ٸ
- ەر سٶزدٸ ورنىمەن قولدانۋ كەرەك. كەيدە سٶزدەردٸڭ ورنى اۋىسىپ كەتكەندٸكتەن نەمەسە جۋرناليست ايتار ويىن دۇرىس جەتكٸزە الماعاندىقتان, سٶيلەمنٸڭ ماعىناسىنا نۇقسان كەلٸپ جاتادى. مىسالى, «قوستانايدا پارا العان كەدەن بەكەتٸنٸڭ(?) باسشىسى ۇستالدى». پارا العان كەدەن بەكەتٸ مە, باسشى ما? دۇرىسىندا «قوستانايدا كەدەن بەكەتٸنٸڭ پارا العان باسشىسى ۇستالدى» بولۋى كەرەك قوي. «14 جەلتوقسانعا ارنالعان اۋا رايى بولجامى». اۋا رايى بولجامى قالاي ارنالادى? «14 جەلتوقسانداعى اۋا رايىنا بولجام» دەگەن دۇرىس.
«استانا, الماتى, قاراعاندى جەنە شىمكەنت قالالارىنداعى «جاس ۇلان» رەسپۋبليكالىق ەسكەري مەكتەپتەرٸنٸڭ تەربيەلەنۋشٸلەرٸ مەرەكەلٸك داتانى بٸلدٸرەتٸن(?) «25» دەگەن سانعا ساپ تٷزەپ(?),ٶزگەشە اكتسييا ٶتكٸزدٸ». دۇرىسى: «...تەۋەلسٸزدٸك مەرەكەسٸ قۇرمەتٸنە «25» سانىن بەينەلەپ, ساپ تٷزەپ...».
«بٸرنەشە مىڭداعان ادام ٶزدەرٸنٸڭ(?) پاراقشالارىندا قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ مەملەكەتتٸك تۋى اياسىنداعى فوتوسۋرەتتەردٸ ورنالاستىردى. دۇرىسى: «مىڭداعان ادام پاراقشالارىنا قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ مەملەكەتتٸك تۋى اياسىندا تٷسكەن فوتوسۋرەتتەرٸن سالىپ قويدى».«قازاقستاندىقتار دا ٶز ەلٸنە دەگەن سٷيٸسپەنشٸلٸكتەرٸن بٸلدٸرە وتىرىپ, جەلٸدە شاعىن مەتٸندەرٸ مەن روليكتەرٸن ورنالاستىرۋدا». دۇرىسى:«ەلٸنە دەگەن سٷيٸسپەنشٸلٸگٸن بٸلدٸرگٸسٸ كەلگەن قازاقستاندىقتار دا جەلٸلەردە جىلى لەبٸز بٸلدٸرٸپ, روليكتەرٸن جارييالاپ جاتىر».
2. «ۇلىقتاۋ» سٶزٸ تۋرالى. بٸز پرەزيدەنتتٸڭ قىزمەتكە كٸرٸسۋٸنە بايلانىستى سالتاناتتى رەسٸم – ينناۋگۋراتسييانى «ۇلىقتاۋ» دەپ جٷرمٸز. «ۇلىقتاۋ» «ارداق تۇتۋ», «قۇرمەت كٶرسەتۋ», «قادٸر تۇتۋ» دەگەن ماعىنا بٸلدٸرەدٸ.الايدا بۇل سٶز قازٸر «ەسكە الۋ», «دەرٸپتەۋ», «قۇتتىقتاۋ» دەگەن ماعىنادا دا قولدانىلادى. بۇل دۇرىس ەمەس. مىسالى «ۇلتتىق ناقىشتى ۇلىقتاۋ», «ۇلتتىق سپورتتى ۇلىقتاۋ», «ۇلى مەرەكە ۇلىقتالدى», «ۇلتتىق ۆاليۋتا ۇلىقتالدى» دەگەن تٸركەستەر دۇرىس ەمەس. بۇل سٶزدٸڭ تەك ادامعا قاتىستى ايتىلعانى دۇرىس.
3. ورىس تٸلٸنەن اۋىسقان تاعى بٸر جايسىزدىق - باستاۋىشى دا, بايانداۋىشى دا اتاۋ تۇلعالى زات ەسٸمنەن تۇراتىن سٶيلەمدەرگە «ول» دەگەن سٶزدٸ قىستىرۋ. مىسالى, «تەۋەلسٸزدٸك, ول – باقىت». «نەزاۆيسيموست, ەتو...» دەگەن سيياقتى.
