڭ ٶنەرٸن تىڭداۋشىعا جەتكٸزە بٸلۋ نۇرجاننىڭ ٶنەرگە دەگەن ادالدىعىن ايعاقتايدى.
نۇرجان جانپەيٸسوۆتٸڭ ٶنەرلٸ ەكەنٸن, ٸزدەنٸمپاز ەكەنٸن, ۇستازدىق ٶنەردٸ يگەرگەنٸن ايتا كەلە, مەدەنيەتتٸ ادام ەكەنٸن اتاعان جٶن. مەدەنيەتتٸ ادام دەپ قارىم-قاتىناستا قاراپايىم, ٶزگەلەرگە سىيلاستىقپەن قارايتىن, ەشكٸمنٸڭ كٶڭٸلٸن قالدىرمايتىن, ٶزگەلەردٸڭ پٸكٸرٸمەن ساناساتىن ادامدى ايتاتىنى بەلگٸلٸ. وسى ورايدا, نۇرجانعا ادامنىڭ كٶڭٸلٸنە قاياۋ تٷسٸرمەۋگە تىرىساتىن سىپايىلىق تەن. ال, ادامنىڭ كٸسٸلٸك قادٸر-قاسيەتٸن ٸزگٸلٸك دەپ قابىلداساق, مٸنەزٸ سىپايى, جٷرٸس-تۇرىسى جيناقى, نيەتٸ تٷزۋ, ٶزٸ ۇستامدى, ەرٸ بايسالدى نۇرجان ٸنٸم ٸزگٸ ادامدار ساپىنان ويىپ تۇرىپ ورىن الادى.
ٸزگٸلٸكتٸڭ بٸر كٶرٸنٸسٸنە توقتالسام, جازۋشى تۇرسىنعازى ەلپەيٸسوۆ اعامىز ەكەسٸنٸڭ تابىلىپ, تٸرٸ ەكەنٸنەن حابار العان سەتتە «اڭساۋ» اتتى ٶلەڭ جازادى. دەنەش اتا تٸرٸسٸندە وسى ٶلەڭگە ماقامى دەستٷرلٸ ەندەرگە ٷندەس ەن جازىپ, راديودان ورىنداعان ەكەن. ەكەسٸنە دەگەن ساعىنىشى جٷرەگٸن كەرنەگەن تۇرسىنعازى اعا, ٸنٸسٸنە وسى ەندٸ ورىنداپ بەرۋٸنە قولقا سالادى. بولمىسىنان باۋىرمال نۇرجان وسى ەندٸ مۇراعاتتان ٸزدەپ تاۋىپ, دەنەش راقىشەۆتٸڭ 80 جىلدىق مەرەيتويى قارساڭىندا ٷنتاسپاعا تٷسٸردٸ. باس قوسقان جيىنداردا وسى بٸر ەرەكشە ەن نۇرجاننىڭ ورىنداۋىندا عانا ايتىلاتىن. بۇل ەن ەكەگە دەگەن ساعىنىشتان قورالانعان سىزداۋىقتىڭ اۋزىن اشاتىن, قۋانىش-كٷيٸنٸشٸ ارالاس كٶڭٸل كٷيدٸ جەتكٸزەتٸن ەۋەزدٸ, ەرٸ ەۋەنٸ بٶلەك ەن.
نۇرجانعا تەن جاقسى قاسيەتتەردٸڭ تاعى بٸر پاراسى ول ٷنەمٸ ٸزدەنٸس ٷستٸندە جاڭاشىلدىققا ۇمتىلادى. جاڭاشىلدىققا قۇلشىنىسى «ٶزگەدەن ارتىق بولسام دەگەن نيەت ەمەس, جاقسىنى, جاڭانى يگەرسەم» دەگەن نيەتپەن اتقارىلاتىنى. ۇلتىمىزدىڭ ۇلى اقىنى اباي قۇنانبايۇلىنىڭ 175 جىلدىق مەرەيتويى اياسىندا «ەندٸ سٷيسەڭ, مەنشە سٷي» اتتى جەكە كونتسەرتٸ ٶتتٸ. وسى كونتسەرتتٸڭ جاڭاشىلدىعى مول. بٸرٸنشٸدەن, اكادەمييالىق كونتسەرت ٶتتٸ. ەكٸنشٸدەن, العاش رەت ساحنادان اباي اتامىزدىڭ «مەن بولامىن دەمەڭدەر» دەگەن ٶلەڭٸنە جازىلعان ەكەسٸنٸڭ ەنٸ ورىندالدى. ٷشٸنشٸدەن, دەستٷرلٸ حالىق ەندەرٸ «وتىرار سازى» وركەسترٸنٸڭ سٷيەمەلدەۋٸمەن ورىندالدى. تٶرتٸنشٸدەن, وركەستردٸڭ سٷيەمەلدەۋٸمەن «ۇلبيكە مەن كٷدەرٸنٸڭ ايتىسى» ساحنالانىپ, ەنمەن ايتىلدى. وسى جاڭاشىلدىقتىڭ ٶزەگٸ نۇرجان جانپەيٸسوۆتٸڭ تىنىمسىز ٸزدەنٸسٸنٸڭ جەمٸسٸ.
