م.ەۋەزوۆ اتىنداعى وڭتٷستٸك قازاقستان مەملەكەتتٸك ۋنيۆەرسيتەتٸ ۇلتىمىزدىڭ تەربيە مەن بٸلٸمدەگٸ وسى عاسىرلار بويى جاساپ كەلە جاتقان ٷردٸسٸن بٷگٸنگٸ كٷندە دە جالعاستىرىپ كەلەدٸ. 2016 جىل قازاق تاريحىنداعى كەزەڭدٸ وقيعالار مەن كٶرنەكتٸ تۇلعالاردىڭ مەرەي تويلارىنىڭ تۇسپا-تۇس كەلۋٸمەن دە ەرەكشەلەنەدٸ. اتاپ ايتار بولساق قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ تەۋەلسٸزدٸك العانىنا 25 جىل, 1916 جىلىعى ۇلتازاتتىق كٶتەرٸلٸسٸنە 100 جىل, جامبىل جاباەۆتىڭ تۋعانىنا 175 جىل, قازانعاپ بايبولۇلىنىڭ تۋعانىنا 125 جىل ت.ب. ۋنيۆەرسيتەتٸمٸز كٶپسالالى ماماندىققا دايىندايتىن وقۋ ورنى بولعانىمەن رەكتورىمىز جۇماحان ٷشكەمپٸرۇلىنىڭ باسشىلىعى ارقاسىندا وسىنداي ەلەۋلٸ مەرەكەلەردٸ اتاپ ٶتۋ, جاستاردى سول ارقىلى وتانشىلدىق رۋحتا تەربيەلەۋگە ەرەكشە نازار اۋدارىلىپ كەلەدٸ.
ۋنيۆەرسيتەتٸمٸزدە اتالىپ ٶتكەن سونداي ٸرگەلٸ ٸس-شارانىڭ بٸرٸ قازاق حالقىنىڭ رۋحاني شەجٸرەسٸ, جىراۋلىق دەستٷردٸڭ حح عاسىرداعى تەڭدەسسٸز تۇلعاسى, ۇلى دالا ابىزى جامبىل جاباەۆتىڭ 170 جىلدىق مەرەيتويى. بۇل ٸس-شارادان دا ۋنيۆەرسيتەتٸمٸز شەت قالىپ وتىرعان جوق. سونىڭ بٸر دەلەلٸ وسى جىلدىڭ ٶزٸندە رەكتورىمىز جۇماحان ٷشكەمپٸرۇلىنىڭ «ەگەمەن قازاقستان» گازەتٸنٸڭ 24.02.2016 جىلعى سانىندا «اسقار تاۋداي جىر الىبى» اتتى جامبىل جاباەۆ تۋرالى كٶلەمدٸ ماقالاسى جارىق كٶردٸ. ماقالادا حح عاسىردىڭ گومەرٸ اتانعان جامبىل جاباەۆ شىعارماشىلىعى بٷگٸنگٸ كٷن تۇرعىسىنان جاڭا قىرىنان تالدانىپ, جامبىلتانۋ عىلىمىندا ٶزٸنٸڭ ايشىقتى ٸزٸن قالدىردى, وقىرماندار تاراپىنان دا ماقالا تۋرالى ىستىق ىقىلاستار ايتىلۋدا.
