قازاق ىبىراي التىنساريندٸ اعارتۋشى-پەداگوگ, اقىن, جازۋشى, ەتنوگراف رەتٸندە تانيدى. قازاق دالاسىندا العاش مەكتەپ اشقان ادام رەتٸندە بٸلەدٸ. ونىڭ “كەل, بالالار, وقىلىق!” اتتى ٶلەڭٸمەن بٸلٸمگە قۇشتارلىعىمىز ارتقان بٸزدەر “بٸر اللاعا سىيىنىپ” دەگەن العاشقى جولدارىنىڭ تٷسٸپ قالعانىن كەيٸن بٸلدٸك. وسىنداي ٶلەڭدەرٸ, تەلٸم-تەربيەلٸك مەنٸ زور ەڭگٸمەلەرٸنٸڭ كٶپتٸگٸنە قاراماستان, كەزٸندە التىنساريننٸڭ “شوقىندى”, “ٶلگەندە ٷيٸنەن كرەست شىقتى” دەپ ايىپتالعانى بەلگٸلٸ. بۇل ەڭگٸمەنٸڭ تٷپ تٶركٸنٸ قايدان شىقتى, ىبىراي راسىمەن دٸننەن الىستاۋ ادام با ەدٸ, مٸنە وسى سۇراقتارعا ماقالامىزدا جاۋاپ ٸزدەپ كٶردٸك.
ىبىرايدىڭ ازان شاقىرىپ قويىلعان اتى – يبراھيم
يسٸ قازاقتىڭ ۇستازىنا اينالعان ىبىراي التىنسارين 1841 جىلى قوستاناي وبلىسىندا دٷنيەگە كەلگەن. اتالارى وعان “يبراھيم” دەگەن ەسٸم بەرٸپ, پايعامبار اتىمەن اتاپتى. دەل سول ۋاقىتتارى “يبراھيم” جيٸ قويىلاتىن ەسٸمدەردٸڭ بٸرٸ بولسا كەرەك. ٶيتكەنٸ سەمەي ٶڭٸرٸندە دٷنيەگە كەلٸپ جاتقان قازاقتىڭ تاعى بٸر دانىشپانى - ابايدىڭ دا ەسٸمٸن قۇنانباي وسى بٸر پايعامبار اتىمەن بايلانىستىرىپتى. الايدا ٷلكەن كٸسٸلەرٸنٸڭ, قايىن اتالارىنىڭ اتتارىن اتامايتىن, ونى ٶرەسكەل قاتەلٸك كٶرەتٸن قازاق كەلٸندەرٸ پايعامبارلار ەسٸمٸن قالاي قۇرمەتتەمەسٸن?! مٸنە, وسى سەبەپتٸ زەرە ەجەي يبراھيم اتتى نەمەرەسٸن اباي اتاسا, ايعانىم ەجە مۇحاممەدقانافيياسىنا شوقان دەپ ات قويىپتى. بٸزدٸڭ بٷگٸنگٸ كەيٸپكەرٸمٸز ىبىراي دا ازان شاقىرىلىپ قويىلعان “يبراھيم” ەسٸمٸنەن سولاي كٶز جازىپ قالسا كەرەك.
ىبىرايدىڭ ەكەسٸ التىنسارى مولدادان ساۋات اشقان قاراپايىم جان بولسا, اناسى ايمەن ەرتەگٸلەر مەن جىرلاردى جاتقا بٸلەتٸن كٶكٸرەگٸ وياۋ, ساۋاتتى ادام بولىپتى. التىنسارى 1844 جىلى كٶتەرٸلٸسشٸلەردٸڭ قولىنان قازا تابادى دا, ىبىراي اتاسى بالعوجا بيدٸڭ باۋىرىندا ٶسەدٸ. بالعوجا بي ۇزاق ۋاقىت قىپشاق رۋىنا ستارشىن بولعان, باي, ەلگە سىيلى, بەدەلدٸ كٸسٸ ەكەن. عالىم نەزيلە ٸرگەباەۆا ىبىراي بويىنداعى اتا تەربيەسٸ تۋرالى: «نەمەرەسٸن ادالدىققا, تاپقىرلىققا, تۋراشىلدىققا, شەشەندٸككە باۋلىعان بالعوجا ونى ٶزٸمەن بٸرگە جيىن-تويلارعا الىپ بارىپ, بيلٸك ايتقىزىپ, قاناتىن قاتايتقان. جاسىنان زەرەك ىبىراي دا اتاسىن جەرگە قاراتپاي العىرلىق تانىتىپ, كٶپشٸلٸكتٸڭ ٷمٸتٸنە اينالادى. اتاسى بالعوجا تٶڭٸرەگٸنە اقىن-جىراۋلاردى جيناپ, ٶزٸ دە ٶلەڭ جازعان, ياعني ىبىراي بالا كەزٸنەن تۋعان حالقىنىڭ مەدەنيەتٸ مەن ەدەبيەتٸنەن سۋسىنداعان. بٸلٸمنٸڭ پارقىن بٸلگەن بالعوجا جاڭبىرشين تابىسقا جەتۋدٸڭ ەندٸگٸ جولى – وقۋ دەپ بٸلٸپ, كٸشكەنتاي ىبىرايدى ورىنبوردا اشىلادى دەپ وتىرعان ورىس-قازاق مەكتەبٸنە كٷنٸ بۇرىن جازدىرىپ قويادى. بيدٸڭ ونداعى ماقساتى – ەرينە, نەمەرەسٸنٸڭ بالا وقىتىپ, پەداگوگ بولۋى ەمەس, ەكٸمشٸلٸك ورىنداردا قىزمەت ٸستەپ, شەنەۋنٸك, ورىسشا وقىعان تٶرە بولىپ شىعۋى, اتا-اناسىن اسىراۋى”, - دەپ جازادى. بالعوجا بي وقۋداعى نەمەرەسٸنە حات جولداپ, بٸر قۇدايعا تاپسىرعانىن بىلاي سۋرەتتەيدٸ
ٷمٸت ەتكەن كٶزٸمنٸڭ نۇرى – بالام,
جانىڭا جەردەم بەرسٸن حاق تاعالام.
