عىلىمى جوق ەلدٸڭ بولاشاعى جوق
– ٶزٸڭٸز تالاي جىلدان بەرٸ قىزمەت ەتٸپ كەلە جاتقان ينستيتۋتتىڭ تاريحى تەرەڭدە جاتقانى بەلگٸلٸ. جالپى, ەلەمدەگٸ 4 كاتاليز ينستيتۋتىنىڭ ەكەۋٸ تمد-دا بولسا, ونىڭ بٸرەۋٸ الماتىدا ەكەن. بۇنىڭ سەبەبٸ نەدە?
– ينستيتۋت ەكٸ-ٷش ايدان بەرٸ «د.ۆ.سوكولسكيي اتىنداعى جانارماي, كاتاليز جەنە ەلەكتروحيمييا ينستيتۋتى» دەگەن جاڭا اتاۋعا يە بولدى. بٸز قازاق-بريتان ۋنيۆەرسيتەتٸنە قارايمىز. قازٸر ينستيتۋتتاردى وقۋ ورنىنا قوسىپ جاتىر. ول راس, كاتاليزبەن شۇعىلداناتىن ينستيتۋت ەلەمدە تٶرتەۋ عانا. ونىڭ بٸرٸ – قازاقستاندا, بٸرٸ – نوۆوسٸبٸردە. ال ەلەكتروحيمييا بويىنشا, ورتا ازييا ەلدەرٸندە بٸزدە عانا. بۇل ٶزٸ ەرەكشە ينستيتۋت. 1969 جىلى سوكولسكيي وسى ينستيتۋتتى اشقاندا-اق, قاجەتتٸلٸگٸ تۋدى. سەبەبٸ قازاقستاندا ٶندٸرٸس ورىندارى كٶپتەپ اشىلا باستادى. قازٸر بٸز نەگٸزٸنەن, ەلەكتروحيمييالىق باعىت بويىنشا جۇمىس ٸستەۋدەمٸز. جەزقازعاندا, بالقاشتا دٷنيەجٷزٸندە ٷلكەن كٶلەمدە مىس الاتىن تاۋ-كەن كومبيناتى بار, ٶسكەمەندە ەلەكتروليز ارقىلى قورعاسىن-مىرىش ٶندٸرٸلەدٸ, ال پاۆلودارداعى بالقىعان ەلەكتروليز ارقىلى ماگنيي الاتىن زاۋىت نەگە تۇرادى? ەلٸمٸز ەگەمەندٸك العاننان كەيٸن وسى قالادا اليۋمينيي زاۋىتى سالىندى. شىمكەنتتە ەلەكتروليز ارقىلى مەتالل الاتىن زاۋىت بار ەدٸ, ول قازٸر جابىلىپ قالدى. مٸنە, وسىنداي ٶندٸرٸس وشاقتارى جۇمىس ٸستەپ تۇرعاندا, بٸزدٸڭ ينستيتۋت تا ٶمٸرشەڭ بولۋعا مٸندەتتٸ دەپ ويلايمىن.
– ٶندٸرٸس ورىندارىن تٸزٸپ ايتىپ جاتقانىڭىزعا قاراعاندا, بايلانىستارىڭىز جاقسى سەكٸلدٸ…
– قازٸر بايلانىس ٷزٸلٸپ بارادى. سەبەبٸ ونىڭ بەرٸن شەتەلدٸك كومپانييالار ساتىپ العان. ولار قاجەتتٸ نەرسەنٸڭ بەرٸن ٶزدەرٸنەن الىپ كەلگٸسٸ كەلەدٸ. مىناۋ پاۆلودار, اتىراۋ, شىمكەنتتەگٸ مۇناي ٶڭدەيتٸن زاۋىتتىڭ بەرٸ كاتاليزاتور قولدانادى. الايدا ولاردىڭ ەشقايسىسى بٸزدٸڭ كاتاليزاتوردى كەدەگە جاراتقىسى كەلمەيدٸ. سەبەبٸ كومپانييا باسشىلىعى «بەرٸن شەتەلدەن الامىز, قاجەت ەمەس» دەيدٸ. شىن مەنٸندە, سول شەتەلدەن ۋداي باعاعا ساتىپ الىناتىن كاتاليزاتوردى ٶزٸمٸزدە دە جاساپ جاتىرمىز. وتاندىق ٶندٸرٸس وشاقتارى ەۋ باستا بٸزدٸڭ عالىمدارعا قولداۋ بٸلدٸرٸپ, كەلٸسٸم-شارت جاساۋعا بولاتىن ەدٸ. بٸراق قايدام…
– سوندا وتاندىق كاتاليزاتوردى كٸم كەدەگە جاراتىپ وتىر?