جامبىل جاباەۆ 1916 جىلى ۇلتازاتتىق كٶتەرٸلٸستٸڭ ۇرانشىسى بولىپ, قيىن-قىستاۋ كەزەڭدە حالقىنىڭ قاسىنان تابىلدى. كەڭەس دەۋٸرٸنٸڭ سولاقاي ساياساتىنىڭ قۋدالانۋىنان دا شەت قالمادى. اقىن حالىق ٷشٸن تۋىلعاندىقتان جاراتۋشىنىڭ تاعدىرعا جازۋىمەن ەل قۇرمەتٸنە دە بٶلەندٸ. بٷكٸل ەلەمگە گيتلەرلٸك گەرمانييا فاشيستتٸك ۋىن شاشىپ, بٷكٸل ەۋروپانى تابانىنا باسىپ, 1941 جىلى كەڭەستەر وداعىنا تۇتقيىلدان شابۋىل جاساعاندا جٷزگە تاياعان اقىن جىرىمەن ٶزٸنٸڭ جالىندى جىرلارىمەن حالىقتى ەدٸلەتتٸ كٷرەسكە شاقىردى. جامبىلدىڭ «لەنينگرادتىق ٶرەنٸم» دەگەن اتاقتى جىرى سوعىس كەزٸندە فاشيستتەرگە سناريادتاي اتىلىپ, بٷكٸل كٶپۇلتتى كەڭەستەر وداعىنىڭ حالقىنا رۋح بەرگەنٸن بەرٸمٸز بٸلەمٸز. سوندىقتان دا جامبىل قازاق حالقىنىڭ عانا ەمەس ادامزاتتىڭ جىرشىسى دەپ ايتساق ارتىق ەمەس. بٷگٸنگٸ ەگەمەن ەلٸمٸزدٸڭ كٶگٸندە دە جامبىلدىڭ مەڭگٸ ٶلمەس جىرلارى تەۋەلسٸز ەلٸمٸزدٸڭ جاستارىنا رۋح بەرەدٸ, ولاردى جاقسى بٸلٸم الۋعا, حالقىنا ادال قىزمەت ەتۋگە تەربيەلەيدٸ. اقىن مۇرالارىنىڭ بەرٸدە قۇندى. سول قۇندى مۇرانىڭ بٸرٸ ايتىس, ەكٸنشٸسٸ تاريحي جىردى جىرلاۋداعى ەرەكشەلٸك. قازٸرگٸ دەۋٸردە ەدەبيەتتانۋ عىلىمىندا كلاسسيك اقىندارعا قويىلاتىن تالاپتارى: بٸرٸنشٸسٸ اقىن ٶز زامانىنىڭ قوعامداعى باستى پروبلەماسىن قوزعايدى, ەكٸنشٸسٸ سول پروبلەمانى حالىققا جەتكٸزٸ بارىسىندا ٶلەڭگە نەمەسە جىرعا جاڭا فورما ەكەلۋ دەپ ەرەكشەلٸگٸن ناقتىلاپ كٶرسەتكەن. وسى تالاپتاردىڭ نەگٸزٸندە جامبىل جاباەۆتى قازاق كلاسسيك اقىنى دەۋٸمٸزگە بولادى. سەبەبٸ م. ەۋەزوۆ " جامبىلدىڭ رەۆوليۋتسييادان بۇرىن ايتقان ايتىستار ٷلگٸسٸ كەيٸن كەڭەس دەۋٸرٸندە ٶركەندەپ, مول جايىلعان. حالىق اقىنداردىڭ جاڭا مازمۇنداعى ايتىستارىنا اسا جاقىن ٷلگٸ بولدى. قۇلمانبەت سارىباسپەن ايتىسىندا جامبىل دا ەسكٸ دەستٷر بويىنشا ٶز رۋى شاپىراشتىنى كٶپ ايتقانىمەن, سول كٶنە تٷردٸڭ ٶز كٶلەمٸندە دە حالىقتىق, قوعامدىق پروگرەسستٸك جاڭا باعاسى بار تىڭ مازمۇن تابادى"- دەپ باعاسىن بەرگەن. وسىعان قاراپ جامبىل ايتىستى حالىقتىق, ۇلتتىق مٷددەگە كٶتەرە بٸلدٸ. ەكٸنشٸدەن جامبىل قازاق ايتىس ٶلەڭٸنە جاڭا فورما ەكەلدٸ. م. ەۋەزوۆ "ايتىستا ٶلەڭدٸك تٷر تٶرت جولدى,ون بٸر بۋىندى قارا ٶلەڭ كٶپ بولسا, جامبىل مەن قۇلمانبەت ايتىستارىندا 7-8 بۋىنىدى تەرمە ەدٸسٸ مەن قۇرىلعان جورتپا,تٶكپە,ەكپٸندٸ جىر باسىم كەلەدٸ- دەپ ايتىسقا جاڭا تٷر ەكەلگەندٸگٸن ايتادى.
