جەر تۋرالى ەڭگٸمە شىققالى بەرٸ قازاق ەلٸندە مازا قاشتى. مەسەلەنٸڭ انىق-قانىعىن بٸلەتٸنٸ بار, بٸلمەيتٸنٸ بار, جۇرتتى ٷرەي بيلەدٸ.
باستى ٷرەي - قىتاي ٷرەيٸ!
ەر وبلىستا كەزەگٸمەن ٶتٸپ جاتقان بەيبٸت شەرۋلەردٸڭ سوڭى تىنىش بولسا ەكەن دەگەن ٸزگٸ تٸلەكپەن, ٷيدە تاقىمىن قىسىپ وتىرعان تالاي جاننىڭ كٶڭٸلٸندە كٷدٸك پەن كٷمەن دا جوق ەمەس. ەجەلدەن قۇر ايقاي مەن داۋرىعۋ ەشتەڭەنٸ ٶزگەرتەكەن ەمەس. حالىق پەن بيلٸك ورتاسىندا تٷسٸنٸستٸك ورناپ, كەلەلٸ ديالوگ جالعاسىن تاپسا شەشٸلمەيتٸن تٷيٸن جوق. داۋدان گٶرٸ دامۋعا قۇلاش سەرمەگەن ەلدٸڭ ەرتەڭٸ سەنٸمدٸ-اق.
قوعامدىق مەسەلەلەرگە بەيجاي قاراي المايتىن تولىققاندى قازاق ازاماتى رەتٸندە بٸزدٸڭ دە ٷنسٸز, سالعىرت قالۋعا جٷرەگٸمٸز تىنىشتىق بەرمەدٸ. تالاي سايتتى اقتارىپ, ماتەريالداردى قاراپ, جەرٸن ساتقان نەمەسە جالعا بەرگەن ٶزگە ەلدەردٸڭ تاريحىنا ٷڭٸلدٸك. بٸر جارىم ميللياردقا جۋىق حالقى بار كٶرشٸ قىتاي ەلٸنٸڭ ٸشكٸ جاعدايىنا تالداۋ جاساپ, بٸزدٸڭ ەل دە جەرٸن جالعا بەرسە ولاردان اعىلاتىن سانسىز كەسٸپكەرلەر مەن جۇمىسشىلارىنىڭ وي-نيەتٸن بٸلۋگە تىرىستىق.
اۆتور اتالمىش ماقالاسىنىڭ نەگٸزٸن 12 تٷيٸنگە جٸلٸكتەپتٸ.
- ادامداردىڭ ٸشەر اس مەسەلەسٸ قوعامداعى ەڭ ماڭىزدى مەسەلە. ەكونوميكالىق داعدارىس, ساياسي داعدارىس, سەنٸم داعدارىسى دەگەندەردٸڭ بارلىعى مەملەكەت امان بولسا, حالىقتىڭ قارنى توق بولسا بٸرتە-بٸرتە ورنىنا كەلەتٸن ٸستەر. ال استىق داعدارىسى تۋىلاتىن بولسا اسپان استى ميشا بىلىعادى. ونىڭ قاسىندا ساياسات, ٷكٸمەت, مورال, ەكونوميكا, ار-ۇيات دەگەندەردٸڭ بارلىعى دا تٷك تە ەمەس.
- قىتاي – سينگاپۋر نەمەسە برۋنەي ەمەس. قىتاي ەلەمدەگٸ جان سانى ەڭ كٶپ مەملەكەت, جان سانى 1 ميلليارد 300 ميلليوننان اسقان وسىنداي ەلدٸ جەر بەتٸندە حان ەلٸنەن باسقا ەشكٸم دە اسىراي المايدى, قىتاي ٸشەر اس مەسەلەسٸن تەك ٶزٸنە سٷيەنٸپ قانا شەشە الادى.
- ازىقتىقپەن قامداۋ ارتۋعا بولادى, كەمۋگە بولمايدى. دەلمە-دەل بولىپ قالسا دا بىلىقپالىق تۋىلادى. ونى قالاي شەشٸم ەتۋ كەرەك? جوق ەلدە, بۇرىنعىداي تاماق بيلەتٸن تاراتىپ, نورمامەن بەرۋ كەرەك پە, ول قازٸرگٸ كەزدە ٸسكە اسا قويا ما?