– بٸر ٶكٸنٸشتٸسٸ, ەلٸمٸزدەگٸ ەشبٸر كومپانييا كەرەك قىلمادى. تەك بٸر كاتاليزاتورىمىزدى قىتايداعى ٶندٸرٸس ورنى قولدانىپ جٷر. ال جٷزەگە اسىرۋعا نيەت بٸلدٸرٸپ, ٶز ٶنەرتاپقىشتارىمىزعا جانى اشىپ جاتقان وتاندىق زاۋىتتى ەزٸرگە كٶرمەي تۇرمىن. كەزٸندە ماماندار «بالقاشتىڭ ٶنٸمٸمەن عانا قازاقستاندى اسىراۋعا بولادى» دەگەن ەدٸ. قازٸر نە بولدى? قىتايعا ەكٸ رەت باردىم. ولاردا عىلىم كەرەمەت دامىعان. بٸراق «عىلىمدا ارتتا قالعانبىز» دەپ ايتا بەرەدٸ. ولار عىلىمدى بٸردەن ٶندٸرٸسكە جٸبەرەدٸ. قانداي كەرەمەت!
– ەلگٸندە عانا ەلەكتروحيمييا ٶندٸرٸسٸ دامىعان مەملەكەتتٸڭ بٸرٸمٸز دەدٸڭٸز. الايدا عىلىمدا قول جەتكٸزگەن تابىستى ٶز ەلٸمٸزدە قولدانا الماساق, نەسٸنە ماقتانامىز?
– مەسەلەنٸڭ تٷپ-تٶركٸنٸ وسىندا عوي. جالپى, ەلەكتروحيمييا دەگەن نە? بۇل توك جٸبەرۋ ارقىلى حيمييالىق رەاكتسييانى جٷرگٸزۋ. مىسالعا, جەزقازعاندا, بالقاشتا وسى ارقىلى تازا مىس, ال پاۆلوداردا اليۋمينيي الىنادى. بٷگٸندە كٶپتەگەن ٶندٸرٸس وشاقتارى توقتاپ قالدى. كەيبٸرٸ شەتەلدٸك الپاۋىت كومپانييالاردىڭ قولىنا ٶتٸپ كەتتٸ. بٸزدٸڭ دە ٶندٸرٸسپەن بايلانىسىمىز بٸرتە-بٸرتە ٷزٸلە باستادى.
– سٸزدٸڭشە, «عىلىمدى دامىتۋ كەرەك» دەگەن سٶز ورىندالماس ۇرانعا اينالعانى ما?
– ەر مەملەكەتتٸڭ عىلىمى دامۋى كەرەك. كەزٸندە ورتا ازييا بويىنشا ەلەكتروحيمييا ماماندارىن دايىندايتىن وقۋ ورنى – شىمكەنت حيمييا, تەحنولوگييا ينستيتۋتىنان جىلىنا 25 ەلەكتروحيميك شىعاتىن. سونىڭ ٶزٸ جەتپەيتٸن ەدٸ. سول كەزدٸڭ ٶزٸندە ەلەكتروحيميكتەر ەكاتەرينبۋرگتا, مەسكەۋدە دايارلانسا دا, ولاردى بٷكٸل وداق بويىنشا ەكەتەتٸن. بٸردە-بٸرٸ جۇمىسسىز قالمايتىن. ال قازٸر جىلىنا تٶرت-بەس مامان دايارلانا ما, جوق پا, بٸلمەيمٸن.
