ايتۋىنشا, بٸر كەزدەرٸ ارىس پەن بايزاقتاعى ارسەنالداردى تەكسەرگەن. سول كەزدٸڭ ٶزٸندە وق-دەرٸلەردٸ ساقتاۋعا قاتىستى كٶپتەگەن ولقىلىقتاردى بايقاعان. ارداگەر بٷگٸنگٸ تاڭدا دا اتالعان سالاداعى مەسەلە تٷبٸرٸمەن شەشٸلمەگەنٸن جەنە ەسكەردەگٸ بار كەمشٸلٸكتەردٸڭ سەبەبٸ دە سولاردا بوپ تۇرعانىنا سەنٸمدٸ.
– ارىس پەن بايزاقتاعى جارىلىستان كەيٸن بٸرنەشە جازىقسىز جاننىڭ ٶمٸرٸن جالماعان اپاتتىڭ شىنايى سەبەبٸ قانداي, جالىننىڭ شىعۋىنا نە تٷرتكٸ بولعانىن ەزٸرگە ەشكٸم اشىپ ايتپادى.
– مەن قورعانىس مينيسترٸنٸڭ تەربيە ٸسٸ جٶنٸندەگٸ ورىنباسارى قىزمەتٸن اتقارعان كەزدە سول قويمالارعا بارىپ, وق-دەرٸ بٶشكەلەرٸنٸڭ ٷستٸندە وتىرعانىمىزدى ايتتىم. سول كەزدٸڭ ٶزٸندە وق-دەرٸلەردٸ قاۋٸپسٸز ساقتاۋ ٷشٸن ەشقانداي نورمالار ساقتالماعان ەدٸ.
ەسٸڭٸزدە بولسا, 2001 جىلى توقىراۋدا ارسەنال ٶرتەندٸ, سودان كەيٸن 2019 جىلى ارىس قالاسىندا جارىلىس بولدى. قازٸر كورولەۆكا (بايزاق) ينجەنەرلٸك قويمالار ەۋەگە كٶتەرٸلدٸ. مەن تٸپتٸ سول جەردەگٸ شٶپتەردٸ شابۋعا مەجبٷرلەدٸم. پولكوۆنيك سادىقوۆ تۇرعىن ٷيلەردٸڭ قويماعا جاقىن تۇرعانىنا نازار اۋدارعانىمدى ەسكە الدى. بەرٸن قالاي بار سولاي ايتتىم جەنە ەسكەرتتٸم. بٸزدە, ساياسي قىزمەتكەرلەردە ەڭ باستىسى, بارلىق بٶلٸمدەردەگٸ جاعدايدى جاقسى بٸلۋ. ەسكەرلەردە قانداي جاعداي بولىپ جاتقانىنان تولىقتاي حاباردار بولىپ, قورعانىس مينيسترٸ, ارمييا گەنەرالى ساعادات قوجاحمەتۇلى نۇرماعامبەتوۆكە ىلعي باياندايتىن ەدٸم.
– وسىنىڭ بەرٸن ەسكەرسەك, سٸزدٸڭشە, ەسكەري قويمالارداعى ٶرتتەر مەن جارىلىستاردىڭ باستى سەبەبٸ نەدە?
– قارۋ-جاراق پەن وق-دەرٸلەردٸ ساتۋ. مەن ەردايىم مۇنداي زاڭسىز ساۋداعا قارسى بولعانمىن. ەسكەردەن كەتۋٸمنٸڭ نەگٸزگٸ سەبەبٸ دە وسىندا جاتىر. قازٸر بەرٸن ايتىپ بەرەمٸن...
قورعانىس مينيسترلٸگٸنٸڭ قارسى بارلاۋ باستىعى پولكوۆنيك بوريس ۆلاديميروۆيچ گۋندار ماعان كەلٸپ, ساتىلىمعا «گراد», «ۋراگان», «سمەرچ» سناريادتارىنىڭ بٷتٸن پارتيياسى دايىندالىپ جاتقانىن ايتادى...