جامبىل جاباەۆتىڭ اقىندىق جولى جەتٸسۋدا باستالىپ ەۋليەاتا, وڭتٷستٸك قازاقستان, قىزىلوردا ايماعىندا شىڭدالدى. ولاي دەيتٸنٸمٸز جامبىل جاس كەزٸندە ەكەسٸ جاباي بٸراز ۋاقىت سىردىڭ بويىنداعى قوجاتوعايدا تۇرعان ەكەن. وسى جەردە جاس اقىن جامبىل مايلىقوجا, مەدەلٸقوجا, قۇلىنشاق, مايكٶت اقىندارمەن كەزدەسٸپ ولاردان باتا العان. سوندىقتاندا جامبىل;
مايلىقوجا قۇلىنشاق پٸرٸم ەدٸ باس ۇرعان.- دەپ تەگٸن ايتپاسا كەرەك. وڭتٷستٸكتە جٷرٸپ بازار,بالقى جىراۋلارمەن, بۇداباي, نۇرالى, تۇرماعانبەت,مولدا مۇسا اقىندارمەن تىعىز شىعارماشىلىق بايلانىستا بولىپ ٷلكەندەرٸنەن ٷلگٸ ٶنەگە العان. جامبىل تەك جەتٸسۋدىڭ عانا ەمەس وڭتٷستٸك ايماقتىڭ اقىندىق دەستٷرٸنەن ٷلگٸ الىپ قالىپتاسقان. سوندىقتاندا اقىننىڭ مەكتەبٸن وڭتٷستٸك مەكتەبٸ دەپ اتاعان جٶن.
جامبىل جاباەۆتىڭ 170 جىلدىق مەرەيتويىنا بايلانىستى ۋنيۆەرسيتەتٸمٸز «ۇلى دالانىڭ ابىز اقىنى» اتتى جاس اقىنداردىڭ جىر مٷشەيراسىن ٶتكٸزدٸ. جىر دوداسىنا قىزىلوردا, جامبىل, وڭتٷستٸك قازاقستاننان 40-قا جۋىق جاس اقىندار قاتىسىپ, باقتارىن سىنادى. باس جٷلدە - م.كەنجەتايۇلى, ٸ-ورىن – فايزۋللا تٶرتاي (تارمۋ) ٸٸ-ورىن – نٷركەن نۇرعازى (وقمۋ), ابدٸراحمان ەرسۇلتان (اەيۋ!) ٸٸٸ- ورىن – جولداسبەك نۇربولات (تارمي), سەيٸتوۆ سٷندەت («پاراسات» كوللەدجٸ), يەمبەرديەۆ قايرات (وقمفا), امان سەرجان (شىمكەنت اگروكوللەدجٸ) يەمدەندٸ. «ەڭ جاس اقىن» نوميناتسيياسى – ادامباەۆا لاۋراعا بەرٸلسە, ساتتار گٷلناز – ليريك اقىن اتاندى. ماعجان تايىر - كٶرەرمەن كٶزايىمىنا اينالدى. جٷلدەلٸ ورىندار العان ستۋدەنتتەرگە اقشالاي سىيلىقتار بەرٸلدٸ. ايتۋلى جىر دوداسى تالانتتى جاستاردىڭ رۋحىن جانىپ, بولاشاققا دەگەن ٷمٸتتەرٸن ارتتىردى, شابىتتىڭ شالقارىنا بٶلەدٸ دەسەك ارتىق ايتقانىمىز ەمەس. ونى بٸز كٶزدەرٸندە وت ۇشقىنداعان بولاشاق جىرشىلاردىڭ جارقىن جٷزدەرٸنەن دە بايقادىق.
م.و.ەۋەزوۆ اتىنداعى وڭتٷستٸك قازاقستان مەملەكەتتٸك ۋنيۆەرسيتەتٸ ۇلى اقىن ج.جاباەۆ مۇراسىن زەرتتەۋگە جەنە ونىڭ شىعارمالارىن تولىقتىرىپ, قايتا باسىپ شىعارۋعا ٶز ٷلەسٸن قوسۋدا. ونىڭ بٸر دەلەلٸ «ەلەم» باسپاسىنان «جامبىل فەنومەنٸ» اتتى كٶلەمٸ 20,3 باسپا تاباق ەستەلٸكتەر مەن عىلىمي-زەرتتەۋ ماقالالار جيناعىنىڭ جارىق كٶرۋٸن ايتۋعا بولادى. بۇل جۇمىستى تٸكەلەي قولعا الىپ ەڭبەكتەنگەن ۋنيۆەرسيتەتٸمٸزدە قۇرىلعان «سۇرانشى باتىر» اتىنداعى زەرتتەۋ ورتالىعى ەكەنٸن دە اتاپ ٶتكەنٸمٸز جٶن. قولىمىزعا تيٸپ كٶڭٸل قۋانىشى بولىپ وتىرعان كٸتاپ وسىنداي يگٸلٸكتٸ باستامامەن باستالعان ٸستٸڭ نەتيجەسٸ.