- الايدا, قازٸر قىتاي قاجەتتٸ استىقتىڭ تەك 80 پايىزىن عانا ٶزٸ قامداي الادى. ال ازىقتىق مايدىڭ 80 پايىزى شيكٸزاتتى يمپورت ەتٸپ, مەنەرلەۋگە سٷيەنەدٸ. ينتەرنەتتەگٸ ماتەريالدارعا سٷيەنسەك, ٶتكەن بٸر جىلدا يمپورت ەتٸلگەن سارى بۇرشاق 60 ميلليون تونناعا جەتكەن. ونى قىتايداعى جان باسىنا بٶلسەك, ەر ادامعا ورتا ەسەپپەن 50 كيلوگرامنان اينالادى. ال بۇل جەردە سارى بۇرشاقتار گەنٸ ٶزگەرتٸلگەن بە جوق پا, گەنٸ ٶزگەرتٸلگەن داقىلدار ادامنىڭ كٶبەيۋ قابٸلەتٸنە قانداي ىقپالى بار, ونى ويلاۋعا دا باتىلدىق ەتە المايمىز.
- سىرتتاي قاراعاندا قىتاي بازارىندا ازىق-تٷلٸك جەتٸپ اسادى. ال ول قايدان كەلٸپ جاتىر? بۇنى ەلدٸڭ بارلىعى دا بٸلەدٸ دەۋگە بولادى, بۇلار تابيعي ٶسٸپ-جەتٸلگەن ٶنٸمدەر ەمەس, قايتا بيو-گورمون ارقىلى قىسقا ۋاقىتتا زورلاپ جەتٸلدٸرٸلگەن ٶنٸمدەر. شوشقانى باعىپ بازارعا سالۋعا بٸر جىل ۋاقىت كەتەدٸ, ال بازارداعى ەتٸ ٷش-اق ايدا گورمون ارقىلى جەتٸستٸرگەن شوشقا ەتٸ, تاۋىقتىڭ قاتارعا قوسىلىپ, بازارعا سالىنۋىنا كەمٸندە جارىم جىل كەرەك, ال بازارداعىسى 28 كٷندە عانا گورمون ارقىلى جەتٸلٸپ شىققان تاۋىقتار. ال بٸز جەپ وتىرعان كٶكٶنٸستەر تٷگەلدەي گورموندىق-حيمييالىق تىڭايتقىشتار ارقىلى جەتٸلٸپ شىعادى. بۇنداي دٷنيەلەردٸڭ دەنساۋلىققا قانشالىقتى زيياندى ەكەنٸ تالاسسىز شىندىق. جاس بالالاردىڭ تىم ەرتە جىنىستىق جەتٸلۋٸ تۋرالى حابارلاردى كٶرگەن بولارسىزدار? ٷش-اق جاستاعى قىز بالاعا ەتەككٸر كەلگەن, ومىراۋى جەتٸلٸپ كەتكەن, ونىڭ بارلىعى نە سەبەپتەن? ٶزٸنٸڭ ەكە-شەشەسٸ ەككەن بٷلدٸرگەندٸ جەگەندٸكتەن بولعان. اتا-اناسى تەز جەتٸلدٸرۋ ٷشٸن اۋلاسىنا ەككەن بٷلدٸرگەندەرٸنە گورموندىق تىڭايتقىشتاردى اياماي بەرگەن عوي.
بۇنداي ٷرەيلٸ جاعدايدى تٷبٸرٸنەن وڭاپ الۋعا كەلە مە? سىرتتاي وڭاعان بەينە كٶرسەتٸپ, بۇقارانى الداپ قويۋعا كەلەر-اۋ, تٷبەگەيلٸ تەرتٸپكە سالۋ مٷمكٸن ەمەس. ەگەر بەرٸن تٷبەگەيلٸ وڭاۋ كەرەك بولسا بازار سٷرەڭسٸزدەنٸپ, قوعام بىلىعادى, اشارشىلىق بولىپ, كٶپتەگەن ادام اشتان قىرىلادى. نە ٷشٸن? سەبەبٸ دە ٶتە قاراپايمى, شىنداپ قول سالىپ ٸستەپ كەتسە ونداي زالاسىز جاسىل ازىقتىقتى قايدان تابۋعا بولسىن, بازار زاتپەن قامدالماي, ازىق-تٷلٸك تابۋ مۇڭ بولادى.