مۇنىڭ بەرٸن زاڭسىز, ارزانعا قورعانىس مينيسترٸ, گەنەرال قاسىموۆ ەلٸبەك حاميدۇلى ساتقىسى كەلٸپ جاتىر دەيدٸ. كەيٸنٸرەك ولار ماعان قول قويۋ ٷشٸن قاجەتتٸ قۇجات قاعازدارىن ەكەلدٸ, بٸراق مەن ول قۇجاتقا قول قويمادىم. تاڭعالارلىعى, اتالعان قۇجاتتا قورعانىس مينيسترٸنٸڭ قولى قويىلعان, نەگٸزٸ, ونىڭ قولى ٶز ورىنباسارلارىنان كەيٸن عانا تۇرۋى تيٸس. بٸراق ول قۇجاتقا بٸرٸنشٸ قول قويۋ ارقىلى ورىنباسارلارىنا سەس كٶرسەتكەن.
– ال سٸز شە? نەلٸكتەن مينيستردٸڭ بۇيرىعىنا باعىنبادىڭىز?
– مەن بۇل ٸسكە قاتىسۋدان باس تارتىپ, وق-دەرٸلەردٸ ساتۋ تۋرالى شەشٸمگە قول قويمادىم. سوسىن ەسكەري قىزمەتتەن بوساۋ ٷشٸن اۋرۋحاناعا جاتتىم.
سول كەزدەگٸ قورعانىس مينيسترٸنٸڭ قارۋ-جاراق جٶنٸندەگٸ ورىنباسارى گەنەرال-مايور ساپساي ماعان پالاتاعا كەلٸپ, «شىمكەنتتەگٸ ۇشاق ارىس قالاسىنان وق-دەرٸلەرمەن تيەلگەنٸن جەنە ساتۋعا رۇقسات بولماعاندىقتان ۇشا الماي تۇرعانىن ايتتى».
سوسىن مەن وعان «قولىڭدا قۇجات بار ما?» دەدٸم. ول بولسا «جوق» دەيدٸ. وندا «نەلٸكتەن بٶتەن بٸرەۋ قويماعا كٸرٸپ, وق-دەرٸلەردٸ ۇشاققا تيەدٸ» دەپ سۇرادىم. ول بولسا مينيستر قاسىموۆ اۋىزشا ايتتى دەيدٸ. مەن وعان: «ۆالەرا, قورعانىس مينيسترٸنٸڭ جازباشا بۇيرىعى بولماسا, ەرتەڭ ٶزٸڭ تٷرمەگە وتىراسىڭ» دەپ ەسكەرتتٸم. ايتقانىمداي-اق بولدى.
سول سەبەپتٸ ٶرتتٸڭ نەگٸزٸندە سىبايلاس جەمقورلىق جاتىر دەپ مەلٸمدەيمٸن. مەنٸڭ سٶزٸمنەن تۋرا وسىلاي جەمقورلىق دەپ جازۋىڭىزعا بولادى. نەگە دەسەڭٸزدەر, سول كەزدە ارىستا دا وسىنداي باسسىزدىقتار ورىن الدى, وق-دەرٸلەردٸ شىعارىپ ساتتى.
قارۋ-جاراق مينيسترٸنٸڭ ورىنباسارى سوتتالعانمەن, ەشقانداي قورىتىندى جاسالعان جوق. ولار بۇل ٸستەرٸن جاساۋدى جالعاستىرعان بولۋ كەرەك. مەن قارۋ ساتۋمەن قورعانىس مينيسترٸ ەلٸبەك قاسىموۆ قانا اينالىسپاعانىن, ونىڭ ارتىندا تاعى ادامدار تۇرعانىنا كٶز جەتكٸزدٸم. بۇل تۋرالى وعان اشىق ايتتىم. نەتيجەسٸندە, مەنٸ قىزمەتٸمنەن بوساتىپ, ورنىما باسقاسىن ۇسىندى. 1997 جىلدىڭ 17 سەۋٸرٸ كٷنٸ مەن ەسكەردەگٸ قىزمەتٸمنەن بوساتىلدىم.