اتاڭ مۇندا اناڭمەن ەسەن-امان,
سٷيٸپ سەلەم جازادى بٷگٸن ساعان.
اتاڭدى ساعىندىم دەپ اسىعارسىڭ,
نادان بوپ بٸلمەي قالساڭ, اھ ۇرارسىڭ.
شىراعىم, مۇندا جٷرسەڭ نە ەتەر ەدٸڭ,
قولىڭا قۇرىق الىپ كەتەر ەدٸڭ.
تەنتٸرەپ ەكٸ اۋىلدىڭ اراسىندا
جٷرگەنمەن, نە مۇراتقا جەتەر ەدٸڭ? – دەيدٸ. اتا ٷمٸتٸ اقتالدى. بٸلٸمگە قۇشتار توعىز جاسار ىبىراي 1857 جىلى مەكتەپتٸ التىن بەلگٸگە بٸتٸرٸپ, مەكتەپ ەكٸمشٸلٸگٸنەن بٸرنەشە رەت العىس الىپ, ماقتاۋ قاعازدارىمەن ماراپاتتالادى. ەڭ قىزىعى, سول مەكتەپتە ورىس, تاتار تٸلدەرٸ, كەڭسە قاتىناس حاتتارىن جازۋ ٷلگٸلەرٸمەن قاتار, يسلام دٸنٸ ساباعى جٷرگٸزٸلگەن ەكەن. دەرەكتەر ىبىرايدىڭ انا تٸلٸنەن ٶزگە ورىس, اراب, تاتار, پارسى تٸلدەرٸندە ەركٸن سٶيلەگەنٸن ايتادى.
اللاعا ۇنامدى قاسيەتتەرگە ۇمتىلعان التىنسارين
دٸنٸمٸزدە وقۋ, بٸلۋ, بٸلگەنٸڭدٸ ٶزگەگە ٷيرەتۋ قۇرمەتتٸ ٸس سانالادى. يمام مٷسلٸمنٸڭ ساحيح حاديستەر جيناعىندا ەبۋ ھۋرايرا (ر.ا.) ريۋايات ەتكەن پايعامبارىمىزدىڭ (س.ا.ۋ.) مىنا بٸر حاديسٸندە: «ادام بالاسى دٷنيە سالعان سوڭ ونىڭ امالى توقتايدى. تەك مىنا ٷش امالدىڭ ساۋابى يەسٸنە ٷزدٸكسٸز جەتٸپ تۇرادى. ولار: جارييا ساداقا, پايدالى عىلىم, ارتىنان دۇعا قىلاتىن ساليقالى پەرزەنت», - دەلٸنگەن.