كٸتاپقا ك.ەزٸرباەۆ, م.ەۋەزوۆ, س.مۇقانوۆ, ع.مٷسٸرەپوۆ, ب.مومىشۇلى, ە.نٷرپەيٸسوۆ, ش.ايتماتوۆ, ن.تٶرەقۇلوۆ, ا.توقماعامبەتوۆ, پ.كۋزنەتسوۆ, ە.تەجٸباەۆ, د.سنەگين, س.بەگالين, ق.بايسەيٸتوۆ, م.عابدۋللين, م.حاكٸمجانوۆ, د.ەبٸلوۆ, ن.تٸلەنديەۆ, س.سادىرباەۆ سىندى قازاقتىڭ بٸرتۋار تۇلعالارىنىڭ ەستەلٸكتەرٸ ىقشامدالىپ بەرٸلدٸ. بۇل ەستەلٸكتەردٸڭ وقىرمان قاۋىمعا بەرەرٸ مول, ەرٸ جاستارىمىزدى تەربيەلەۋدە ٶزٸندٸك ورنى بار قۇندى مۇرا. ٶيتكەنٸ ٶتكەندٸ بٸلمەي كەلەشەككە كٶز جٷگٸرت ە الماسىمىز انىق. بۇل ەستەلٸكتەردٸ حح عاسىرداعى ەدەبيەتتانۋشى قازاقتىڭ جەنە ەر تٷرلٸ ۇلت ٶكٸلدەرٸنٸڭ بٸرتۋار تۇلعالارى جازعان. ەستەلٸكتەردٸ وقۋ ارقىلى ابىز اقىننىڭ شىعارماشىلىق شەبەرحاناسىنا ەنەمٸز. سوندا بارىپ اقىندىق جولدىڭ قيىن دا, قۇرمەتتٸلٸگٸنە كٶز جەتكٸزەمٸز. جٷز جىلعى عۇمىر, ٷش دەۋٸر ەربٸر دەۋٸردٸڭ قوعامداعى ساياسي-ەلەۋمەتتٸك, تاريحي وقيعالارىنىڭ مەنٸ مەن مازمۇنىن ۇعىنامىز, ەستەلٸكتەردٸ وقي وتىرىپ كٷيبٸڭ تٸرشٸلٸكتە ادامگەرشٸلٸك قاسيەتتٸڭ بەرٸنەن دە جوعارى ەكەندٸگٸنە كٶز جەتكٸزەمٸز. قازٸرگٸ اقپاراتتىق اعىن قۇرالدارىنىڭ كٶپتٸگٸنەن كٸتاپ وقۋدىڭ ەكٸنشٸ ساتىعا تٶمەندەگەنٸ راس, سوندىقتان دا كٸتاپتى قۇراستىرۋشىلار ەستەلٸكتەردٸ وقۋعا جەڭٸل ەتٸپ ىقشامداپ, قۇندى ماتەريالداردى عانا ەنگٸزگەن.