4. انا تٸلٸمٸزدەگٸ «نەپاقا», «پۇشپاق» سيياقتى ەجەلدەن كەلە جاتقان سٶزدەردٸ, كەيبٸر تەڭەۋلەردٸ ورىنسىز قولدانۋ. مىسالى, بٸرەۋدٸڭ قايدا جۇمىس ٸستەيتٸنٸ تۋرالى اقپارات بەرگەندە «ول بازاردا اربا سٷيرەپ, نەپاقاسىن تاۋىپ جەپ جٷر» دەيمٸز. بۇل كٶركەم شىعارما ەمەس قوي... «نەپاقا» - اراب تٸلٸنەن ەنگەن سٶز (ازىق-تٷلٸك). «بازاردا جٷك تاسۋشى بولىپ جۇمىس ٸستەپ جٷر» دەۋگە بولماي ما? تاعى بٸر مىسالى: «جاس ەنشٸ جانىنا جاقىن سالانىڭ پۇشپاعىن يلەپ, الماتى ماڭىنان بيزنەس اشقىسى كەلەدٸ». «يلەگەندەرٸ بٸر تەرٸنٸڭ پۇشپاعى» دەگەن تۇراقتى تٸركەس بار. بۇل جەردە ٶتە ورىنسىز قولدانىلعان. «بويلارى سىمعا تارتقانداي تٷزۋ». «سىمداي تارتىلعان» دەۋگە بولادى, ال «سىمعا تارتقانداي» دەگەن دۇرىس ەمەس. سىمعا تارتپايدى.
5. «قايىرلى كٷن», «قايىرلى تاڭ», «قايىرلى تٷن» دەپ امانداسۋ – كەزٸندە رەسەي فيلمدەرٸنٸڭ قازاقشا اۋدارماسىنان سٸڭٸپ قالعان نەرسە. قازاقتا «كەش جارىق» دەگەن بار. مەنٸڭشە, ۇلتتىق ارناداعى وسى «قايىرلىلاردى» توقتاتۋ كەرەك. قازاقشا امانداسايىق.
6. قازٸر «الدىمەن, ەۋەلٸ» دەگەن سٶزدەردٸڭ ورنىن «بٸرٸنشٸ كەزەكتە» دەگەن تٸركەس بٸرجولا جاۋلاپ الدى. بۇل دا ورىستىڭ «ۆ پەرۆۋيۋ وچەرەد» دەگەنٸنٸڭ اۋدارماسى. مىسالى, «نەگٸزٸنەن بۇل كومپانييالار, ەڭ بٸرٸنشٸ كەزەكتە جەرگٸلٸكتٸ تۇرعىنداردى جۇمىسقا قابىلداۋ كەرەكتٸگٸ جٶنٸندە اۋدان ەكٸمٸمەن كەلٸسكەن». بٸرٸنشٸدەن, بۇل سٶيلەمدە سٶزدەردٸڭ ورنى اۋىسقان. «نەگٸزٸنەن», «كەرەكتٸگٸ» دەگەن سٶزدەر ارتىق. دۇرىسى: بۇل كومپانييالار جۇمىسقا ەڭ الدىمەن جەرگٸلٸكتٸ تۇرعىنداردى قابىلداۋ جٶنٸندە اۋدان ەكٸمٸمەن كەلٸسكەن».
7. «جٸبەرٸپ الماڭىز». قازاق تٸلٸنٸڭ تٷسٸندٸرمە سٶزدٸگٸندە «جٸبەرۋ» سٶزٸنە مىنانداي انىقتاما بەرٸلگەن: «جٸبەرۋ – بٸرەۋدٸ بٸر جاققا جۇمساۋ, اتتاندىرۋ. «جٸبەرٸپ قالدى» - قولىنداعىنى لاقتىردى, ۇردى». ۇلى سٶزدە ۇياتتىق جوق, «جٸبەرٸپ قويدى» دەگەن دە تٸركەس بار. ونىڭ ماعىناسىن ايتىپ جاتۋ ارتىق شىعار. سوندىقتان «جٸبەرٸپ الماڭىز» دەگەندٸ توقتاتايىق. تىم قۇرىسا, «قاپى قالماڭىز» دەيٸك تە.
8. «تاڭداۋ» دەگەن سٶز دە ورىسشا قولدانىلىپ جٷر. «مەنٸ تاڭدادى» دەگەندٸ «تاڭداۋ ماعان تٷستٸ» دەپ ايتامىز.
9. «يەلەندٸ» دەگەن سٶز بٸر نەرسەگە ٶزدٸگٸنەن يە بولىپ, مەنشٸكتەپ الدى» دەگەن ماعىنا بەرەدٸ. بٸز بولساق, «بٸرٸنشٸ ورىندى يەلەندٸ» دەيمٸز. «بٸرٸنشٸ ورىنعا يە بولدى» دەۋ كەرەك.