ىبىراي التىنسارين ەكٸنشٸ جولدى تاڭدادى. شەكٸرت تەربيەلەپ جەتٸلدٸرۋگە, وعان عىلىم-بٸلٸم ٷيرەتۋگە, قاراڭعى حالقىنىڭ كٶزٸن اشۋعا بار جان-تەنٸمەن كٸرٸستٸ. بٸلگەنٸن بالالارعا ٷيرەتۋدٸ ٶزٸنٸڭ بورىشى دەپ ۇعىپ: «مەن قازاق جاستارىنىڭ كلاسسيكالىق گيمنازييالاردا, اۋىل شارۋاشىلىق اكادەمييالارىندا وقىپ بٸلٸم الۋىن, ٶز حالقىنا قىزمەت ەتۋٸن, جاڭالىقتى ٸس جٷزٸندە كٶرسەتە بٸلۋٸن جوعارى مۇرات دەپ بٸلەمٸن», – دەپ جازدى. 1860 جىلى جايىقتىڭ شىعىسىنداعى قازاقتارعا ارنالعان باستاۋىش مەكتەپتەر اشىلادى دەگەندە, 19 جاسار ىبىراي سولاي قاراي بارۋعا سۇرانىپ, اقىرى تورعاي مەكتەبٸنە مۇعالٸم بولۋعا رۇقسات الادى. تورعايدا مەكتەپ اشۋ وڭاي بولمادى. ەل-جەردٸ, اۋىل-اۋىلدى ارالاپ, قارجى جيناعان ىبىراي1864 جىلى 8 قاڭتاردا مەكتەبٸن اشىپ, كٶپتەن كٷتكەن ماقساتىنا جەتەدٸ. وسى كەزدە رۋحاني ۇستازىنا شىعىستانۋشى, پروفەسسور ن.ي.يلمينسكييگە جازعان حاتىندا ىبىراي: “وسى جىلى قاڭتاردىڭ 8-ٸ كٷنٸ كٶپتەن كٷتكەن ٸسٸم ورنىنا كەلٸپ, مەكتەپ اشىلدى. وعان 14 قازاق بالاسى كٸردٸ. بەرٸ دە جاقسى, ەستٸ بالالار. مەن بالالاردى وقىتۋعا قويعا شاپقان اش قاسقىرداي قىزۋ كٸرٸستٸم», – دەپ جازادى. مٸنە, اقىن وسىدان كەيٸنگٸ 25 جىلدىق ٶمٸرٸن قازاق بالالارىنا ارناپ مەكتەپ اشۋ, ولاردى وقىتۋ, تەربيەلەۋ, وقۋ قۇرالدارى مەن ەدٸستەمەلٸك كٸتاپتار جازۋعا ارنادى.
ىبىرايدىڭ بٸلٸم بەرۋ جولى وڭاي بولعان جوق. الدىنان تٷرلٸ كەدەرگٸلەر كەزدەستٸ. وقۋدىڭ پارقىن تٷسٸنبەگەن كەي قازاق بالالارىن بەرگٸسٸ كەلمەي بٸراز ەۋرەلەدٸ. وعان “ورىسشىل” دەپ ايىپ تاقتى. بٸراق العان بەتٸنەن قايتپاعان ىبىراي التىنسارين 1879 جىلى قازاق بالالارىنا ارنالعان “قازاق حرەستوماتيياسىن” جازىپ شىعاردى. كٸتاپتىڭ العاشقى بەتتەرٸندە بٸلٸم-عىلىمنىڭ ماڭىزى ايتىلاتىن “كەل, بالالار, وقىلىق!”, “ٶنەر-بٸلٸم بار جۇرتتار” ٶلەڭدەرٸ جازۋلى تۇر ەدٸ. داڭقتى جازۋشىمىز مۇحتار ەۋەزوۆ التىنساريننٸڭ بۇل ەڭبەگٸن: ىبىراي – جاڭا ٷلگٸدەگٸ اقىن, ەرٸ سول كەزدەگٸ رەسەيدە باتىل جاڭالىق جاساپ, «بۇراتانا» ەلدەر ٷشٸن تىڭ ٷلگٸدەگٸ مەكتەپ اشۋشى. قازاقتىڭ ەڭ العاشقى مەدەنيەتتٸ مەكتەبٸن جاساۋمەن قاتار, جازۋشىلىق پەن وقىتۋشىلىقتى اسا شەبەر, ٶنەرلٸ تٷردە قابىستىرۋشى,” – دەپ باعالادى.