– دەمەك, سۇرانىس جوق قوي…
– سۇرانىس تا, بايلانىس تا جوق. كەيدە عالىم رەتٸندە مەسەلەنٸڭ وسى جاعىن ويلاسام, مازام قاشادى. «عىلىمى جوق ەلدٸڭ بولاشاعى جوق» دەمەي مە ەل-فارابي. بٸزدٸڭ عىلىمنىڭ دامىماي قالعان كٶپتەگەن سەبەبٸ بار. ەلٸمٸز تەۋەلسٸزدٸك العان جىلداردان باستاپ جاڭا تەحنولوگييانى جاپپاي شەتەلدەن ساتىپ الۋ باستالدى. بٸراق مۇنىڭ بۇرىس ەكەنٸن ەگەمەندٸك العانىمىزعا 25 جىلعا اياق باسقان ۋاقىتتا تٷسٸنە باستادىق. ەشبٸر مەملەكەت عىلىمداعى جەتٸستٸگٸن بٶگدە ەلگە بەرمەيدٸ. تەك جٷزەگە اسىرىپ, ودان نەتيجەلٸ پايدا كٶرگەننەن كەيٸن عانا بەرۋٸ مٷمكٸن. شىنىندا دا, ەر مەملەكەتتٸڭ دەرٸگەرٸ, مۇعالٸمٸ بولۋى كەرەك سيياقتى, عالىمدارى دا بولۋى كەرەك. ەر سالادا تەپە-تەڭدٸك بولۋى تيٸس. كٶپتەگەن دامىعان مەملەكەتتەردە جٸٶ-نٸڭ 3-4 پايىزىنا دەيٸن عىلىمعا بٶلٸنەدٸ. ادام عىلىممەن شۇعىلدانباسا, بولاشاق جوق. ال ەگەر عىلىمعا بەت بۇرساق, تابيعاتتىڭ زاڭدىلىقتارىن اشىپ, جاڭا قوسىلىستاردىڭ قاسيەتٸن زەرتتەپ, بۇرىن بولماعان دٷنيە اشۋعا بولادى. قۇداي-اۋ, كٷن سايىن پايدالانىپ جٷرگەن زاتتىڭ بەرٸ عىلىمنىڭ نەتيجەسٸ. بٸز ونى قايدان الىپ جٷرمٸز? كەيدە بولماشى زاتتى دا شەتەلدەن ساتىپ الامىز. سونى ٶزٸمٸزدە ٶندٸرۋگە ەلەۋەتٸمٸز جەتپەي مە? فينلياندييا, نورۆەگييا, ت.ب. حالىق سانى از مەملەكەتتەر ٶز ٶندٸرٸسٸن جولعا قويىپ العان. سەبەبٸ ولار عىلىمدى دامىتىپ, نەتيجەلٸ جەتٸستٸگٸن كٶرٸپ وتىر. ال, بٸزدە تٷك تە جوق دەۋگە بولادى.
– ەلباسى «عىلىم تۋرالى» جاڭا زاڭ قابىلدانعان كەزدە جٸٶ-نٸڭ 3 پايىزىن عىلىمعا بٶلەمٸز دەگەندٸ قاداپ ايتقان ەدٸ.
– ايتىلۋى ايتىلدى عوي. قازٸر 0,1 پايىزدىڭ شاماسىندا عانا.
– بٷگٸندە يننوۆاتسييالىق-يندۋستريالدىق جوبالارعا مەملەكەت تاراپىنان كٶپ كٶڭٸل بٶلٸنۋدە. سونىڭ نەتيجەسٸندە 20 عىلىمي تەحنوپارك اشىلدى ەمەس پە?