10. قازٸر «مۇعالٸم» دەگەن سٶز قولدانىستان شىعىپ بارادى. ٶيتكەنٸ, وقىتاتىن ادامداردىڭ بەرٸن «ۇستاز» دەيتٸن بولدىق.
11. «بولىپ تابىلادى, بولىپ سانالادى». ەكٸ سٶيلەم جازساق, بٸرٸن وسىلاي اياقتاۋدى بۇلجىماس دەستٷرگە اينالدىرىپ الدىق.
«استاناداعى سىبايلاس جەمقورلىق قىلمىستارىنىڭ ەڭ كٶپ تاراعان تٷرٸ (?) ٶز قىزمەتٸن اسىرا پايدالانۋ, الاياقتىق جەنە پارا الۋ(?) بولىپ تابىلادى» (بٸزدٸڭ جاڭالىقتاردان). دۇرىسى: «استاناداعى سىبايلاس جەمقورلىققا بايلانىستى قىلمىستاردىڭ ەڭ كٶپ تاراعان تٷرلەرٸ – الاياقتىق پەن پاراقورلىق».
12. «بارعانسىز با?», «بارعانسىزدار ما?». «سٸز فرانتسيياعا بارعانسىز با?». جۋرناليستەر تٸلدەرٸن بۇراپ, وسىنداي سۇراق قويادى. دۇرىس ەمەس ەكەنٸ ايتىلۋىنىڭ قيىندىعىنان-اق بٸلٸنٸپ تۇر عوي. دۇرىسى: «سٸز فرانتسيياعا بارىپ پا ەدٸڭٸز?» نەمەسە «فرانتسييادا بولىپ پا ەدٸڭٸز?, «فرانتسييادا بولدىڭىز با?»
13. «بەشبارماق». قازاقتا مۇنداي سٶز جوق. «قازاقشا ەت» دەۋ كەرەك. «بەشبارماق» - شەتەلدٸكتەردٸڭ مازاقتاپ ايتقان سٶزٸ.
14. «نەتيجەسٸندە», «ايتۋىنشا», «سالدارىنان».
«يندۋسترييالاندىرۋ كارتاسى اياسىندا بيىلعى التى ايدىڭ ٶزٸندە جالپى قۇنى 175 ملرد تەڭگە بولاتىن 30 جوبا قولعا الىنعان. نەتيجەسٸندە 4 مىڭ جاڭا جۇمىس ورنى اشىلدى». قازٸر وسىنداي باسى شولاق سٶيلەمدەر كٶبەيٸپ كەتتٸ. «سونىڭ نەتيجەسٸندە» دەۋگە ەرٸنٸپ, سٶيلەمدٸ «نەتيجەسٸندە» دەگەن جارتى سٶزبەن باستايمىز.
15. جۇمىس, جۇمىس ٸستەۋ, ەڭبەك ەتۋ دەگەن زات ەسٸمدەر مەن ەتٸستٸكتەردٸڭ ورنىنا ەلٸمٸزدٸڭ وڭتٷستٸك ٶڭٸرلەرٸندە عانا ايتىلاتىن (وقو, جامبىل وبلىستارى) «تٸرلٸك» دەگەن زات ەسٸم مەن «تٸرلٸك ٸستەۋ» ەتٸستٸگٸن قولداناتىن جۋرناليستەر دە از ەمەس. ۇلتتىق ارنانىڭ جۋرناليستەرٸ جەرگٸلٸكتٸ جەردٸڭ شەڭبەرٸندە قالماي, ەدەبي نورماعا ساي سٶيلەۋٸ كەرەك. مىسالى, «ال گٷل ٶسٸرۋ جٷيەلٸ ھەم تىندىرىمدى تٸرلٸكتٸ تالاپ ەتەدٸ».
«مىسالى, كەيبٸر وسى ناعىز مىقتى, ٷلكەەەەن تٸرلٸكتەر بٸتٸرٸپ جٷرگەن نەزٸك جاندىلاردى كٶرەم». («بٸرگە تاڭدايىق» باعدارلاماسىنىڭ جٷرگٸزۋشٸسٸ)
16. ايتقان سٶزٸمٸزدٸڭ تەڭ جارتىسىنان كٶبٸ «جاڭاعى».
