Wall Street Journal حابارلادى ٶتكەن جولى. بيلٸك «قازاتومٶندٸرٸستٸڭ» 25 پايىز اكتسيياسىن ساۋداعا شىعارىپتى.
«سامۇرىق-قازىنانىڭ» باسشىسى ەسٸموۆتٸڭ ەسكەرتٸپ كەتكەنٸندەي, بۇدان قانداي دا بٸر استار ٸزدەۋدٸڭ قاجەتٸ جوق. بيلٸك وسى ارقىلى ٶندٸرٸس ورنىنىڭ نارقىن ارتتىرىپ, اكتسييانىڭ بٸرسىپىراسىن بيرجاعا شىعارماق ويدا.
«كومپانييالارىمىزدىڭ اكتسييالارى بيرجادا اينالىپ جٷرگەنٸن قالايمىز بٸز. باستى ماقساتىمىز دا, مۇراتىمىز دا – وسى», – دەيدٸ ەسٸموۆ.
ايتپاقشى
ەسٸموۆ ٶتكەن ايدا قىتايعا ساپارلاپ قايتقان. كٶرشٸ ەل سوڭعى جىلدارى اتوم باعدارلاماسىن جانداندىرۋدى قايتا قولعا العانى بەلگٸلٸ. ەستۋٸمٸزشە, اتالعان اكتسييانى ساتىپ الۋعا قىتاي ەرەكشە قۇلىقتى.
اكتسييانى ساتىپ الۋعا قىزىعۋشىلىق تانىتىپ وتىرعان تاعى بٸر ەل – رەسەي. Wall Street Journal-دىڭ دەرەگٸنشە, قازاقستان ساتقالى وتىرعان اكتسييانىڭ قۇنى – 3,5 ملرد دوللارعا جەتٸپ جىعىلماق.
امەريكالىق باسىلىمنىڭ بۇعان نازار اۋدارۋى تەگٸن ەمەس.
«قازاقستان ۋران قورى جٶنٸنەن ەلەمدەگٸ جەتەكشٸ ەل. وسىنشاما اۋقىمدى قوردىڭ 25 پايىزىن يەلەنۋ كٸمدٸ دە بولسا قىزىقتىرارى انىق قوي. يە, دەل قازٸر ۋران نارىعىنداعى جاعداي مەز ەمەس. بۇل نارىقتاعى الىس-بەرٸستٸڭ كٶرسەتكٸشٸ تىم تٶمەن. ۋران ٶندٸرٸسٸ بويىنشا اۆسترالييا مەن كانادا باقتالاسۋدا. بۇل بٸر دەپ قويىڭىز.
ەكٸنشٸدەن, سوڭعى جىلدارى ۋراننىڭ قۇنى تىم قاتتى قۇلدىرادى. فۋنتى 19 دوللارعا دەيٸن ارزاندادى (قازٸرگٸ باعاسى 23 دوللار).
الايدا الداعى ۋاقىتتا وسى نارىققا جان بٸتەدٸ دەگەن جورامال بار. ساراپشىلاردىڭ تۇسپالداۋىنشا, ۋراننىڭ باعاسى ەكٸ ەسەگە دەيٸن ٶسۋٸ كەرەك. بٸراق سەۋەگەيلەر نە دەمەيدٸ? ۋران باعاسىنىڭ ٶسەتٸنٸن ولار وسىدان ٷش جىل بۇرىن ايتقان. قايدا? قاشان ٶسەدٸ? دەسەك تە, بولاشاعى بار بۇل سالانىڭ.
بٷگٸن بولماسا دا, ەرتەڭگٸ كٷنٸ ەسەڭدٸ قايتاراسىڭ. اقىر تٷبٸ ۋرانعا مۇحتاجدىق تۋىنداسا قازاقستان ساۋداعا شىعارعان اكتسييانى قازٸر ساتىپ العاننان قىتاي دا, رەسەي دە ۇتىلمايدى. ونىڭ ٷستٸنە باعاسى دا سۋ تەگٸن», – دەيدٸ اكتسييانىڭ قۇنىن ارزانعا باعالاعان Wall Street Journal.