– 20 عىلىمي تەحنوپارك اشىلدى. وعان قانشاما قاراجات بٶلٸندٸ. ونىڭ باسىنا عالىم ەمەس, كوممەرسانت كەلدٸ. ولار تەك ٶز پايداسىن عانا ويلايدى. شىنى كەرەك, سول تەحنوپاركتەر ەشتەڭە جاساپ جاتقان جوق سيياقتى. ال كەرٸسٸنشە, ەرقايسىسىنا عالىم تاعايىنداعاندا, جۇمىس جەمٸستٸ بولار ەدٸ. ماعان دا ينستيتۋت بەرٸپ, جاعداي جاساسىنشى, بار كٷشٸمدٸ سالار ەدٸم. ەلٸ تالاي شارۋا اتقاراتىن قاۋقارىم بار.
– سوڭعى كەزدە عىلىمي ينستيتۋتتاردىڭ قىزمەتكەرلەرٸ جالاقىنى ۋاقىتىلى الماۋىنا بايلانىستى مەسەلەنٸ جيٸ كٶتەرٸپ جٷر. تٸپتٸ, قايبٸر جىلى بٸر ينسيتۋت ماماندارىنىڭ نارازىلىق اكتسيياسىن ٶتكٸزگەنٸ ەسٸمٸزدە. شىن مەنٸندە, عالىمداردىڭ جاعدايى سونشالىقتى تٶمەن بە?
– عالىمداردىڭ جاعدايى ٶتە قيىن. مٸنە, جىل باسىنان بەرٸ تٶرت اي بويى قاراجات بٶلٸنگەن جوق. مينيسترلٸكتٸڭ بٸزگە ٷنەمدەگەن ازىن-اۋلاق اقشاسى بار ەكەن. سودان بٶلٸپ بەرٸپ, اشتان ٶلتٸرمەي وتىر. تٷسٸنبەيمٸن, قازٸر كٶپ نەرسەنٸڭ ماعىناسى دا, قيسىنى دا كەتكەن بە?! مىسالى, عىلىمعا اقشانى بٶلەتٸن – شەنەۋنٸكتەر. ولار عىلىمدى تٷسٸنبەيدٸ, بٸراق سولار عىلىمعا اقشا بٶلەدٸ. كەڭەس وداعى كەزٸندە ەربٸر عىلىمنىڭ باعىتى بويىنشا قاراجات باس ينستيتۋتقا تٷسەتٸن. بۇل ينستيتۋت بەرٸن بٸلەدٸ. مىسالى, سول كەزدە بٸزدٸڭ ينستيتۋت ەلەكتروحيمييا جەنە كاتاليز بويىنشا باس ينستيتۋت بولدى. وسى باعىتقا بايلانىستى قاراجاتتىڭ كٶبٸ بٸز ارقىلى ٶتەتٸن. سوسىن بٸزگە ەسەپ بەرەتٸن, ٶتە وبەكتيۆتٸ بولاتىن. ال قازٸر مينيسترلٸكتەگٸ شەنەۋنٸكتەر بٸزدٸڭ جۇمىستى تٷسٸنبەيدٸ. اقشاعا ٶزدەرٸ يەلٸك ەتكٸسٸ كەلەدٸ. مٸنە, سونىڭ سالدارىنان قانشاما قيىندىق تۋىپ وتىر. ەڭ سوراقىسى سول, ەندٸ ولار بٸزدٸڭ وي-يدەيامىزدى شەتەلگە ەكسپەرتيزاعا جٸبەرۋدٸ شىعاردى. بٷكٸل ٸشكٸ سىرىمىزدى, ويىمىزدىڭ بەرٸن اشىق-شاشىق بەرە سالادى.
– نەگە? بۇعان جول بەرٸپ وتىرعانىمىزدى قالاي تٷسٸنۋگە بولادى?