17. ارتىق ماداق , ۇلى «ٶنەرٸمەن التى الاشتى تەنتٸ ەتكەن, اسقان دارىن يەسٸ» دەپ, كٸم كٶرٸنگەندٸ ماداقتاۋ. ماقتاۋ مەن ماداقتىڭ دا ورنى بار. قازٸر ەكٸنٸڭ بٸرٸنە «ۇلى», «كەمەڭگەر», «دانىشپان» دەگەن سيياقتى انىقتاۋىشتاردى اياماي ٷلەستٸرە بەرەتٸن بولدىق. جۋرناليستەر وسىدان ساق بولۋى كەرەك. مىسالى, مەن ستسەناريي قاراعاندا بٸر قازٸرگٸ زامانداعى بەلگٸلٸ جازۋشىسىنىڭ الدىنداعى «ۇلى ويشىل, كەمەڭگەر» دەگەن سيياقتى انىقتاۋىشتاردى الىپ تاستادىم. سوندا ەل-فارابيدٸ, ابايدى كٸم دەيمٸز?
18. كٶپتٸك جالعاۋدى بٸردە ورىنسىز قولدانساق, ەندٸ بٸردە قالدىرىپ كەتەمٸز.«قوي شارۋاشىلىعىن دامىتۋ جٶنٸندەگٸ جوبا - سونىڭ بٸرٸ». بۇل ارادا «سونىڭ بٸرٸ» ەمەس, «سولاردىڭ بٸرٸ» بولۋى كەرەك. ٶيتكەنٸ, الدىنداعى سٶيلەمدە وسىنداي بٸرنەشە جوبا بار ەكەنٸ ايتىلادى. بۇل سٶيلەمدە باستاۋىش ەكٸ سٶزدەن تۇرادى. باستاۋىش – «سولاردىڭ بٸرٸ». بايانداۋىش – «جوبا».«قوي شارۋاشىلىعىن دامىتۋ جٶنٸندەگٸ» – انىقتاۋىش (قانداي?). باستاۋىش («سولاردىڭ بٸرٸ») سٶيلەمنٸڭ باسىندا تۇرۋى كەرەك.
19. قازٸرگٸ سٶيلەمدەردٸڭ تٷسٸنٸكسٸزدٸگٸ سونشا, بٸرنەشە رەت وقىماساڭ, ۇقپايسىڭ. ال وسى سٶيلەم تەلەديداردان ايتىلسا نە بولادى? كٶرەرمەن: «قانە, نە دەدٸڭ, قايتا ايتشى?» , - دەپ سۇراي المايدى عوي. مىسالى, «ال قىستا مال شارۋاشىلىعى جەم-شٶپكە دەگەن قاجەتتٸلٸكتٸڭ 60 پايىزى دەڭگەيٸندە عانا قامتىلاتىن».تەلەديدار مەن راديودان ايتىلعان سٶز قۇلاققا جەڭٸل, تٷسٸنٸكتٸ بولۋعا تيٸس.
20. بٸرٸڭعاي مٷشەلەردٸ جۇپتاپ ايتۋ دا جيٸ كەزدەسەتٸن قاتەلٸك. «ەسٸرەسە اگرونوم مەن بالىق شارۋاشىلىعىنىڭ مامانى, زووتەحنيك پەن مال دەرٸگەرٸ جەتٸسپەيدٸ». بۇل ارادا «مەن» دەگەن جالعاۋلىق شىلاۋ قوسىپ, ەكٸ-ەكٸدەن جۇپتاۋدىڭ قاجەتٸ جوق.
21. كٷمپٸلدەگەن, بوس سٶزگە ٷيٸرلٸك. مىسالى, «ۋىزعا جارىعان ۇرپاق(?) بابالاردان جالعاسقان وسى ٷردٸستٸ جاھاندانۋ دەۋٸرٸندە دە جادىنان شىعارعان جوق». «وسى ۇلى ادامدار, تاريحتا ەسٸمٸ قالاتىن تۇلعالار ايانمەن بەرٸلەدٸ(?)دەگەن تانىم (?) بار».
22. «كسرو», «قازاق كسر». تاريحتا مۇنداي مەملەكەتتەر بولعان جوق. بارلىق قۇجاتتاردا «سسسر», «قازاق سسر» دەپ جازىلعان. ال «كەڭەس» كەيٸن ٶزٸمٸز اۋدارىپ العان سٶز. سوندىقتان تەك قانا «سسسر», «قازاق سسر» دەپ ايتقانىمىز دۇرىس.
ٸٸ
- «پايدالى مەلٸمەتتەرمەن بٶلٸسكەنٸڭٸز ٷشٸن العىس بٸلدٸرەمٸن!» نەمەسە «پايدالى كەڭەستەرٸڭٸزبەن بٶلٸسكەنٸڭٸزگە ٷلكەن راحمەت!» - بۇل ارادا «بٶلٸسكەنٸڭٸز ٷشٸن» دەگەن تٸركەستٸڭ قاجەتٸ جوق, كەڭەستٸ بٶلٸسپەيدٸ. «پايدالى كەڭەس بەرگەنٸڭٸز ٷشٸن راحمەت!» , «پايدالى مەلٸمەت بەرگەنٸڭٸز ٷشٸن راحمەت», تٸپتٸ «پايدالى مەلٸمەتٸڭٸز ٷشٸن راحمەت» دەسە بولدى.