- ەندٸ بٸرٸ تۇقىم مەسەلەسٸ. قازٸر ٶتە از سانداعى شارۋالار عانا تابيعي جولمەن تۇقىم ساقتاپ وتىرادى. بۇرىن تۇقىمدى شارۋالار جىل سايىن ٶزدەرٸ ساقتاپ الىپ وتىراتىن, بٸر ٷيدە جوق بولسا ەكٸنشٸ بٸر ٷيدەن الاتىن, قاۋٸپسٸز بولاتىن. قازٸر ول كەزدەگٸدەي ەمەس, شارۋالار جىل سايىن تۇقىم فيرمالارىنان بارىپ ساتىپ الادى, ول بٸر جىلعا عانا جارايدى, ساقتاپ كەلەر جىلى پايدالانۋعا كەلمەيدٸ. ەگەر بٸر قىس ساقتاپ كەلەر جىلى قايتا ەكسەڭٸز ورنىنا تەك قانا ارامشٶپ ٶسٸپ شىعادى.
- قازٸر قىتايدا تابيعي زاڭدىلىق بويىنشا ەگٸستٸكپەن شۇعىلدانسا تۇرمىسىن وڭاپ, اۋقاتتانۋ بىلاي تۇرسىن, تٸرشٸلٸگٸن ساقتاپ قالۋدىڭ ٶزٸ مٷشكٸل بولادى. كٶكٶنٸستٸ مىسالعا الساق, تابيعي شارت-جاعدايدا جەتٸلۋٸنە ٷش اي كەتەدٸ ەرٸ قۇرت تٷسٸپ, شۇرق تەسٸك بولىپ كٶرٸنٸسٸ دە ناشار تارتادى. ال وارمونالدى پرەپاراتتار ارقىلى ەگٸس دەرٸسٸن اياماي بەرسەڭ, بٸر-اق ايدا ٶنٸم الۋعا بولادى ەرٸ قۇرت تا تٷسپەيدٸ, سىرتقى كٶرٸنٸسٸ ەدەمٸ دە كٶرٸنەدٸ. ال تاۋىق, قوي سيياقتى ٷي جانۋارلارىن قولدا تابيعي باعۋدى ايتىپ جاتۋدىڭ دا قاجەتٸ جوق. مۇنان تىس تەڭٸز ٶنٸمدەرٸ تاسباقا, قىسقىش, جىلان بالىق بارلىعى دا قولدا باعىلىپ, گورمون ارقىلى ٶسٸرٸلۋدە.
- قازٸر شارۋالاردىڭ استىق ەگۋگە دەگەن قىزعىندىلىعى تٶمەندەپ كەتكەن. نەگە? ۇقساس سەبەپ, تابيعي جولمەن تازا ەگٸن ەكسەڭ, بايىعاندى قويىپ كٷن كٶرە المايسىڭ. سونىمەن كەي ٶڭٸرلەردە جەر قۇلازىپ, ەگٸن ەگٸلمەي, ەڭبەككٷشٸ بارلاردىڭ بەرٸ سىرتقا شىعىپ, قارا جۇمىس ٸستەپ كەتتٸ.
- ال مەملەكەتتٸڭ استىق قويماسىندا قانشا استىق بار? ونى بٸلمەيمٸن, بٸراق, تالايدان بەرٸ جەپ جٷرگەنٸم جاڭا استىق ەكەنٸن بٸلەمٸن. مەجەلەپ كٶرسەك, استىق ٶندٸرٸسٸنٸڭ پەريودى بٸر جىل. ولاي بولسا مەملەكەتتٸڭ استىق قويماسىندا دا شاماسى بٸر جىل مٶلشەرٸنە جەتەتٸن استىق بار دەگەن سٶز. بٸزدٸڭ استىق قورىمىز ەرقانداي شۇعىل جاعدايعا تٶتەپ بەرۋگە دەرمەنسٸز.