بۇل ەندٸ سىرت كٶزدٸڭ پايىمى. ال ٸشتەگٸ ساراپشىلار نە دەيدٸ? ساياساتتانۋشى دوسىم سەتپاەۆتىڭ پٸكٸرٸنشە, «قازاتومٶنەركەسٸپ» ستراتەگييالىق ماڭىزى بار نىسان. مەملەكەت قاجەت دەپ تاپسا بۇل كومپانييانىڭ ٶسٸپ-ٶرٸستەۋٸنە ينۆەستيتسييا باعىتتاۋىنا بولار ەدٸ.
«بۇل ٶز كەزەگٸندە كومپانييا ٷشٸن دە, جالپى ۋران نارىعى ٷشٸن دە تيٸمدٸ بولار ەدٸ. ال مىنا جاعدايدا اكتسيياعا دا, اقشاعا دا جانىڭ اشيدى.
اكتسييانىڭ قۇنى – 3,5 ملرد دوللار. ساتتىق دەلٸك. بٸراق وسى اقشانىڭ قىزىعىن كٸم كٶرەدٸ? حالىققا بۇيىرا ما, جوق پا? قايدا كەتەدٸ? قايدا باعىتتالادى? ەدەتتەگٸدەي ايدالاعا جۇمسالسا قايتپەكپٸز?», – دەيدٸ كٷنٸ كەشەگٸ ەكسپو-نى مەڭزەگەن ساياساتتانۋشى.
سەتپاەۆتىڭ پٸكٸرٸنشە, ٸشتەگٸ كومپانييالاردىڭ اراسىندا دەل وسى «قازاتومٶنەركەسٸپتٸڭ» نارىقتاعى ورنى نىق. «سامۇرىقتىڭ» ساپىنداعى ٶزگە كەسٸپورىندار سيياقتى سٷيرەتٸلٸپ جٷرگەن جوق.
«سودان دا شىعار, بيلٸكتٸڭ مەملەكەتتٸك اۋقىمداعى, مەملەكەتتٸك دەيمٸز ەلەمدٸك دەڭگەيدەگٸ الپاۋىت كومپانييانى ساتۋعا شىعارعانى بٸرتٷرلٸ ەكەن. انىعىندا, كومپانيياعا دەگەن كٶزقاراس دۇرىس بولسا, «قازاتومدى» مەملەكەت مەنشٸگٸندە قالدىرا بەرگەن جٶن ەدٸ. اكتسييانى ٶزگە بٸرەۋلەردٸڭ الاقانىنا سالىپ بەرگەن اقىلعا سىيمايدى», – دەيدٸ ول.
جەكٸشەۆ
«سٶزٸنٸڭ جانى بار», – دەيدٸ تاعى بٸر ساراپشى پەتر سۆويك سەتپاەۆتى جاقتاپ.
«قازاتوم» ەۋەل باستاعى ماقساتىنان تايىپتى. كسرو تۇسىندا ٶندٸرٸس ورنى ۋراندى ەرٸ ٶندٸرگەن, ەرٸ ٶڭدەگەن. ەزٸر تەك ٶندٸرۋمەن شەكتەلٸپ جٷر.
كومپانييانى ۇزاق جىل بويى قازٸر اباقتىدا وتىرعان مۇحتار جەكٸشەۆ باسقارعانى بەلگٸلٸ.
بٸلەتٸندەردٸڭ ايتۋىنشا, 1998-2009 جىلعى ارالىقتا «قازاتومنىڭ» تٸزگٸنٸن ۇستاعان جەكٸشەۆ جالپى ۋران ٶندٸرٸسٸنٸڭ تامىرىنا قان جٷگٸرتكەن. تٸپتٸ ۋران باعاسىنىڭ شارىقتاۋىنا دا بارىنشا ىقپال ەتكەن وسى جەكٸشەۆ دەيدٸ.
الايدا 2009 جىلى مۇحتاردىڭ تٶبەسٸنە قارا بۇلت ٷيٸرٸلدٸ. قامالدى. ايىپ تاعىلدى. «ۇرلاعان, جەگەن, پارا بەرگەن...» دەدٸ. 14 جىلعا سوتتالىپ كەتە باردى ول.
دەگەنمەن بۇل ٸستٸڭ شەت-جاعاسىن بٸلەتٸندەر: «جەكٸشەۆ نازارباەۆ پەن پۋتيننٸڭ جولىن كەستٸ. ودان بۇرىن قازٸرگٸ جٷيەنٸڭ قاس جاۋى ەبليازوۆتىڭ ٷزەڭگٸلەسٸ بولعانى دا مۇحتاردىڭ باسىنا بەلە بولىپ جابىستى», – دەيدٸ.