- «تۇتىنۋ» سٶزٸ. قازٸر جۋرناليستەر «قانداي تاماق تۇتىناسىز?», «قانداي كيٸم-كەشەك تۇتىناسىز?» دەپ سۇراق قوياتىن بولدى. «تۇتىنۋ» سٶزٸنٸڭ دە قولدانىلاتىن جەرٸ بار. مىسالى, «حالىق تۇتىناتىن تاۋارلار» دەگەن سيياقتى. ال ەندٸ كيٸم, تاماق, تاعى باسقالارعا قاتىستى ورىنسىز قولدانا بەرۋدٸڭ قاجەتٸ جوق. «قانداي تاماق جەيسٸز?» دەپ, ٶزٸمٸزدٸڭ تٷسٸنٸكتٸ تٸلٸمٸزدە سٶيلەۋٸمٸز كەرەك.
- بٸزدە كەيبٸر «كٶشە سٶزدەرٸ» تٶرگە شىعىپ كەتتٸ. مىسالى, «مەسەلەنٸڭ مەن-جايىن مايشاممەن قاراۋ ٷشٸن...» دەگەن تٸركەستٸ الايىق. بۇل – جاي بٸرەۋدٸڭ ايتا سالعان سٶزٸ. ەشقانداي ماعىناسى دا جوق. وسىنداي سٶزدەردەن اۋلاق بولساق.
- «ٶز» ەسٸمدٸگٸن ورىنسىز قولدانۋ. قازٸر «ٶز» ەسٸمدٸگٸنٸڭ جٷرمەيتٸن جەرٸ جوق, كٶز سٷرٸنەدٸ. «جۇمىسىما باردىم» دەگەننٸڭ ورنىنا «ٶزٸمنٸڭ جۇمىسىما باردىم» دەيمٸز. جاي عانا «انام» دەگەننٸڭ ورنىنا «ٶزٸمنٸڭ انام» دەيمٸز.
- سٶزدەردٸڭ ورنىن اۋىستىرىپ, تۇراقتى سٶز تٸركەستەرٸنٸڭ ماعىناسىن بٸلمەگەندٸكتەن, قاتە قولدانۋ, ارتىق اقپارات قوسۋ, بوس سٶز قوسىپ سٶيلەۋ .
ا) «قازاق بيٸن بيلەپ, جوعارعى ۇپايلاردىڭ بٸرٸ 48-دٸ الدى». بۇل – بٸز ستسەنارييدە جٶندەپ جٸبەرگەن بٸر سٶيلەم عانا. جازىپ وتىرعان ادامنىڭ ايتايىن دەگەنٸ – بٸرەۋدٸڭ قازاق بيٸن بيلەگەنٸ ٷشٸن 48 ۇپاي العانى. «قازاق بيٸن بيلەگەنٸ ٷشٸن 48 ۇپاي جينادى» دەسە بولدى عوي, ول 48-دٸڭ جوعارى («جوعارعى» ەمەس!) ۇپاي ەكەنٸ ونسىز دا بەلگٸلٸ ەمەس پە.
ە) سٶزدٸ قاتە قولدانۋ. مىسالى, «بۋىن اۋرۋى 29 جاستان كەيٸن سىر بەرە باستايدى» دەگەن سٶيلەمدٸ الايىق. بۇل دا - قارالعان ستسەنارييدە جٶندەلگەن سٶيلەمدەردٸڭ بٸرٸ. «سىر بەردٸ» دەگەن تٸركەستٸڭ بار ەكەنٸ راس. «بۋىندارىم سىر بەرٸپ جٷر» دەۋگە بولادى («بۋىندارىم اۋىرىپ جٷر»). «قانشا قينالىپ جٷرسە دە «سىر بەرمەيدٸ» دەۋگە دە بولادى (قينالعانىن بٸلدٸرمەيدٸ دەگەن ماعىنادا). ال جوعارىداعى سٶيلەمدە بۇل تٸركەس مٷلدە ورىنسىز قولدانىلعان. دۇرىسى: «بۋىن اۋرۋى 29 جاستان اسقان ادامداردا كەزدەسەدٸ».