قازاق دالاسىنداعى مەكتەپتەردٸڭ سانىن ارتتىرعاننان كەيٸن التىنسارين ولارعا مۇعالٸم دايىنداۋدىڭ ماڭىزىن ايتىپ: «تاماشا جاقسى پەداگوگيكا قۇرالدارى دا, ەڭ جاقسى ٶكٸمەت بۇيرىقتارى دا, ەبدەن مۇقييات تٷردە جٷرگٸزٸلگەن ينسپەكتورلار باقىلاۋى دا وقىتۋشىعا تەڭ كەلە المايدى. مۇعالٸم – مەكتەپتٸڭ جٷرەگٸ. سوندىقتان دا مەن جاقسى وقىتۋشىنى دٷنيەدەگٸ زاتتىڭ بەرٸنەن دە قىمبات كٶرەمٸن» دەيدٸ. نەتيجەسٸندە, 1888 جىلى ونىڭ ۇسىنىسىمەن ور قالاسىندا مۇعالٸمدەر دايارلايتىن مەكتەپ اشىلادى. مەكتەپ اشىپ قانا قويماي, ناعىز مۇعالٸم قانداي بولۋى كەرەكتٸگٸن: ەگەر بالالار بٸردەڭەنٸ تٷسٸنبەيتٸن بولسا, وندا وقىتۋشى ولاردى كٸنەلاۋعا تيٸس ەمەس, ولارعا تٷسٸندٸرە الماعان ٶزٸن كٸنەلاۋعا تيٸس. ول بالالارمەن سٶيلەسكەندە اشۋلانباي, جۇمساق سٶيلەسۋٸ, شىدامدىلىق ەتۋٸ كەرەك, ەربٸر نەرسەنٸ دە ىقىلاسپەن تٷسٸنٸكتٸ ەتٸپ تٷسٸندٸرۋٸ كەرەك, ورىنسىز تەرميندەردٸ قولدانباۋى كەرەك, مۇنداي سٶزدەر وقۋشىلارعا تٷسٸنٸكسٸز بولادى دا, جالىقتىرىپ جٸبەرەدٸ», - دەپ ايقىن كٶرسەتٸپ بەردٸ.
بٸر ادامنىڭ بٸلٸمگە دەگەن وسىنشالىق قۇمارلىعى, سول جولداعى جانكەشتٸلٸگٸ تاڭداندىرماي قويمايدى. ٶزٸ يلمينسكييگە جازعان حاتىندا: “مەنٸڭ ٷنەمٸ ۇمتىلعان تٸلەگٸم – قالاي دا پايدالى ادام بولىپ شىعۋ ەدٸ. ال قازٸر وسىعان قولىم جەتٸپ وتىرعانىن ويلاسام, كٶڭٸلٸم تولىق جۇبانىش تابادى», - دەپ ۇلتىنىڭ قاجەتٸنە جاراعانىنا كٶڭٸلٸ قۋانادى. وسى جولداردىڭ ٶزٸنەن ىبىرايدىڭ ناعىز يماندى جان بولعانىن باعامدايمىز. ول اللاعا ەڭ ۇنامدى قاسيەتتەرگە ۇمتىلدى. التىنساريننٸڭ مۇعالٸم دوستارىنىڭ بٸرٸ فەدور سوكولوۆ ول جٶنٸندە بىلاي دەپ ەسكە الادى: “ول ٶزٸنٸڭ جەكە ٶمٸرٸندە دە ٶتە سٷيكٸمدٸ, جومارت جٷرەكتٸ اق كٶڭٸل ادام بولدى. قازاق حالقى دا ونى قاتتى قۇرمەتتەيتٸن. ولاي ەتەتٸن تولىق جٶنٸ دە بار ەدٸ: ونىڭ ەسٸگٸ كەلەم دەۋشٸلەردٸڭ قاي-قايسىسىنا بولسا دا ەرقاشان اشىق تۇراتىن. ول ٶزٸنٸڭ اقىل- كەڭەسٸن بەرۋمەن عانا شەكتەلمەي, قيىن-قىستاۋ كەزدە قينالىپ كەلگەن ادامعا ٶز قالتاسىنان اقشا دا بەرٸپ جٸبەرەتٸن, كەيٸن ونى كٶبٸنەسە قايتارىپ الا دا بەرمەيتٸن. قوستانايدىڭ زييالى قاۋىمى ونى ساعىنا كٷتەتٸن. ٶيتكەنٸ ول كٶپشٸلٸكپەن ورتاق تٸل تابىسىپ سٶيلەسەتٸن, وتىرىستىڭ سەنٸن كٸرگٸزەتٸن, كٶڭٸلدٸ دە سٷيكٸمدٸ ەڭگٸمەلەر ايتاتىن», - دەپ ەسكە الادى...
ىبىراي التىنسارين شىعارماشىلىعىنداعى دٸن تاقىرىبى
ىبىراي التىنساريننٸڭ قاي تۋىندىسىن الىپ قاراساق تا, ونىڭ نەگٸزٸ جاقسىلىققا, ٸزگٸلٸككە قۇرىلعان. ول ٶز شىعارمالارى ارقىلى وقۋ, بٸلٸمگە عانا شاقىرىپ قويمايدى, جاقسى ادام بولۋعا دا ٷندەيدٸ. ىبىرايدىڭ حالىق اراسىنا كەڭٸنەن تاراعان:
بٸر اللاعا سىيىنىپ,
كەل, بالالار, وقىلىق!
وقىعاندى كٶڭٸلگە
ىقىلاسپەن توقىلىق, - دەگەن ٶلەڭٸن, شولاق جاتتاپ كەلٸپ, تەۋەلسٸزدٸكتەن كەيٸن عانا “بٸر اللاسىن” قايتا قوسقانىمىز بارلىعىنا ايان. وسى ٶلەڭنٸڭ ارى قارايعى جولدارىندا:
وقۋ بٸلگەن تانيدى,
بٸر جاراتقان قۇدايدى.