– بايزاقتاعى جارىلىستان كەيٸن نۇرلان ەرمەكباەۆ ٶز ەركٸمەن وتستاۆكاعا كەتكەندە قانداي ويدا بولدىڭىز?
– ەرمەكباەۆتى جۇمىستان شىعارۋ – تەك سالدارى عانا. وعان دەيٸن تەك ەسكەري مينيسترلەر بولدى: ا.ح. قاسىموۆ, م.ك. التىنباەۆ, س.ا. جاسۇزاقوۆ جەنە قارۋ-جاراق بويىنشا ورىنباسارلارى شتاتتا بولدى. سونىمەن, قارۋ جٶنٸندەگٸ ورىنباسارلاردىڭ بەرٸ قايدا, نەلٸكتەن ولاردى ەشكٸم ەسكە المايدى? قارۋ-جاراق پەن وق-دەرٸلەرگە, سونداي-اق كەۋ-عيماراتتار, ولاردى پايدالانۋ مەن ٶرت قاۋٸپسٸزدٸگٸ ٷشٸن سولار جاۋاپ بەرۋٸ تيٸس.
بٸراق بۇل ادامدار جارىلىستاردان كەيٸن تاسادا قالادى, ولاردى ەستٸمەيمٸز, كٶرمەيمٸز. نەگە سۇراۋ سولاردان بولمايدى?
ولاردىڭ تٸپتٸ تەگٸ بەلگٸسٸز جەنە ەش جەردە اتالمايدى. ولاردىڭ بەرٸ قاراقشىلاردىڭ اسىراۋشىلارى جەنە مەن مۇنى ديكتوفونعا تٸكەلەي ايتامىن. سوندىقتان جازىڭىز. سوندىقتان ولاردىڭ بەرٸ امان قالادى. قازٸر قارۋ-جاراق مينيسترٸنٸڭ ورىنباسارى لاۋازىمى جوق. ول جاۋاپتى ەمەس, تەك جەتەكشٸلٸك ەتەدٸ. شتاتتى دا اۋىستىرعان. مينيستردٸڭ تەربيە جۇمىسى جٶنٸندەگٸ ورىنباسارى قازٸر جوق. بۇل قالاي سوندا?
توقپاقباەۆتى قورعانىس مينيسترٸ ەتٸپ سايلاعاننان كەيٸن توقىراۋدا جارىلىس بولعانى تۋرالى ويلادىڭىز با? مەن ايتايىن, دەمەك, ول جەردەگٸ رەۆيزييادان قورىقتى. كەزٸندە سەت بەسيمبايۇلى قورعانىس مينيسترلٸگٸندە ٶتە ٷلكەن تازالىق جۇمىستارىن جٷرگٸزگەن.
باق-تى وقىپ وتىرسام, ارىستاعى ٶرتكە قارسى دابىلدى قامتۋعا 655 ميلليون تەڭگە بٶلگەن. ال وندا اتالعان سومانىڭ ٷشتەن بٸر بٶلٸگٸ عانا جەتتٸ. بٸر كومپانييا جەڭٸپ الدى, ارى قاراي ٸزدەرٸن جاسىرۋ ٷشٸن قوسالقى مەردٸگەر كومپانييالارعا بەرٸپ تاستادى. مەن ىلعي تەندەردٸ جەڭٸپ العان ادام جاۋاپ بەرۋٸ كەرەك دەپ ايتتىم. ولاردىڭ قايسىسى جاۋاپقا تارتىلدى? ەشقايسىسى دا تارتىلمادى.
سوندىقتان ەسكەري قويمالارداعى ٶرتتەردٸڭ شىعۋىنىڭ باستى سەبەبٸ جەمقورلىقتا ەكەنٸن قايتالاپ ايتامىن. بٸز وسىنى ىسىرمايىنشا, ەش جەردە تەرتٸپ بولمايدى.
مىسال ايتايىن.