ب) تۇراقتى سٶزدەردٸڭ ٶڭٸن اينالدىرىپ نەمەسە ورنىن ٶزگەرتٸپ, قاتە قولدانۋ. قازاق تٸلٸندە «يسٸ مۇرنىنا بارمايتىن» دەگەن تۇراقتى سٶز تٸركەسٸ بار. مۇنداي تۇراقتى تٸركەستەر تولىپ جاتىر. بۇل تەك بٸر مىسال عانا. ال بٸز وسى تٸركەستٸ شالا-شارپى بٸلگەندٸكتەن, بىلاي جازا سالامىز: «بٸراق ارحەولوگييانىڭ يسٸن بٸلمەيتٸن جاندار عانا وسىلاي ويلايدى». دۇرىسى: «ارحەولوگييانىڭ يسٸ مۇرنىنا بارمايتىن جاندار». نەمەسە «قۋىرداقتىڭ كٶكەسٸن تٷيە سويعاندا كٶرەسٸڭ» دەگەندٸ «قۋىرداقتىڭ كٶكەسٸ تٷيەنٸڭ ەتٸ» دەي سالاتىندار دا بار.
ۆ) ويدان سەتسٸز ماقال قۇراستىرىپ ايتۋ, ماقالداردى ورىنسىز نەمەسە قاتە قولدانۋ. «قازاقتا وسىنداي بٸر تەمسٸل بار» دەپ ماقالداتا جٶنەلۋ ەدەتكە اينالىپ كەتتٸ. ماقال-مەتەلدەر عاسىرلار تالقىسىنان ٶتٸپ, ەبدەن قىرنالعان, مٸنسٸز سٶزدەر عوي. بٸر ماقالدى ەسٸڭٸزگە تٷسٸرە الماساڭىز, عالامتور بار, قاراڭىز, كٸتاپ تا جەتٸپ جاتىر.
مىسالى, بٸزدٸڭ بٸر جۋرناليست «الدىڭعى اربا قالاي جٷرسە, سوڭعى اربا سولاي ارتىنان ەرەدٸ» دەگەن ماقال شىعارىپ الىپتى.
- سٶيلەمدەردٸ رەتتٸ-رەتسٸز «دەگٸم كەلەدٸ», «دەيمٸن», «دەسە دە ارتىق ايتقاندىق بولماس ەدٸ», «دەسەم دە بولادى», «انىق», «سٶزسٸز» دەگەن سيياقتى سٶز تٸركەستەرٸمەن اياقتاۋعا قۇمارلىق. مىسالى, «مەن ول ادامدى قاتتى سىيلايمىن دەسەم دە بولادى». بۇل تٸركەستەر سٶيلەمگە ەشقانداي ماعىنا ٷستەمەيدٸ, كەرٸسٸنشە, ايتىلار ويدىڭ مەنٸن جوعالتىپ, دٷدامالدىق تۋعىزۋى مٷمكٸن.
- قازاق تٸلٸندە قالىپتاسقان تٸركەستەر بار. مىسالى, دومبىرانى شەرتەدٸ نەمەسە تارتادى. ال بٸز «دومبىرادا وينايدى» دەيمٸز. بۇل دا - ورىستىڭ «يگراەت نە دومبرە» دەگەنٸنەن العانىمىز. «ورامال تاقتى» دەيمٸز. ورامال تارتادى, سىرعانى تاعادى. «تەمەكٸ شەكتٸ, شىلىم تارتتى» دەيمٸز. تەمەكٸنٸ تارتادى, شىلىمدى شەگەدٸ. قىزداردى «ٷيلەندٸ» دەپ جاتامىز. قىزدار تۇرمىسقا شىعادى, ەر ادامدار ٷيلەنەدٸ.
- «تۋىلعان» دەگەن سٶز. بٷگٸندە جاپپاي «تۋىلعان كٷنٸم», «تۋىلعان جىلى» دەيتٸن بولدىق. بۇل تۋرالى جازۋشى, عالىم مۇحتار ماعاۋين ناقتىلى دەلەل كەلتٸرٸپ, پٸكٸرٸن ايتقان بولاتىن. بالا تۋادى, انا تابادى.
- قازٸر ٶتكەن شاقتاعى بولىمسىز ەتٸستٸك قاتە قولدانىلىپ جٷر. مىسالى, «ول شەتەلگە بارمادى» دەيدٸ. ٶتكەن شاقتاعى بولىمسىزدىق مەن بەرەتٸن ەتٸستٸك «-قان, -كەن, -عان, -گەن» جۇرناقتى ەسٸمشەگە «جوق» دەگەن مودال سٶز جالعانۋ ارقىلى عانا قولدانىلادى. مىسالى, «ول شەتەلگە بارعان جوق».