تانىماعان قۇدايدى
نەعىلعاندا ۇنايدى...
«شىراعىم, ادام بولعاي» دەپ,
اتا-اناڭ جىلايدى.
بالادان قايىر بولماسا,
بالانى نەگە سۇرايدى?! – دەپ وقۋ-بٸلٸم ارقىلى قۇدايدى تانۋدىڭ ماڭىزىن ايتىپ قانا قويماي, اتا-اناعا قايىرلى بالا بولۋعا ٷندەيدٸ. ال ەندٸ بٸردە:
ەل قىستاپ, كٷن كٶرەدٸ جانىبىندا,
دەم بولار الۋان-الۋان بالىعىندا...
تاس تاستا, التىن تاستا سىناماققا,
سوندا دا اققان ٶزەن قالىبىندا.
قۇدٸرەتٸن قۇدايىمنىڭ كٶرەسٸڭ بە?
نە نەجٸس توقتار ٶزەن دەنەسٸندە...
ارىستان دەمالۋعا سۋعا كٸرسە,
بالىقتار شىمشىپ وينار تٶبەسٸندە, - دەپ, ٶزەندٸ ٶزگەشە جىرلاپ, تابيعات قۇبىلىستارىن قۇدايدىڭ قۇدٸرەتٸمەن بايلانىستىرادى. ىبىرايدىڭ قاي جىرىن الىپ قاراساق تا, ونىڭ تەلٸم-تەربيەسٸ, ايتاپ ويى مول. ونىڭ ٶلەڭدەرٸنە پايعامبارلار قيسساسى دا ارقاۋ بولادى:
جىلاعان دەۋٸت پاتشا توبا قىلىپ,
ٶزٸنٸڭ پەندە ەكەنٸن سوندا بٸلٸپ.
مۇنان سوڭ تاق-سٷلەيمەن تۋدى دەيدٸ,
وتىز ۇلعا بٸر ٶزٸن جورا قىلىپ, - دەپ ٶلەڭمەن ٶرگەن اقىن ونى بالالارعا جاتىق تٸلمەن جەڭٸل, ەدەمٸ ەتٸپ باياندايدى.
ىبىراي التىنسارين ٶلەڭدەرٸن جان-جاقتى تالداعان الاشتانۋشى عالىم ايگٷل ٸسٸماقوۆا: “اقىن بالالارعا پايعامبارلاردىڭ تاريحىن جەتكٸزۋ ارقىلى زامانداستارىن ارام مەن حارامدى, وڭ مەن سولدى, اق پەن قارانى, ەدٸلدٸك پەن ەدٸلەتسٸزدٸكتٸ تاني بٸلۋگە شاقىرادى.
ۇمىتپا باي بولدىم دەپ بٸر قۇدايدى,
جەر جۇتقان قايىرسىزدان قارىنبايدى.
مەكەنٸن بٸلەمٸسٸز, قايدا قالدى?
جومارتتىق قىلعان ٷشٸن اتىمتايدى.
قازاقتىڭ تاريحي جىرلارىندا قارىنباي مەن اتىمتاي تۋرالى نۇسقالار بار. بٸراق ىبىراي وسى بٸر-اق شۋماقپەن قارىنباي مەن اتىمتايدىڭ باستى ەرەكشەلٸكتەرٸن ايتىپ ٶتكەن.
اراز بول, كەدەي بولساڭ ۇرلىقپەنەن,
كەتە بار, كەسسە باسىڭ شىندىقپەنەن.
قورەك تاپ بەينەتتەن دە, تەڭٸرٸڭ جەردەم,
تەلمٸرمە بٸر ادامعا مۇڭدىقپەنەن.
وسىناۋ عيبراتتى سٶزدەر قاي زاماندا دا ماڭىزىن جويمايتىنى بەلگٸلٸ. امەريكالىق «اقىلدى بولساڭ, نەگە كەدەيسٸڭ?» دەگەن حايۋاندىق تٷسٸنٸككە قارسى ىبىراي التىنسارىۇلى وسىلاي ادال ەڭبەكپەن ٶمٸر سٷرۋ قاجەتتٸگٸن العا تارتادى. «ۇرلىق تٷبٸ – قورلىق» ەكەنٸ وسىلاي ەسكە سالىنادى جەنە ماڭايىنداعى كەدەيلەردٸ وسى حارام ٸستەن ساقتاندىرادى”, - دەپ جازادى.