نۇرجان جانپەيٸسوۆتٸڭ ٶنەرگە دەگەن قۇشتارلىعىنىڭ ۇيىمداستىرۋشىلىق قابٸلەتٸمەن ۇشتاسىپ جاتقانى دا جاراسىمدى. ۇلتتىق تەلەارنالار ۇيىمداستىرعان «التىباقان», «اۋىلدىڭ التى اۋىزى», «جەتٸساز», «قازاقتىڭ 100 ەنٸ» جەنە الماتى تەلەارناسىنىڭ «ٸنجۋ-مارجان» باعدارلامالارىنىڭ بەل ورتاسىندا جٷرگەنٸن ايتساڭشى. سوناۋ 2009 جىلى قازاقكونتسەرتتە جٷرگەندە ٶتكٸزگەن جەكە شىعارماشىلىق كەشٸ, ىقىلاس اتىنداعى ۇلتتىق اسپاپتار مۇراجايىندا ٶتكەن «ەسەت پەن دەنەش» اتتى لەكتسييا-كونتسەرتٸ, «الاتاۋ» دەستٷرلٸ ٶنەر تەاترىندا, «عالىمدار ٷيٸندە» جەنە «ەندٸ سٷيسەڭ, مەنشە سٷي» اتتى كونتسەرتتەرٸ حالىقتىڭ ەرەكشە ىقىلاسىنا بٶلەنٸپ, دەستٷرلٸ ەندەردٸڭ ٶمٸرشەڭدٸگٸن دەلەلدەدٸ. دەنەش اتانىڭ دومبىراسىن سالتاناتتى تٷردە «ىقىلاس اتىنداعى ۇلتتىق اسپاپتار مۇراجايىنىڭ» تٶرٸنە جايعاستىرىپ, شەكٸرتتٸك پارىزىن دا اتقاردى.
ەلۋدٸڭ بەلەسٸنە ەندٸ ٸلٸكسە دە, ٷدەسٸ زور شىعارماشىلىقتىڭ مول ٷلەسٸنە كەنەلدٸ. «قازاقتىڭ دەستٷرلٸ 1000 ەنٸ» انتولوگيياسىنا 15 ەنٸ, ۇلى بريتانييا /لوندون/ مەملەكەتٸ شىعارعان «قازاق ساحاراسىنىڭ دەستٷرلٸ مۋزىكاسى» جيناعىنا 5 ەنٸ ەندٸ. ج. ەلەبەكوۆ اتىنداعى بايقاۋدىڭ /1998/, «جاڭا عاسىرعا – جاڭا ەن» بايقاۋىنىڭ /2000/, «شابىت» حالىقارالىق فەستيۆالٸنٸڭ /2000/ لاۋرەاتى جەنە ە. قاشاۋباەۆ اتىنداعى بايقاۋدىڭ باس جٷلدەسٸن يەلەندٸ. پاريج قالاسىندا ٶتەتٸن ۇلتتىق دەستٷرلٸ مۋزىكالىق فەستيۆالٸنە ەكٸ دٷركٸن قاتىستى. گاسترولدٸك ساپارمەن قىتاي حالىق رەسپۋبليكاسىنا /2002/, موڭعول ەلٸنە /2005/, وڭتٷستٸك كورەيا ەلٸنە جەنە رەسەي قالالارىنا بارىپ, كونتسەرتتەر قويدى. تولاسسىز ٸزدەنٸسٸنٸڭ جەمٸسٸ – رەپەرتۋارىندا 300-دەن اسا ەندەر جيناقتالعان. كٶبٸنە, حالىقتىڭ دەستٷرلٸ ەندەرٸ, دەنەش اتا ورىنداعان ەندەر جەنە باسقا دا كومپوزيتورلاردىڭ شىعارمالارى قامتىلعان. بۇل نۇرجان ٸنٸمنٸڭ قازاقتىڭ دەستٷرلٸ ەن ٶنەرٸن دەرٸپتەگەن ەڭسەلٸ ەڭبەكتەرٸنٸڭ بٸر پاراسى. جالپى, نۇرجان جانپەيٸسوۆ ەن ٶنەرٸن قۇرمەتتەگەن باس قوسۋلاردىڭ ۇيىتقىسى, سەرٸ جٸگٸتتٸڭ وسى قىرى ونىڭ ٶنەرگە ادالدىعىنىڭ ايعاعى.