- استىق تۇقىمىنان مەسەلە شىعا ما? يلەيٸم, شىقپاسىن دەپ تٸلەيٸك. گەنٸ ٶزگەرتٸلگەن تۇقىمنان دا مەسەلە شىقپاۋىن تٸلەيٸك. حالىقارالىق بازار ٷزدٸكٸز تٷردە بٸزدٸ ارزان دا قاتەرسٸز استىقپەن قامداپ تۇرسىن دەپ تٸلەڭٸز. ەگٸس دەرٸلەرٸ مەن وعان قولدانعان گورموندار ادام دەنەسٸنە زييانسىز با? وعان دا ەشكٸم جاۋاپ بەرە المايدى.
- مەن اۋىل-قىستاقتان كٶپتەگەن قۇستار مەن جەندٸكتەردٸڭ تۇقىمى قۇرىعانىن, كەيبٸرٸنٸڭ ٶتە ازايىپ كەتكەنٸن بايقادىم. مۇنى سوقىر بولماسا بارلىق قىتاي كٶرٸپ جٷر. شاباق بالىق, قۇرت-قۇمىرىسقادان تارتىپ ٸرٸ جابايى جانۋارلاردى قازٸر اۋىل-قىستاقتا كٶرۋ مٷشكٸل بولدى. شۇقاناقتار مەن كٶلشٸكتەردەگٸ, ارىق-توعاندارداعى سۋلار سارعايىپ, ٶسٸمدٸكتەردٸڭ ٶزٸ ٶسپەيتٸن بولىپ كەتتٸ. سوندا بٸز جەپ جٷرگەن ازىقتىقتاردا شىنىندا مەسەلە جوق پا? ناقتىلاپ ايتساق, ەلدەقاشان ٶتە ٸرٸ مەسەلەلەر شىعىپ بولدى, ەندٸ ونى كەرٸ قايتارۋدىڭ ٶزٸ مٷشكٸل. اناۋ تۇقىمى قۇرىعان نەمەسە قۇرىپ بارا جاتقان ورگانيزمدەر بٸزبەن ۇقساس ورتادا جەتٸلگەن ازىقتىقتى قورەك ەتٸپ جاتقان جوق پا? ولاردا ٷلكەن دەرەجەلەگٸ قۇرىپ-جوعالۋ كٶرٸنگەن جەردە بٸز قايدا قاشىپ قۇتىلماقپىز?
- مەنٸڭ كٶز الدىم بۋالدىرلانىپ, ادامدى ادام جەپ, اشتىقتان تارىعىپ, باسى اۋعان جاققا بوسىپ كەتكەن, كٶرٸنگەن جەردە ٶلٸك تٶبە بولىپ ٷيٸلگەن جاعدايدى كٶزبەن كٶرگەندەي بولدىم. بۇل جاعداي قاي كەزدە دە تۋىلۋى مٷمكٸن, ەرٸ الدىن الاتىن كەزەڭنەن ەلدەقاشان ٶتٸپ كەتتٸك. وسىدان ٶتكەن داعدارىستىڭ بولۋى مٷمكٸن بە?..»
ماقالاسىنىڭ سوڭىن كٷرسٸنٸسپەن اياقتاعان اۆتور قازٸرگٸ قىتايدىڭ تاپ بولىپ وتىرعان ازىق-تٷلٸك داعدارىسىن «اھ» ۇرىپ جازادى.
مٸنە, الىپ دەرجاۆاعا اينالدى دەپ كەيبٸرەۋلەر تامساناتىن قاپتاعان قىتايدىڭ باسىنا وسىنداۋي قارا بۇلت ٷيٸرٸلگەنٸن انىق كٶرە باستادىق. سانى شەكتەن اسىپ, جەرٸ ۋلانعان, ەكولوگيياسى اۋىر زييانعا ۇشىراپ, كەلەشەگٸن سىرت ەلدەردەن ٸزدەي باستاعان قىتايلار وڭتٷستٸك ازييانى تٷگەلدەي قىتايلاندىرىپ بولىپ, ەندٸ ورتا ازيياعا ٷرەيلٸ ازۋىن كٶرسەتە باستاۋى – بٸزدٸڭ قازاق ەلٸنٸڭ ارعى بولاشاعى ٷشٸن كٸمدٸ بولسا دا الاڭداتپاي قويمايدى.
ۇلاربەك دەلەيۇلى,
اقىن, «الاش جولى» قوزعالىسىنىڭ بەلسەندٸسٸ