– بۇرىن شەتەلدٸكتەر ەر ينستيتۋت نەمەن اينالىساتىنىن بٸلۋ ٷشٸن ارنايى شپيوندار جٸبەرسە, قازٸر ٶزٸمٸز-اق اپارىپ بەرەمٸز. نەگە ەكەنٸن سۇراساق, جاۋابى مىناۋ. «بٸزدٸڭ ساراپشىلار وبەكتيۆتٸ شەشٸم شىعارا المايدى» ەكەن. ال شىن مەنٸندە, ەڭبەككە وبەكتيۆتٸ باعا بەرۋ مٷمكٸن ەمەس. ول مەنٸڭ كٶڭٸل-كٷيٸمە, بٸلٸمٸمە, تٷسٸنۋٸمە بايلانىستى. كەز كەلگەن جۇمىسقا «ٶتە جاقسى» نەمەسە «تٷككە جارامايدى» دەپ رەتسەنزييا بەرۋٸم مٷمكٸن. ياعني, ادام الدىڭداعى جۇمىستىڭ جاقسى جەنە جامان جاعىن تابا الادى. نەنٸ كٶرگٸسٸ كەلسە, سونى كٶرەدٸ عوي. بٸر مىسال ايتايىن, بٸر جوبامىزعا وسىنداي ەكسپەرتتٸڭ قويعان باعاسىنا بايلانىستى, ەكٸنشٸ جىلعا اقشامىزدى كەسٸپ تاستادى. ايتارلىقتاي سىنى دا جوق. بار سىلتاۋى – «سەندەر باسقا عىلىمي جۇمىستارعا سٸلتەمەنٸ از جاساپسىڭدار» دەيدٸ. بٸزدٸڭ باعىت بويىنشا ەشكٸم شۇعىلدانباسا, قالاي جاسايمىز سٸلتەمەنٸ? ونى تٷسٸندٸرەتٸن ادام جوق. ايتتى دا كەتتٸ. نەمەسە «گرافيكاڭىز دۇرىس ەمەس» دەيدٸ. دۇرىس بولماۋى مٷمكٸن ەمەس. مەملەكەتتٸك ستاندارتتى تەكسەرۋشٸلەردٸڭ قولىنان ٶتكەن جوبا عوي. سٶيتەدٸ دە, 18 بالل قويادى. ال 20 بالعا جەتپەگەندٸكتەن, بٶلٸنٸپ تۇرعان اقشانىڭ 10 پايىزىن كەسٸپ تاستادى. ەگەر 15 بالدان تٶمەن بولسا, وندا 20 پايىزىن الىپ قويادى. وسىنداي قيتۇرقى زاڭدارى بار. تاعى ايتام, ولاردىڭ بەرگەن باعاسى ەشقانداي دا وبەكتيۆتٸ ەمەس. اۋ, عالىمداردىڭ ەڭبەگٸن وسىلاي ەش ەتۋگە بولا ما ەكەن?
– سوندا قۇندى, باعالى يدەيانىڭ بەرٸن شەتەلگە ٶزٸمٸز بەرٸپ قويىپ وتىرمىز با?
– باياعىدا بٸر زاۋىتتا ٶندٸرٸس جولعا قويىلسا, شپيوندار جٷرەدٸ ەكەن. ولار زاۋىتقا كەلٸپ جاتقان زاتتار مەن قالدىقتاردى قاراپ, زاۋىتتىڭ نە ٶندٸرەتٸنٸن, قانشا كٶلەمدە ٶندٸرەتٸنٸن ەسەپتەپ شىعارادى ەكەن. ال قازٸر ەشقانداي شپيوننىڭ كەرەگٸ جوق. تٸپتەن, كەرەمەت يدەيانىڭ كٶبٸ شەتەلگە كەتٸپ جاتىر. بٸزدٸڭ ەڭبەكتٸ جارامسىز دەپ تاۋىپ, ٶزدەرٸ شۇعىلدانىپ جاتپاعانىنا كٸم كەپٸل? يدەيا – ٶتە قىمبات. بٸراۋىز سٶزدٸڭ ٶزٸ بٷكٸل عىلىمدى ٶزگەرتٸپ جٸبەرۋٸ مٷمكٸن. كٶردٸڭٸز بە?! بٸزدٸڭ جۇمىسىمىز وسىلاي تەلكەككە سالىنىپ كەتتٸ. ال عىلىم دامىماسا, بولاشاق قايدا?
– بۇل مەسەلەنٸ تيٸستٸ ورىندارعا جەتكٸزدٸڭٸزدەر مە?