دەستٷرلٸ قازاق ەندەرٸ مەكتەبٸنٸڭ ورىنداۋشىلارىن دايىنداپ جٷرگەن نۇرجان «سەنسەي» دەگەن دە اتاققا يە. جاپوندار مۇعالٸم مەن دەرٸگەردٸ ەرەكشە قۇرمەتتەپ, «سەنسەي» دەپ اتايدى, جاپوندار ٷشٸن قۇرمەتتٸ تيتۋل. جاپون حالقىنىڭ تۋماسى تاكاحاشي شەكٸرت رەتٸندە نۇرجاننان سەكسەنگە جۋىق ەن ٷيرەنٸپ, ۇستازىن قۇرمەتپەن «سەنسەي» اتاپتى. گەنەتيكا عىلىمىندا قازاق پەن جاپون ۇلتىنىڭ گەندەرٸ ۇقساس كەلەتٸنٸ جايلى دەرەكتەر بار. سوندىقتان دا بولار, ٶزدەرٸن قاراپايىم ۇستايتىن جاپون ەلٸنٸڭ ٶكٸلٸ 80-گە جۋىق قازاق ەندەرٸن ەكٸ جىلدا ٷيرەنٸپ الىپتى. تاكاحاشي گازەتكە بەرگەن سۇحباتىندا: «دومبىرا ەۋەنٸندە ادامدى ەلتٸتەتٸن عاجايىپ كٷش بار. ەن ايتقاندا شابىتتانىپ كەتەمٸن. ەسٸرەسە حالىق ەندەرٸ ارقانى قوزدىرادى» دەپتٸ. جاپوندىق ٶنەرپازدىڭ قازاق ەندەرٸن شىرقاۋىنىڭ ارقاسىندا دەستٷرلٸ قازاق ەندەرٸنٸڭ ورىندالۋ اياسى كەڭەيدٸ, قازاق حالقىنىڭ تٶل ٶنەرٸ ەلەمدٸك ساحنا تٶرٸنە ٶرلەدٸ.
يە, مەدەنيەت قايراتكەرٸ, قر ەڭبەك سٸڭٸرگەن قايراتكەرٸ, ەنشٸلٸك ٶنەردٸڭ جامپوزى, پروفەسسور نۇرجان جانپەيٸسوۆ حاقىندا ايتىلار جٷرەكجاردى لەبٸزدەر كٶپ. وسى ماقالادا «ەر جاسى ەلۋدٸڭ» بەلەسٸنە كٶتەرٸلگەن نۇرجان جانپەيٸسوۆتٸڭ ادامي قاسيەتٸنە قىسقاشا شولۋ جاسالدى. الدا دەنەش اعا يگەرگەن الپىستىڭ اسقارى توسىپ تۇر. اللا بۇيىرتسا, ەلٸ نۇرجان ٸنٸم تۋرالى ايتىلار, جازىلار ەڭگٸمەلەر تولاستاماس. ٶيتكەنٸ, بولمىسى ەرەك ازامات جايلى قالاي تولعانساڭ دا جاراسادى.
ۇستازىنداي قاراپايىم, ماقتاۋ مەن ماداقتاۋعا اربالماعان پاراساتتى جاندى مەرەي تويىمەن قۇتتىقتاي وتىرىپ, شىعارماشىلىق ەڭبەگٸنە شالقار شابىت, تولاعاي تابىس تٸلەيمٸن. ٶمٸر دەگەن بەيگەدە ٶنەر مٷددەسٸنٸڭ ٷدەسٸنەن شىعىپ كەلە جاتقان جٷلدەگەر ٸنٸمە شىڭدالا بەر, بابىڭدا بول دەمەكپٸن. جٷيرٸك بولدىڭ با, جٷلدەنٸ بەرمەۋ – ازاماتتىڭ سەرتٸ.
ايبىن تٶرەحان, پروفەسسور