ىبىرايدىڭ شاعىن عيبراتتى ەڭگٸمەلەرٸنەن دە جاستاردىڭ الارى كٶپ. ول جازعان “اسان مەن ٷسەن وقيعاسىن” كەشەگٸ پايعامبارىمىزدىڭ (س.ا.ۋ.) سٷيٸكتٸ نەمەرەلەرٸ حاسان مەن حۇسەيٸننٸڭ ەسٸمدەرٸمەن بايلانىستىرىپ اتاعان بولسا, “اسىل شٶپ” ەڭگٸمەسٸندەگٸ زىليحا مەن بەتيما دا يسلام ەلەمٸنە بەلگٸلٸ ەسٸمدەر. ىبىراي التىنسارين وسى شاعىن ەڭگٸمەلەرٸ ارقىلى ادام بويىنا ٸزگٸلٸكتٸڭ دەنٸن سەۋٸپ قانا قويمايدى, بٸز بٸلۋگە تيٸس تۇلعالارىمىزدىڭ ەسٸمدەرٸن بويىمىزعا سٸڭٸرە تٷسەدٸ.
ىبىراي جازعان ماقال-مەتەلدەردەن يماندىلىق, مۇسىلماندىق قاسيەتتەر تىس قالمايدى. ول بٸر ماقالىندا: “حالىقتان ۇيال, قۇدايدان قورىق” دەسە, ەندٸ بٸرٸندە: “قۇدايدان سۇراساڭ - كەشٸرەر, كٸسٸدەن سۇراساڭ - ەكٸ كٶزٸڭدٸ ٶشٸرەر” نەمەسە “قورىق قۇدايدان, قايت رايدان” دەپ, بەزبٸرەۋلەردٸ رايىنان قايتارعىسى كەلەدٸ. اقىرىندا كٶڭٸلٸ قالعان كٷيدە “ٸسٸڭ اق بولسا, تەڭٸرٸك جاق بولار” دەپ, نەمەسە “كيٸمٸ جاماندى يت قابادى, پەيٸلٸ جاماندى تەڭٸرٸم تابادى” بارلىعىن بٸر قۇدايعا تاپسىرادى.
ىبىرايدىڭ “شوقىندى” دەپ ايىپتالۋى
ىبىراي التىنساريننٸڭ تاعى بٸر دٸني ەڭبەگٸ “مۇسىلمانشىلىقتىڭ تۇتقاسى” دەپ اتالادى. ول ٶزٸنٸڭ يلمينسكييگە 1882 جىلى 12 قىركٷيەكتە جازعان حاتىندا: «ۇلى مەرتەبەلٸ, مارحاباتتى تٶرەم نيكولاي يۆانوۆيچ! ...قازٸرگٸ كەزدە قازاق اراسىندا مۇحامبەتتٸڭ دٸني وقۋى جايىلىپ, ەتەك الىپ بارادى. بۇل دٸني وقۋدى كٶبٸنەسە تاتار جەنە بۇقار مولدالارى نەمەسە تاتار, بۇقار مەدرەسەلەرٸنەن وقىپ شىققان قازاقتار جٷرگٸزٸپ وتىر. دٸني وقۋعا پايدالاناتىن قۇرالدارى – كٶبٸنەسە قازاققا تٷسٸنٸكتٸرەك تاتار كٸتاپتارى. بٸراق وندا ەشقانداي جٷيە, كٶبٸندە ماعىنا جوق. سوندىقتان, قازاق جاستارىنىڭ دٸن جٶنٸندەگٸ تٷسٸنٸكتەرٸ تەرٸس باعىتقا تٷسٸپ كەتپەۋٸ ٷشٸن ولارعا ٶزٸنٸڭ انا تٸلٸندە جازىلعان, مۇسىلمان دٸنٸنٸڭ نەگٸزگٸ رۋحىنا تولىق ساي, دٸن وقىتۋ قۇرالى بولا الاتىن «مۇسىلمانشىلىقتىڭ تۇتقاسى» اتتى كٸتاپ جازىپ شىقتىم. كٸتاپ تٶرت بٶلٸمنەن قۇرالدى. بٸرٸنشٸ بٶلٸمدە يمان تۋرالى, ەكٸنشٸ بٶلٸمدە قۇدايعا قۇلشىلىق ەتۋ, ياعني ناماز وقۋ, ورازا ۇستاۋ, كەدەيلەرگە ساداقا بەرۋ, قاجىعا بارۋ جاعى كٶرسەتٸلدٸ. ٷشٸنشٸ بٶلٸمدە – ادامگەرشٸلٸك جايى, تٶرتٸنشٸ بٶلٸمٸندە – ناماز, ورازا ٷستٸندە, باسقا جاعدايلاردا وقىلاتىن ارابشا اياتتار قازاق تٸلٸنە اۋدارىلىپ بەرٸلدٸ. اسا قايىرىمدى نيكولاي يۆانوۆيچ, وسى كٸتابىمدى سٸزگە جٸبەرٸپ, مۇنى باستىرۋ ٸسٸنە ٶزٸڭٸزدٸڭ ارالاسۋىڭىزدى