ارىستاعى ەسكەري قويمالارداعى تەكسەرٸستەن كەيٸن سول ارسەنالدىڭ باستىعى مەرزٸمٸنەن بۇرىن «پولكوۆنيك» اتاۋىن الدى. ەرينە, مەن قارسىلىق تانىتتىم, بٸراق مينيستر قاسىموۆ وعان لاۋازىمدى تاعايىنداۋعا قاتىستى بۇيرىققا قول قويادى. سودان 3 تەۋلٸك ٶتكەننەن كەيٸن پولكوۆنيك قۇپييا قۇجاتتاردان جەكە ٸسٸن الىپ, ٷيدەگٸ زاتتارىن جٷك كٶلٸگٸنە تيەپ, قىزمەتٸن ٶتكٸزبەي, رۇقساتسىز رەسەيگە كەتٸپ قالادى. مۇنداي سەتتەر از بولمادى.
– ودان بەرٸ بٸراز ۋاقىت ٶتتٸ. قازٸر نە بولىپ جاتقانى ماڭىزدى.
– سول سەبەپتٸ دە مەن ەرمەكباەۆتى دا, بەكتانوۆتى دا ايىپتامايمىن. ولاردان 20 جىل بۇرىن ادامدار سول لاۋازىمداردا بولدى. ولار نە ٸستەدٸ?
مەن 1993 جىلدىڭ ناۋرىز ايىنان باستاپ ەسكەري قويمالاردا بىلىق بولىپ جاتىر دەپ بەرٸنٸڭ مازاسىن الدىم, بٸراق مەنٸ ەشكٸم تىڭدامادى. تىڭداعىلارى كەلمەدٸ.
– الماتىدا دا قارۋ-جاراق پەن وق-دەرٸ ساقتايتىن قويمالار بار. ولار ەرتەڭ جارىلادى دەپ ويلايسىز با?
– قاپشاعايدا ارتيللەرييا قويماسى بار. بٸرنەشە جىل بۇرىن سونداعى باسشىنىڭ بٸرٸ اسىلىپ قالعان, مٷمكٸن ونى اسىپ تاستاعان بولار. تەرگەۋ امالدارى بۇل تۋرالى ەشتەڭە دەمەدٸ. قازٸر تاعايىندالعان ادامدى ەمەس, بۇرىن بولعان ادامداردى كٸنەلاۋ كەرەك. قازاقتا «ايران ٸشكەن قۇتىلىپ, شەلەك جالاعان تۇتىلادى» دەگەن ماقال بار.
– بايزاقتاعى جارىلىس قولدان جاسالعان دەپ ويلايسىز با?
– ونسىز بولمايدى دەپ ويلايمىن.
– ٸشكٸ ٸستەر مينيسترلٸگٸنٸڭ تەرگەۋ توبى بۇل قىلمىستىق ٸستە شىنايىلىق پەن كەسٸبيلٸك تانىتا ما?
– اياعىنا دەيٸن سەنٸمدٸ ەمەسپٸن. قۇرباندار كٶپ جەنە وسى ولاردى ەدٸلەتتٸلٸككە يتەرمەلەۋٸ كەرەك. بەرٸمٸز جاراتۋشىنىڭ قاراۋىندامىز. كەيدە بٸزدٸڭ ابايسىزدىعىمىز بەن جاۋاپكەرشٸلٸگٸمٸزدٸڭ جوقتىعى ادامداردىڭ قۇربان بولۋىنا ەكەلەدٸ. ەگەر تەرگەۋشٸلەر ەدٸلەتسٸزدٸك تانىتىپ, قول قۋسىرىپ وتىرار بولسا, وندا ادامداردىڭ قانى ولاردىڭ دا موينىندا.
– جاڭا مينيستر گەنەرال-لەيتەنانت مۇرات كەرٸبايۇلى بەكتانوۆقا قانداي كەڭەس بەرەسٸز?