– ايتقاندا, بٸزدٸ كٸم تىڭدايدى? جاڭا عانا ۇلتتىق جاراتىلىستانۋ عىلىمدارى اكادەميياسىنىڭ جيىنىنان كەلدٸم. ەلگٸ اكادەمييانىڭ ديرەكتورى بۋكتۋكوۆ «شەتەلدٸك ەكسپەرتيزا جاسايتىندارعا 3 ملن اقش دوللارىن بەرەدٸ ەكەن» دەپ بٸز بٸلمەيتٸن جاڭالىقتىڭ بەتٸن اشتى. بٸرٸنشٸدەن, يدەيامىزدى ۇرلاپ الادى, ەكٸنشٸدەن, تاعى قوسىمشا اقشا تٶلەيمٸز. بۇل نە سوندا? شىن مەنٸندە, سول 3 ملن دوللارعا 20 ينستيتۋتتى قارجىلاندىرۋعا بولادى ەمەس پە?!
– بۇل تىعىرىقتان شىعۋدىڭ جولى قايسى?
– بۇعان باس قاتىرۋدىڭ قاجەتٸ جوق. حيمييا سالاسىن حيمييا ينستيتۋتىنا, ەلەكتروحيمييا كاتاليزٸن بٸزدٸڭ ينستيتۋتقا, فيزيكا سالاسىن فيزيكا ينستيتۋتىنا بەرۋ كەرەك. شەنەۋنٸك سونىڭ ٷستٸنەن قاراپ وتىرسىن! كەڭەس وداعىن اناۋ دەيمٸز, مىناۋ دەيمٸز, بٸراق 1950-60 جىلدارى اش-جالاڭاش جٷرسەك تە عىلىم سالاسى جاقسى دامىدى. نەگە? سەبەبٸ قاراجات دۇرىس بٶلٸندٸ. ستالين عالىمدى, عىلىمدى ٶتە جاقسى باعالاعان. سوعىس بٸتكەننەن كەيٸنگٸ جىلدارى ورتاڭقول عالىمنىڭ ايلىعى سول كەزدەگٸ وبلىس حاتشىسىنىڭ ايلىعىنان كٶپ بولعان. 1950-60 جىلدارداعى جەتٸستٸكتٸڭ بەرٸ سونىڭ ارقاسى. بٸردە فيزيولوگ-عالىم ي.پاۆلوۆتىڭ «رەۆوليۋتسييانى سىناپ جٷرسەم, قاسىمداعىلاردىڭ بٸرازىن سوتتاپ جاتىر ەكەن. سٶيتكەنشە, «ستالين شاقىرىپ جاتىر» دەگەن حابار جەتتٸ. قورقىپ بارسام, ول: «سٸزدٸڭ بٸردەن-بٸر فيزيولوگ-عالىم ەكەنٸڭٸزدٸ جاقسى بٸلەمٸن. بٷكٸل ماقالاڭىزدى وقىپ جٷرمٸن. سىنىڭىزبەن دە, ٶكپەڭٸزبەن دە كەلٸسەمٸن. بٸزدەن دە قاتەلٸك كەتەدٸ. ودان دا سٸزدٸڭ سالاڭىز بويىنشا ينستيتۋت سالايىق. سٸز ماعان جوباسىن جاساپ ەكەلٸڭٸز» دەپ بٸر اپتا ۋاقىت بەردٸ. سوسىن كٸشكەنتاي جوبا سىزىپ اپارىپ ەدٸم: «مىناۋىڭىز نە? اناۋ گەرمانيياداعى, انگليياداعى ينستيتۋت وسىنداي ما?», – دەدٸ. سودان نە كەرەك, قانشاما گەكتار جەر بٶلٸپ, بٸر جىلدا سالىپ بەردٸ» دەگەنٸن ەستٸگەم. سول ستالين ەر سالانىڭ عالىمدارىنا ينستيتۋت اشىپ بەرگەن. بٷگٸن دە عالىمداردى تاۋىپ, جاعدايىن جاساۋ كەرەك. جاقسى عالىم ۇرلامايدى, ٶتٸرٸك ايتپايدى, الدامايدى. ول ۇرلاعان نەرسەنٸ جيىرما جىلدان كەيٸن دە تاۋىپ الۋعا بولاتىنىن بٸلەدٸ. اقىل-ويى بار ادام جامان نەرسەگە بارمايدى. قازٸر شە? قازٸر بٸزدٸڭ عىلىم ويلايتىن شامامىز جوق. ەرينە, بٸزدە اقشا بٶلٸنبەيدٸ دەۋگە دە بولمايدى. بٸراق بەرٸ رەسۋا بوپ كەتتٸ.