سۇرايمىن», – دەيدٸ. ايتسا ايتقانىنداي, كٸتاپ 1884 جىلى قازان قالاسىنان اراب ەرٸپٸمەن جارىق كٶردٸ. حالىقتى اداسۋدان ساقتاۋ ماقساتىندا شىعارعان كٸتابىن ونسىز دا قازاق بالالارىن ورىسشا وقۋعا ٷندەپ جٷرگەنٸن ۇناتپايتىن دٷمشە مولدالار ٷلكەن سىنمەن قابىلدادى. تٷرلٸ ايىپتار تاقتى. بۇل جٶنٸندە ىبىرايتانۋشى عالىم, پروفەسسور جامال بەشٸروۆا: “ىبىراي جاراتۋشىنىڭ بارىنا شەك كەلتٸرگەن ەمەس. بٸراق ول دٷمشە مولدالارعا, ساۋاتسىز دٸندارلارعا اشىق قارسى شىقتى. ٶيتكەنٸ ول كەزدەرٸ حالىققا بٸلٸم بەرەتٸن يمامدار ەدٸ. ىبىراي حالىقتى سوقىر سەنٸمنەن الىستاتقىسى كەلدٸ. يمان دەگەن – سەنٸم ەكەنٸ بەلگٸلٸ, بٸز بۇل تۇرعىدا اباي, ىبىراي, شەكەرٸمدەردٸڭ ەڭبەكتەرٸن زەرتتەي كەلٸپ, «يمان تەك دٸني عانا ەمەس, سونداي-اق عىلىمي سەنٸمدٸ دە بٸلدٸرەدٸ» دەگەن تۇجىرىم جاسادىق. ى.التىنساريننٸڭ «مۇسىلمانشىلىقتىڭ تۇتقاسى» اتتى كٸتابىنىڭ كٸرٸسپەسٸندە «يمانسىز ەتكەن جاقسىلىقتىڭ پايداسى جوق... مەسەلەن, بٸرەۋ ناماز وقىسا دا, ول نامازدىڭ كەرەكتٸگٸنە كٶڭٸلٸ دۇرىستالماسا, ەلبەتتە, ول ناماز بولىپ تابىلمايدى. ...بەس پارىزدى ورىنداۋدى تەك مۇسىلمان بولىپ كٶرٸنۋ ٷشٸن جاساعان بولسا, ول دا كٷنە», – دەلٸنگەن. ياعني, ىبىراي حالىقتى ادال ٶمٸر سٷرۋگە شاقىرا وتىرىپ, ونىڭ نەگٸزٸ عىلىم-بٸلٸم مەن يماندىلىقتىڭ ۇشتاسۋىندا ەكەندٸگٸن باسا كٶرسەتكەن, - دەيدٸ.
ىبىرايدى بۇل جالادان تەك 1923 جىلى سول كەزدەگٸ جاس جازۋشى مۇحتار ەۋەزوۆ “شولپان” جۋرنالىندا “ىبىراي التىنسارين” اتتى ماقالا جازىپ, قورعاپ شىقتى. وندا: «ىبىراي جايىندا وسى كٷنگە شەيٸن تىم-تىرىس بولىپ كەلە جاتقانىنىڭ سەبەبٸ بار شىعار. ول سەبەپ – ىبىراي جايىنداعى ەل اراسىنداعى الىپقاشپا ٶسەك. ول ٶسەك, قىسقاسىنان ايتقاندا, مىناۋ: «ىبىراي ورىسقا ساتىلدى. شەن الىپ, شەكپەن كييۋ ٷشٸن يلمينسكيي سيياقتى قاراجٷرەكتەرمەن جاقىن بولدى. اقىسىنا قازاق جۇرتىن شوقىندىرىپ بەرمەكشٸ بولدى. تٸرٸ كٷنٸندە وسى باعىتتا قىزمەت قىلدى. ٶلگەندە ٷيٸنەن بٸر ساندىق كرەست شىقتى. ٶزٸ شوقىنعان. اتى-جٶنٸ يۆان الەكسەەۆيچ ەدٸ». ىبىرايعا جاباتىن جالانىڭ تٷرٸ وسى», – دەيدٸ دە, جازۋشى ول كٸسٸ تۋرالى ٶسەكتٸڭ شىعۋىنىڭ سەبەپتەرٸن تالداپ, جوققا شىعارادى. مۇحتار ەۋەزوۆ ىبىرايدىڭ ٶزٸ ٶلگەن سوڭ ٷيٸنەن شىققان بٸر ساندىق كرەست دەگەنٸ بٸر ساندىق قاعاز ەكەنٸن ايتادى. بۇل - ەرينە, ىبىرايدىڭ دۇشپاندارىنىڭ, دٷمشە مولدالاردىڭ تاراتقان ٶسەگٸ بولاتىن. وسى دەرەكتٸ ٶز زەرتتەۋلەرٸندە جۋرناليست نەزيرا جەرٸمبەتوۆا كەلتٸرەدٸ.