نازارباەۆتىڭ حابارسىز قالعانى راس پا?
2009 جىلى بٸرقاتار رەسەيلٸك باق رەسەي مەن قازاقستاننىڭ ۋران بايىتاتىن بٸرلەسكەن كەسٸپورىن اشۋعا نيەتتٸ ەكەنٸن جازعان. كەيٸن اياققا تۇرعاسىن بۇل كەسٸپورىندى جاپونيياعا ساتپاق جوسپارى بولىپتى-مىس ەكٸ مەملەكەتتٸڭ.
الايدا جەكٸشەۆتٸڭ كەسٸرٸنەن رەسەيدٸڭ جوسپارى كٷل-تالقان بولعان دەسەدٸ. جاپوندار اياقاستى اينىپ, كرەملدٸڭ جوباسىنان باس تارتادى, ەرٸ «قازاتومدى» باسقارىپ وتىرعان جەكٸشەۆپەن كەلٸسسٶز جٷرگٸزٸپ جاتقانىن حابارلايدى.
ال جەكٸشەۆتٸڭ نە «بٷلدٸرٸپ» جاتقانىنان, قانداي كەلٸسسٶزگە قول قويعانىنان نازارباەۆ حابارسىز قالعان. بار مەسەلە وسىندا جاتۋى مٷمكٸن.
از عانا اۋىتقىساق تاقىرىپتان: 2010 جىلى نازارباەۆقا ەلباسى دەگەن قۇرمەتتٸ اتاق بەرٸلدٸ. «ەلدٸڭ سەنٸمٸنە لايىقتى بولامىن» دەدٸ سول جولى پرەزيدەنت. انىعى, ەنشەيٸن اتاق ەمەس. يممۋنيتەت.
ەلباسى دەرەجەسٸنە ساي ەلدەگٸ بارلىق باستامالار الدىمەن نازارباەۆتىڭ الدىنان ٶتٸپ, كەلٸسٸلۋٸ كەرەك.
«جەكٸشەۆ وسى ەرەجەنٸ ەستەن شىعاردى» دەيدٸ ساراپشىلار. جەكٸشەۆپەن جاقىن ارالاسقانداردىڭ دەرلٸگٸ ول تۋرالى جاقسى پٸكٸردە.
«باسشى رەتٸندە جۇمىسىنا جاۋاپپەن قارادى. كەسٸبي ەدٸ. كەمشٸلٸگٸن كٶرگەن جوقپىز», – دەيدٸ ولار.
ال پەتر سۆويكتىڭ ايتۋىنشا, ەزٸر قاماۋدا وتىرعان مۇحتاردىڭ جاڭساق باسقان تۇستارى جەتەرلٸك. سونىڭ سازايىن تارتىپ تىنعان, اقىرى. «مۇحتار «بٸز سەندەرگە ۋران, سەندەر بٸزگە تەحنولوگييا» دەگەن ۇستانىمدا بولدى. ۋران سىرتقا اعىلدى, الايدا تەحنولوگييانىڭ جۇرناعى دا كەلگەن جوق», – دەيدٸ ول.
جەكٸشەۆتەن كەيٸن «قازاتومعا» ۆلاديمير شكولنيك پەن نۇرلان قاپپاروۆ (وسىدان ٷش جىل بۇرىن 44 جاسىندا كەنەتتەن كٶز جۇمدى) جەتەكشٸلٸك ەتتٸ. 2017 جىلى اسقار جۇماعاليەۆ باسقاردى بۇل كومپانييانى, كەيٸن عالىمجان پيرماتوۆتىڭ قاراماعىنا ٶتتٸ.
انىعى, بۇلاردىڭ بٸر دە بٸرەۋٸ الپاۋىت كومپانييانىڭ تاسىن ٶرگە دومالاتار دەڭگەيدە بولمادى. جەكٸشەۆ جاساعان قىرۋار جۇمىستىڭ ينەرتسيياسىمەن عانا ٸلگەرٸلەپ وتىردى.
«ەزٸر وسى ٸلگەرٸلەۋدٸڭ دە ٸزٸ جوق. ۋران ٶندٸرٸسٸنٸڭ ەكٸنشٸ تىنىسىن اشۋ قاجەت بيلٸككە», – دەيدٸ ساراپشىلار.
قىتاي?
