[caption id="attachment_13771" align="alignright" width="141"]
ماقالا اۆتورى تاريحشىنىڭ ماقتاۋىن كەلٸستٸرگەن ەكەن.«قارا جورعا» قازاققا جات!» دەگەن گٷلنەر مەڭدٸقۇلوۆانىڭ سٶزٸ وسى بٸر بيدٸ قازاق مەدەنيەتٸنٸڭ سيمۆولىنا اينالدىرۋعا تىرىسقانداردىڭ تٶبەسٸنەن جاي تٷسٸردٸ» دەپتٸ اۆتور. «مۇنداي مەلٸمدەمە جاساۋ ٷشٸن سٶزسٸز كەمەل بٸلٸم مەن كەسەك مٸنەز كەرەك» دەپ قوسىپ قويىپتى تاعى دا. سوسىن سۇحباتىن جاساپتى.
بايقاعانىمىز, سۇحباتتى جٷرگٸزٸپ وتىرعان جۋرناليستكە تاريحشىنىڭ ايتقانى مايداي جاققان بولۋى كەرەك, ٸشٸ-باۋىرىنا كٸرٸپ كەتە جازداپتى. تٸپتٸ, اراسىندا وتقا ماي قۇيىپ, ارانداتىپ جٸبەرگەنٸن دە بايقايسىڭ. بٸراق, ورىس باسىلىمدارىنان بۇدان ٶزگە نە كٷتۋگە بولادى?
سونىمەن, سۇحباتتا نە دەلٸنگەن? تاريحشىنىڭ «ٶتكٸر» ايتقان تۇستارىن تٶمەننەن وقي الاسىز.
– گٷلنەر مالباعارقىزى, بۇدان بٸراز جىل بۇرىن سٸز «قارا جورعا» قازاقتىڭ بيٸ ەمەس!» دەپ مەلٸمدەگەنٸڭٸزدٸ بٸلەمٸز. بۇعان نە سەبەپ بولدى?
– «قارا جورعانى» بٸزگە قىتايدىڭ قازاقتارى الىپ كەلدٸ جەنە وزبىرلى تٷردە قازاق مەدەنيەتٸنە سٸڭٸستٸرە باستادى. بيدٸڭ مۋزىكاسى بٸر سارىندى, قيمىل-قوزعالىسى بٸر قالىپتى...
بابالارىمىزدا جاۋىنگەردٸڭ رۋحىن پاش ەتەتٸن ەسكەري سالت-دەستٷرلٸك بيلەر بولعان. ولار بٸرسارىندى, بٸرقالىپتى ەمەس جەنە «قارا جورعاعا» تٷك قاتىسى جوق.
– بۇلاي دەمەس ەدٸم. بٸراق, «قارا جورعانىڭ» ادامدى ترانسقا تٷسٸرەتٸن ەرەكشەلٸگٸ بار. سەبەبٸ, مۇنداعى قيمىل-قوزعالىس مەديتاتسيياعا جاقىن جەنە ادامنىڭ پسيحولوگييالىق جاعدايىنا كەرٸ ەسەر ەتۋٸ مٷمكٸن.
قازاقستاندا بۇل بي العاش رەت 1932 جىلى «ايمان- شولپان» سپەكتاكلٸندە ورىندالعان. الايدا قىتايدان تاريحي وتانىنا كٶشٸپ كەلگەن قازاقتار بٸزگە موڭعول بيٸن الىپ كەلدٸ. بۇل بي قىتاي مەن موڭعوليياداعى قازاقتار اراسىندا كەڭ تارالعان.
مۇنىڭ بەرٸن كٶرٸپ, بٸلٸپ وتىرعان ادام رەتٸندە ٷنسٸز قالا المادىم.
– بيگە قاتىستى قانداي دا بٸر تاريحي دەرەكتەر بار ما?
– جوق, بٸردە-بٸر جەردە قازاق جٸگٸتتەرٸنٸڭ «ماس ادامشا قوزعالىپ» بيلەگەنٸن كەزدەستٸرگەم جوق. بٸزدٸڭ, كٶشپەلٸلەردٸڭ تابيعاتى مۇنداي «ماس» قيمىل-قوزعالىسپەن ٷيلەسپەيدٸ.
– مۇنداي مەلٸمدەمە جاساۋدان قورىقپايسىز با?
– قازاق مەدەنيەتٸندە مۇنداي بيدٸڭ جوق ەكەنٸن بٸلە تۇرا نەگە قورقامىن? مەنٸ قولدايتىندار كٶپ. سەبەبٸ, ادامدار بۇل بيدٸڭ ٶزدەرٸنە جات ەكەنٸن سەزەدٸ. سٸزگە, ەيفەل مۇناراسىن قازاق سالدى دەسە سەنبەيسٸز عوي, سولاي ەمەس پە? بۇل دا سول سيياقتى.
– شەتەلدەگٸ قازاق دياسپوراسىن, جالپى ورالماندار تاقىرىبىن زەرتتەۋگە نە سەبەپ بولدى?