– ەڭ الدىمەن, مەن وعان ەسكەردەگٸ سىبايلاس جەمقورلىقتى جويۋ جۇمىسىن باستاۋعا كەڭەس بەرەر ەدٸم. قاجەت بولسا, جاقىن دوسىن دا قۇربان ەتٸپ, قاتاڭ جازا بەرسٸن. ارمييا قاتارىنداعى وسى زۇلىمدىققا اياۋسىز سوعىس جارييالاسىن. بارلىق قيىندىقتار وسىننان باستالىپ تۇر. باسقا ۆەدومستۆولاردان مينيسترلٸككە وفيتسەرلەردٸ الۋدى توقتاتۋ كەرەك!
– قورعانىس مينيسترٸنٸڭ ورىنباسارى قىزمەتٸنە كەلگەن پوليتسييا گەنەرالى باعدات مايكەەۆتٸڭ قايتارىمى كٶلٸگٸنە ابايسىز تٷسٸپ كەتكەن $1,6 ميلليون اقش دوللارى بولدى ما?
– ەلٸبەك قاسىموۆتىڭ ٶزٸ بٸراز دٷنيە جاسادى عوي. ينجەنەرلٸك جەنە حيمييالىق ەسكەرلەر دەپارتامەنتٸن بٸرٸكتٸرۋ دە, زىمىران ەسكەرلەرٸ مەن ارتيللەرييانىڭ, تىل مەن تەحنيكالىق قىزمەتتەردٸڭ جەكەلەگەن قۇرىلىمدارىن تەرەڭ زەرتتەۋسٸز قىسقارتۋ دا وسى «دانىشپان» مينيستردٸڭ تۇسىندا بولدى. ەسكەري قىزمەتكەرلەر مەن ولاردىڭ وتباسى مٷشەلەرٸنە ارنالعان كەيبٸر جەڭٸلدٸكتەردٸ توقتاتقانى شە? ايتپاقشى, ەليحان جاربولوۆ سول كەزدە باس شتابتىڭ باستىعى بولعان. ول نەگە ٷنسٸز قالدى?
رەسمي تەكسەرۋ بار كەزدە ارمييانىڭ جاۋىنگەرلٸك دايىندىعى مەن جاۋىنگەرلٸك قابٸلەتٸ بولمايدى!
رەسەي فەدەراتسيياسى قارۋلى كٷشتەردەگٸ نەگٸزگٸ ساياسي باسقارۋدى قايتا قۇرۋ شەشٸمٸن قابىلداپ, كەيبٸر گەنەرالدار ادميرالدارعا 70 جاسقا دەيٸن قىزمەت ەتۋگە رۇقسات بەردٸ. بۇل تەجٸريبەنٸ بٸزدە دە قابىلداۋ كەرەك, بٸراق بٸزدە ولاي جاسامايدى. ولاي ەتەر بولسا ساعادات نۇرماعامبەتوۆتەن كەيٸن قۇرىلعان سىبايلاس جەمقورلىق جٷيەسٸ بۇزىلادى. اتاقتى گەنەرالدىڭ وتانعا قىزمەت ەتۋدەگٸ ٷلگٸسٸن ساقتاي المادى. ول از عانا بيۋدجەتپەن ەسكەردٸ ەسكەري تەرتٸپكە كەلتٸردٸ, سىبايلاس جەمقورلىقتىڭ كٸشكەنتاي بەلگٸلەرٸ دە بولعان جوق.
ەگەر جاڭا مينيستر دۇرىس قورىتىندى شىعارار بولسا, جاعدايدى تٷزەتۋگە بولاتىنىنا سەنٸمدٸمٸن! بەكتانوۆقا بالشىق جاققاننان گٶرٸ, كٶمەكتەسۋ كەرەك. بٸز, ارداگەرلەر, ونىڭ ەسكەردەگٸ باستى لاۋازىمعا كەلۋٸمەن سىبايلاس جەمقورلىقسىز تەرتٸپ كەلەدٸ دەگەن ٷمٸتتەمٸز. بٷگٸنگٸدەي كٷردەلٸ جاعدايدا قازاقستان ارميياسىنىڭ جاۋىنگەرلٸك دايىندىعىن جان-جاقتى ارتتىرۋ ٶتە ماڭىزدى.
اۆتورى: ۆلاديمير سەۆەرنىي