«كومپانييانىڭ 25 پايىز اكتسيياسىن قىتايعا ساتپاي تۇرا, بيلٸك بۇل كەلٸسٸمنٸڭ وڭ-تەرٸسٸن تارازىلاپ العانى جٶن», – دەيدٸ سۆويك.
نەگە? تاياقتىڭ ەكٸ ۇشى بار, ٶيتكەنٸ. يە, قىتاي بٸزدٸڭ ەرٸپتەس اتانادى. الايدا بيلٸككە قوعام پٸكٸرٸمەن دە ساناسۋ قاجەت.
«قىتايعا قارسىلىق كٷشەيٸپ تۇر. قىتايداعى قازاقتاردىڭ احۋالىنان دٷيٸم ەل حاباردار. مۇندايدا بۇل ەلمەن قويىن-قولتىقتاسۋ بيلٸك ٷشٸن, جٷيە ٷشٸن قاۋٸپتٸ. حالىقتىڭ قاھارىنا ۇشىراۋى مٷمكٸن. ونىڭ ٷستٸنە ۋران ٶندٸرٸسٸ قازاقستان ٷشٸن ستراتەگييالىق سالا. قىتايدىڭ كەز كەلگەن بٸرلەسكەن جوبانى جالماپ, جۇتىپ قوياتىن ەدەتٸ بارىن ەسكەرۋ كەرەك», – دەيدٸ ول.
ال دوسىم سەتپاەۆتىڭ پٸكٸرٸنشە, مۇنىڭ بەرٸ جالعان ٷرەي. قىتايدىڭ ٶزگەلەرگە قاراعاندا بٸرنەشە باسىمدىعى بار دەگەن پٸكٸردە ول.
«قىتايدان ٶزگە ينۆەستور تىم سەكەمشٸل, تىم كٸنەمشٸل بولۋى مٷمكٸن. مەملەكەت «قازاتومنىڭ» جۇمىسىنا ورىنسىز ارالاسسا, جەكٸشەۆتٸڭ جاعدايىنداي بٸلگەن ادامىن باسشىلىققا قويسا, ٶزگە ينۆەستور بٸردەن ات-تونىن الا قاشادى بۇل جوبادان. ال قىتاي كٶپ نەرسەگە كٶز جۇما قارايدى. ٶيتكەنٸ ٶز ەلٸندەگٸ ادام قۇقىعىنىڭ احۋالى وڭىپ تۇرعان جوق.
بۇل بٸزدٸڭ بيلٸك ٷشٸن تيٸمدٸ ەرٸپتەس. مەن بٸلسەم, دەل قازٸر جەكٸشەۆتٸڭ جاعدايى قيىن. دەرتٸ كٷن ٶتكەن سايىن دەندەپ بارادى ونىڭ (كٷنٸ كەشە «ازاتتىق راديوسى» مۇحتار جەكٸشەۆتىڭ ٷشٸنشٸ توپتاعى مٷگەدەك بولىپ قالعانىن حابارلادى, رەد). بيلٸك تە بٷگٸن-ەرتەڭ مۇحتاردى اباقتىدان بوساتار تٷرٸ جوق. ٶزگە ينۆەستور مۇنى سٶز قىلۋى مٷمكٸن. ال قىتاي جۇمعان اۋزىن اشپايدى. يە, رەسەي دە سونداي. الايدا سوڭعى كەزدەرٸ استانانىڭ مەسكەۋدەن ٸرگەسٸن اۋلاق سالا باستاعانىن سەزٸپ جٷرمٸز», – دەيدٸ سەتپاەۆ.
ايتۋىنشا, «قازاتومنىڭ» اكتسيياسىن ساتۋ مەملەكەتتٸك اكتيۆتەردٸ جەكەشەلەندٸرۋ باعدارلاماسىنىڭ اياسىندا جٷزەگە اسپاق.
مۇنداعى ماقسات نە? اقشا. رەسەيگە سالىنعان سانكتسييا قازاقستان ەكونوميكاسىن دا اقساتىپ كەتتٸ. اكتسييانى ساتۋ ارقىلى بيلٸك ەزٸرگٸ جاعدايدى از دا بولسا وڭالتۋدان ٷمٸتتٸ. بٸراق مۇنداي جاعدايدا كەيبٸر اكتيۆتەردٸڭ سۋ تەگٸنگە ساتىلىپ كەتۋٸ دە عاجاپ ەمەس.
ەزٸرلەگەن, دۋمان بىقاي