– 90 جىلدارى قازاقتار تاريحي وتانىنا ورالا باستادى. بۇل تاقىرىپتى كٶتەرۋ ماڭىزدى بولاتىن.
كەلمەسٸن دەمەيمٸز, كەلسٸن. بٸراق كٸم, قالاي ورالىپ جاتىر? بۇرىنعى تۇرعان جەرٸندە قالاي ٶمٸر سٷردٸ? نەگە كٶشٸپ كەلگٸسٸ كەلدٸ? بولاشاقتا نە ويلاعانى بار? مۇنىڭ بەرٸ ورالمانداردىڭ بەيٸمدەلۋٸنە كٶمەكتەسەتٸن مەسەلەلەر بولاتىن.
– نەنٸ ايتىپ وتىرعانىڭىزدى تٷسٸنٸپ وتىرمىن. كەيبٸر ساۋاتسىز عالىمدار: «قانداستار قازاق سانىن كٶبەيتۋ ٷشٸن كٶشٸپ كەلٸپ جاتىر» دەيدٸ. بٸراق, 2015 جىلعا دەيٸنگٸ دەرەكتٸ قاراساق 24 جىلدا قازاقستانعا 956 مىڭ قازاق كٶشٸپ كەلگەن. تٸپتٸ ميلليونعا دا جەتپەيدٸ. سوندىقتان بۇل ارادا ساندى ويناتقان دۇرىس ەمەس.
– جەرگٸلٸكتٸ حالىق ورالمانداردى جاقتىرا بەرمەيتٸن جاعداي قالىپتاستى (جۋرناليست مۇنى قايدان الىپ وتىر?اۆت. ). «ولارعا جەر, باسپانا, جەردەماقى بەرٸلەدٸ, سوندا بٸز توقالدان تۋدىق پا?» دەگەن ەڭگٸمەلەر ايتىلادى. وسى نەگاتيۆتەن ارىلۋدىڭ جولى بار ما?
– ەكٸ جاقپەن دە جۇمىس ٸستەۋ كەرەك. بٸرٸنشٸدەن, ورالماندار ٶزٸن تەرتٸپتٸ ۇستاۋى تيٸس. كەۋدەسٸن قاقپاۋى كەرەك جەنە وسىندا تۇرىپ كەلە جاتقان ادامدارمەن جاعالاسپاۋى قاجەت. ەيتپەسە, شىنىمەن دە وسىندا كەلە سالا اۋىزدارى كٶپٸرٸپ: «مەن تاريحي وتانىما ورالدىم» دەيدٸ.
ورالدىڭ ەكەن, ەل قاتارلى ٶمٸر سٷر. جۇمىس ٸستە. وسىنداعى تۇرعىنداردىڭ اسىنا تالاسپا.
مەنٸ وسىنداي جاعداي تاڭ قالدىرادى.
وسى ورالماندارعا جۇمىس ٸستەۋگە كٸم كەدەرگٸ كەلتٸرٸپ وتىر? سوسىن ولار بٸر جامان تەندەنتسييانى قالىپتاستىرىپ الدى. بٸرنەرسە بولا قالسا پرەزيدەنتكە جازادى. بۇدان جەرگٸلٸكتٸ بيلٸك تە قورقىپ قالعان...
– جالپى, ورالماندارعا وسى ورتاعا سٸڭٸسۋگە نە كەدەرگٸ كەلتٸرٸپ وتىر?
– باستاپقىدا بۇل ورىس تٸلٸ ەدٸ. بٸراق, قازٸر جاعداي ٶزگەردٸ. قازاقتٸلدٸ اۋديتورييا ٶستٸ, ٷلكەيدٸ. ورالمانداردى قولداۋ ورتالىقتارى اشىلدى. انىعىندا, بٸر ۋاقىتتا قازاقستاندىق قوعامنىڭ قانداستارعا دەگەن نيەتٸ تٷزۋ ەدٸ, بٸراق ولار «قىلىق» شىعارا باستاعاسىن ورالمانعا دەگەن كٶزقاراس تا كٷرت ٶزگەردٸ.
...
سۇحباتىنىڭ سوڭىن تاريحشى: «بٸز بارلىعىمىز قازاقستاندىقپىز» دەپ اياقتاپتى.
ايتپاقشى, بٸر جىلدارى گٷلنەر مەڭدٸقۇلوۆا دٷنيەجٷزٸ قازاقتارى قاۋىمداستىعىنىڭ عىلىم بٶلٸمٸن باسقارعان. بۇل كٸسٸ بۇلاي ايتسا, باسقالارى نە دەيدٸ?
بايقايمىز, ورىس باسىلىمدارى قانداستارعا قارسى اقپاراتتىق شابۋىلدى باستاپ جٸبەرگەن سيياقتى. ەيتپەسە جۋرناليستە, تاريحشى دا قوسا سىنايتىنداي قانداستار نە بٷلدٸرٸپ قويدى?!..
دايىنداعان, دۋمان بىقاي