- قۇرمالاس سٶيلەم. قۇرمالاس سٶيلەم ەكٸ نەمەسە بٸرنەشە جاي سٶيلەمنەن قۇرالىپ, كٷردەلٸ ويدى بٸلدٸرەدٸ. ول سٶيلەمدەر ماعىنالىق جاعىنان ٶزارا بايلانىسىپ تۇرۋعا تيٸس. ال بٸزدٸڭ ايتاتىن نەمەسە جازاتىن قۇرمالاس سٶيلەمٸمٸز كٶبٸنەسە ەكٸ تولىق, وي اياقتالعان سٶيلەمنەن تۇرادى. مىسالى, «ول بازارعا باردى, بٸر قاپ ۇن ساتىپ الدى» دەيمٸز. بۇل - ەكٸ بايانداۋىشى بولعانمەن, ورتاسىنا نٷكتە قويىپ, ەكٸنشٸ سىڭارىن باس ەرٸپپەن باستاسا, ەرقايسىسى وي اياقتالعان جاي سٶيلەمدەر. قۇرمالاس سٶيلەم بولۋ ٷشٸن «ول بازارعا بارىپ, بٸر قاپ ۇن ساتىپ الدى» دەۋ كەرەك.
- قازٸر بەرٸمٸزدٸڭ ٸشٸمٸزدە بٸر-بٸر ورىس بۇعىپ وتىر. بٸلسەك تە, بٸلمەسەك تە ورىسشا ويلايتىن بولدىق. سوسىن سونىڭ جامان اۋدارماسى ارقىلى قازاقشا سٶيلەم قۇرايمىز. ورىس تٸلٸنەن تٸكەلەي اۋدارىلعان تٸركەستەردٸڭ بٸرٸ – «ماڭىزدى» دەگەن سٶزگە بايلانىستى. ەگەر «ماڭىزدى شارۋا» دەسەك, بۇل سٶز ٶز ورنىندا تۇر دەيمٸز. بٸراق قازٸر ەكٸنٸڭ بٸرٸ: «مەن ٷشٸن بۇل ماڭىزدى ەمەس, ماڭىزدىسى سول...» دەپ سٶيلەۋدٸ ەدەتكە اينالدىردى. «ەتو نە ۆاجنو, ۆاجنو تو...» دەگەننٸڭ تٸكەلەي اۋدارماسى عوي. قاي قازاق «مەن ٷشٸن ماڭىزدى» دەپ سٶيلەۋشٸ ەدٸ. كونتەكسكە قاراي باسقاشا ايتۋعا بولادى عوي. مىسالى, «مەن ٷشٸن اتاق ماڭىزدى ەمەس, ماڭىزدىسى سول, جازعانىم جۇرتتىڭ كٶڭٸلٸنەن شىقسا بولدى» دەگەنشە, «اتاق السام دەپ ارماندامايمىن, جازعانىم جۇرتتىڭ كٶڭٸلٸنەن شىقسا بولدى» دەسەك, اناعۇرلىم قازاقشا بولماي ما.
12. قازاق تٸلٸندە سٶيلەم مٷشەلەرٸنٸڭ ورنالاسۋى ورىس تٸلٸنەن مٷلدە بٶلەك. بٸزدە باستاۋىش كٶبٸنەسە باسىندا, بايانداۋىش سوڭىندا تۇرادى.
بٸز قازٸر رەسمي مەتٸندەردٸڭ ٶزٸندە دە باستاۋىشتى نەمەسە سٶيلەمنٸڭ تۇرلاۋسىز مٷشەلەرٸن سٷيرەپ ەكەلٸپ, سوڭىنا قويىپ ايتاتىن بولدىق. مىسالى, «رەسمي ساپارمەن قىتاي حالىق رەسپۋبليكاسىنا اتتاندى پرەمەر-مينيستر» دەي سالامىز. - قازٸر «سٸز ٶزٸڭٸزدٸ قالاي سەزٸنەسٸز?» دەپ حال سۇرايتىن بولدىق. بۇل دا ورىستىڭ «كاك ۆى سەبيا چۋۆستۆۋەتە?» دەگەنٸنٸڭ اۋدارماسى. «جاعدايىڭىز قالاي?» دەگەن سٶز عوي. «ٶزٸمدٸ بٸر تٷرلٸ سەزٸنٸپ تۇرمىن» دەيتٸنٸمٸز دە بار. «بٸر تٷرلٸ بولىپ تۇرمىن» دەمەيمٸز.