ەستەلٸكتەردەن كەيٸن م.جولداسبەكوۆ, م.مىرزاحمەتۇلى, ك.سىزدىقوۆ باستاعان بٸر توپ ەدەبيەتتانۋشى, تاريحشى, تٸلشٸ عالىمداردىڭ اقىن شىعارماشىلىعىن زەرتتەۋدەگٸ زەرتتەۋ ەڭبەكتەرٸ بەرٸلگەن. بۇل زەرتتەۋلەر كەلەشەكتە جامبىلتانۋ عىلىمىندا قاجەتكە جاراپ كٶپتەگەن جاڭا زەرتتەۋلەرگە مۇرىندىق بولارى سٶزسٸز. زەرتتەۋ ەڭبەكتەرٸنٸڭ ٸشٸندە جامبىلتانۋ عىلىمىنىڭ باستاۋىندا تۇرعان بەلگٸلٸ عالىمدارمەن قاتار بۇرىن ەش جەردە جارىق كٶرمەگەن جاڭا زامان, تەۋەلسٸز ەل تانىمىنداعى سونى كٶزقاراستارمەن جازىلعان كەيٸنگٸ بۋىن زەرتتەۋشٸلەردٸڭ دە ەڭبەكتەرٸ بار. بۇل زەرتتەۋ ەڭبەكتەردٸڭ الىپ جىراۋ جامبىلدىڭ سان قىرلى شىعارماشىلىق قاتپارلارىن ودان ەرٸ تەرەڭدەي تاني تٷسۋگە ٷلەس بولىپ قوسىلارى ايقىن. وسىنىڭ بەرٸن سارالاي كەلە كٸتاپتىڭ اتىن «جامبىل فەنومەنٸ» دەپ قويۋدى ۇيعاردىق. كٸتاپتىڭ تۇساۋكەسەرٸن ٶتكٸزٸپ بولعاننان سوڭ, وسى سەۋٸر ايىنان باستاپ بارلىق فاكۋلتەتتەردەگٸ ستۋدەنتتەرٸنە وقىتۋ, اتاپ ايتار بولساق «بٸر ۋنيۆەرسيتەت - بٸر كٸتاپ» اكتسيياسىن ٶتكٸزۋ ٸس-شاراسىن رەكتورىمىز ارنايى تاپسىرمامەن بەكٸتٸپ بەردٸ. ونى دا بٸزدٸڭ ۇجىمنىڭ وقىتۋشى-پروفەسسورلارى مەن ستۋدەنتتەرٸ بەلسەنە قولداپ, ۇيىمشىلدىقپەن ٸسكە اسىرۋعا كٸرٸسٸپ كەتتٸ.
وسى جيناق تەۋەلسٸز ەلٸمٸزدٸڭ جيىرما بەس جىلدىعىنا تارتۋ سىي, ەرٸ اقىن شىعارماشىلىعى ۇلى دالا ەلٸ ۇرپاقتارىن ححٸ عاسىر كٶگٸندە قايتا رۋحتاندىرىپ ەلباسى ن.نازارباەۆتىڭ «مەڭگٸلٸك ەل» يدەياسىنا قالتقىسىز قىزمەت ەتەدٸ دەپ سەنەمٸز. اقيقاتىندا دانا جىراۋدىڭ تەمسٸلدەرٸ ۋاقىت سىنىنا مىزعىماي تٶتەپ بەرگەن سيرەك مۇرالاردان. بولاشاق ۇرپاققا رۋحاني ازىق بولاتىن وسىنداي شارالار وبلىسىمىزداعى باسقا دا ورتا جەنە جوعارى وقۋ ورنىندارىدا جالعاسىن تاۋىپ جاتسا ەرينە نۇر ٷستٸنە نۇر بولار ەدٸ. سوندا ۇلى دالا جىرشىسى جامبىل جىرلارى جاس ۇرپاقتىڭ ساناسىندا مەٸگٸ ٶشپەستەي جاتتالىپ قالار ەدٸ.
وسى اتالعان ٸستەردٸڭ بەرٸ تٷپتەپ كەلگەندە جاس تەۋەلسٸز مەملەكەتٸمٸزدٸڭ تۇعىرىن ودان سايىن قاتايتا تٷسۋ ٷشٸن اتقارىلىپ جاتقان يگٸ ٸستەر لەگٸ دەپ تٷسٸنٸڭٸزدەر.
قانات سەيتجانۇلى بايبولوۆ,
م.ەۋەزوۆ اتىنداعى وڭتٷستٸك
قازاقستان مەملەكەتتٸك ۋنيۆەرسيتەتٸنٸڭ
اقپاراتتىق تەحنولوگييا جەنە
وقۋ ٸسٸ جٶنٸندەگٸ پرورەكتورى
قۇرمانعالي مارحاباتۇلى ورازباەۆ,
قازاق تٸلٸ مەن ەدەبيەتٸ
كافەدراسىنىڭ دوتسەنتٸ