مٸنە, اقىننىڭ بەكەر ايىپتالۋى, سوسىن ونى ەۋەزوۆتٸڭ اقتاۋى وسىلاي. بٸراق ەڭ ٶكٸنٸشتٸسٸ, «شوقىندى» دەگەن سٶز التىنسارينگە كٷنٸ بٷگٸنگە دەيٸن ٸلەسٸپ كەلەدٸ. ونىڭ ٶلەڭدەرٸ نەمەسە ەڭگٸمەلەرٸمەن, «مۇسىلمانشىلىقتىڭ تۇتقاسى» كٸتابىمەن تانىس جاننىڭ مۇنداي قاتە قادامعا بارماسى انىق.
«جانازاما 100 ادام قاتىسسىن...»
ىبىراي التىنسارين 1889 جىلدىڭ 17 شٸلدەسٸندە 48 جاسىندا دٷنيەدەن ٶتتٸ. ول تۋرالى «ورەنبۋرگسكيي ليستوك» گازەتٸنەن «دالا ۋەلاياتىنىڭ گازەتٸنە» كٶشٸرٸپ باسقان قازانامادا ى.التىنساريننٸڭ ۇزاققا سوزىلعان ٶكپە اۋرۋىنان قايتىس بولعانى ايتىلعان. اۋىرعان كەزٸندە ەشكٸممەن سٶيلەسپەگەن كٷيٸ ٷنسٸز جاتىپتى. تەك جاستىعىنىڭ استىنان قۇدايعا جالبارىنىپ, قۇراننىڭ بٸر سٷرەسٸن ەسكە الىپ, جانىنا باتقان اۋرۋعا مەدەت تٸلەپ جازعان بٸر تٸلٸم قاعاز تابىلىپتى دەسەدٸ. جانىندا بولعان ادامدار «جانازاما 100 كٸسٸ قاتىسسىن» دەپ ٶسيەت ايتقانىن جەتكٸزگەن. ٶزٸ ايتقانىنداي, ىبىرايدىڭ جانازاسىنا ادام كٶپ جينالعان. تٸپتٸ قالادان ورىس دوستارى ارنايى كەلٸپ, كەيٸن يلمينسكيي «ىبىراي التىنسارين تۋرالى ەستە قالعانداردان» اتتى كٸتابىن قازان باسپاسىنان شىعارتادى. وسىنىڭ ٶزٸ ىبىرايدىڭ حالىق ٸشٸندە قانشالىقتى قۇرمەتتٸ ادام بولعانىن كٶرسەتسە كەرەك.
ىبىراي ايعانىس اتتى جۇبايىنان ەكٸ ۇل, بٸر قىز سٷيگەن. ۇلدارىن اللانىڭ سٷيٸكتٸ ەسٸمدەرٸمەن ابدوللا, ەبدٸراحمان دەپ اتاسى, قىزىنا شەريپا دەگەن ات بەرٸپتٸ. ەبدٸراحمان مەن شەريپا جاستايىنان قايتىس بولىپ, ابدوللا عانا قالادى. 1928 جىلدارى باي تۇقىمى رەتٸندە قۋدالانعان ابدوللا قىرعىزستانعا قونىس اۋدارىپ, سوندا 52 جاسىندا قايتىس بولعان. ال ودان قالعان ناعيما اتتى قىز 1959 جىلى قىرعىز ەلٸنەن قازاقستانعا كٶشٸپ كەلٸپ, 1998 جىلى 82 جاسىندا دٷنيەدەن كٶشكەن.
ٶمٸرٸن قازاق بالالارىنىڭ وقۋىنا, بٸلٸم الۋىنا ارناپ, وتباسىلىق تٸرشٸلٸگٸنە ونشا كٶڭٸل بٶلمەگەن ىبىرايدىڭ كٸندٸگٸ وسىلاي ٷزٸلدٸ... بٸراق ەر وقىعان قازاق ٶزٸنٸڭ ىبىرايدىڭ مۇراگەرٸ ەكەنٸن بٸلەر مە ەكەن, بٸلمەس پە ەكەن...
تٷپنۇسقاداعى تاقىرىپ: "بٸر اللاعا سىيىنىپ" وقۋعا شاقىرعان ىبىراي التىنسارين نەگە "شوقىندى" اتاندى?
مارفۋعا شاپييان, islam.kz