- جٸكتەۋ ەسٸمدٸگٸن ورىنسىز قولدانۋ. ورىس تٸلٸندە جٸكتەۋ ەسٸمدٸگٸ قولدانىلمايتىن سٶيلەم نەكەن-ساياق. ال بٸزدە كٶبٸنەسە جاسىرىن تۇرادى. ياعني, «مەن, سەن, ول, بٸز» دەپ ايتا بەرمەيمٸز. ورىس تٸلٸنەن اۋىسقان تاعى بٸر ەدەت - بٸر سٶيلەمدە بٸرنەشە رەت, كەلسٸن, كەلمەسٸن ەسٸمدٸكتەردٸ رەتسٸز قولدانا بەرەتٸن بولدىق. وسىنداي سٶيلەمدەردٸ قاراپ وتىرسام, سٶزدەردٸڭ ورنالاسۋ رەتٸ تٷپ-تٷگەل ورىسشا بولىپ كەلەدٸ. مىسالى, «مەن باۋىرىممەن اشىق سٶيلەسكٸم كەلٸپ ەدٸ, بٸراق ول تٷسٸنبەدٸ مەنٸ». «باۋىرىممەن اشىق سٶيلەسكٸم كەلٸپ ەدٸ, بٸراق ول تٷسٸنبەدٸ».
- تابىس سەپتٸگٸن ورىنسىز قولدانامىز. قازاق تٸلٸندە تابىس سەپتٸگٸنٸڭ جالعاۋلارى دا كٶبٸنەسە جاسىرىن تۇرادى. بٸز قازٸر «قولىما قالامدى الىپ, جازۋعا كٸرٸستٸم» دەيمٸز. دۇرىسى, «قولىما قالام الىپ, جازۋعا كٸرٸستٸم».
- «مٷمكٸندٸككە يە». قازٸر وسى تٸركەستەن كٶز سٷرٸنەدٸ. مىسالى, «بۇل كەسٸپورىن وسىنداي ٷلكەن مٷمكٸندٸكتەرگە يە» دەيمٸز. ٶتە سەتسٸز تٸركەس, ايتساڭ, تٸلٸڭ كٷرمەلەدٸ, جازساڭ, ٷيلەسپەگەندٸكتەن كٶزگە ۇرىپ تۇرادى. تىم قۇرىسا, «بۇل كەسٸپورىننىڭ وسىنداي ٷلكەن مٷمكٸندٸكتەرٸ بار» نەمەسە «مٷمكٸندٸگٸ زور» دەيٸك تە.
- سەريالداردان كٸرگەن «حوش كٶردٸك», «قولىڭا دەرت بەرمەسٸن», «قولىڭ دەرت كٶرمەسٸن» دەگەن سٶزدەر دە بٸزدٸڭ تٸلٸمٸزگە دەندەپ ەنٸپ بارادى. وسىدان ارىلۋىمىز كەرەك.
- «تولىقتاي كەلٸسەم» دەگەن دۇرىس ەمەس, «تولىق كەلٸسەم» دەۋ كەرەك. بۇل دا ٶتە جيٸ كەزدەسەتٸن تٸركەس.
- «ەڭسەرۋ, باعىندىرۋ» دەگەن سٶزدەر دە سەنگە اينالىپ كەتتٸ. مىسالى, «سوڭعى 10 جىلدا قازاقستاننان زاڭسىز شىعارىلعان قارجى كٶلەمٸ 100 ميلليارد دوللاردى ەڭسەردٸ» دەيدٸ جۋرناليست. دۇرىسى «سوڭعى 10 جىلدا قازاقستاننان زاڭسىز شىعارىلعان قارجى كٶلەمٸ 100 ميلليارد دوللارعا جەتتٸ» بولۋى كەرەك. «ٷلكەن شارۋانى ەڭسەرٸپ تاستادى» دەسەك بٸر جٶن. سوڭعى كەزدە «جەتتٸ» دەگەن سٶزدٸڭ ورنىنا «ەڭسەرۋ» بٸرجولا ورنىعىپ العان سىندى. «باعىندىردى» دەگەن سٶز دە ورىنسىز قولدانىلىپ جٷر. «ەلبرۋس شىڭىن ەڭسەردٸ», «ەلبرۋس شىڭىن باعىندىردى» دەيمٸز. شىڭدى قالاي ەڭسەرٸپ, قالاي باعىندىرۋعا بولادى? تاعى دا سول ورىستىڭ «پوكوريات» دەگەن سٶزٸن اۋدارىپ جٷرمٸز.
- «10 مەتر /بولادى/» دەگەندٸ «10 مەتردٸ قۇرايدى» دەيمٸز.
- «العا تارتتى» دەگەن دە بٷگٸندە ەبدەن جاۋىر بولعان, جاساندى سٶز. ەشقانداي ماعىنا بەرمەيتٸن وسى تٸركەستەن اۋلاق بولساق جاقسى بولار ەدٸ.
- «ٶز كەزەگٸندە» دەگەن دە - وسىنداي جاساندى تٸركەستەردٸڭ بٸرٸ.