– ال سٸز مەڭگەرۋشٸلٸك ەتەتٸن ەلەكتروحيمييالىق تەحنولوگييالار زەرتحاناسى عىلىمعا قاتىستى نەندەي جاڭالىقتارىمەن قۋانتىپ كەلەدٸ?
– ويبوي, بٸزدە جاڭالىق كٶپ. بٸز ەلەكتروحيمييا سالاسىندا جاڭا دٷنيە جاساپ جاتىرمىز. ونىڭ بٸرٸ – ٶتە مايدا ۋلتراديسپەرلٸ, نانو رازمەرلٸ مەتالدىڭ مايدا ۇنتاعىن الۋ. مەتالدىڭ مايدا ۇنتاعىن الۋ ٶتە قيىن. بۇرىنعى مايدا دەگەن نەرسە قازٸر تٷيە بولىپ كەتتٸ. ونى الاتىن ەدٸس جوقتىڭ قاسى ەكەن. سوعان ەلەكتروحيمييالىق جولمەن نانورازمەرلٸ مەتال توكتارىن الۋدىڭ ٷش جاڭا مەحانيزمٸن تاپتىم. ونىڭ قاسيەتٸ ەرەكشە. ونى قولداناتىن جەر ٶتە كٶپ. بٸر نەرسە ايتايىن. كوكپ وك-نٸڭ باس حاتشىسى م. گورباچەۆ بٸر سەزدە: «قازٸر كەڭەس ٷكٸمەتٸندە ەكٸ جاڭالىق بار. ونىڭ ەرقايسىسى بٸرنەشە ميلليارد رۋبل پايدا ەكەلەدٸ. ال بۇل نەگە قولدانىلماي جاتىر?» دەگەن. سونىڭ بٸرٸ مىستىڭ ۇنتاعىنا بايلانىستى ايتىلدى. جاس عالىم رەتٸندە مايدا ۇنتاقتاردى الىپ جٷرگەن كەزٸم. سوسىن جاتپاي-تۇرماي گورباچەۆقا دا, پاتەنت بەرەتٸن مەكەمەلەرگە دە حات جازدىم. شىندىعىندا, مىستىڭ مايدا ۇنتاعىن موتورعا قۇيسا, ٷيكەلٸس كٷشٸ ازايىپ, جۇمىس ٸستەۋ ۋاقىتى بەس-ون ەسە ارتادى. بٸراز سىناقتان ٶتكٸزٸپ, بٸزدٸڭ ۇنتاعىمىزدىڭ قاجەت ەكەنٸن ەندٸ دەلەلدەگەن تۇستا كەڭەس وداعى تاراپ كەتتٸ. كەيٸننەن ۇنتاقتى جەزقازعاننىڭ اشىق شاحتاسىندا جۇمىس ٸستەيتٸن كٶلٸكتٸڭ موتورىنا پايدالانىپ, ەڭبەك كٷشٸن ارتتىرعانىن ەستٸدٸم. بٸر جىلدان كەيٸن موتورىن قاراسا, جاپ-جاڭا دەيدٸ. تٸپتٸ, ارتىعىمەن كەتەتٸن جانارمايدىڭ مٶلشەرٸ ازايىپ, موتوردىڭ شۋى باسىلادى ەكەن. بۇعان دا پاتەنت الدىم.
تەمٸرتاۋداعى «يسپات-كارمەت» زاۋىتىندا قاڭىلتىر شىعارادى. بۇرىن ودان «جيگۋلي» كٶلٸگٸنٸڭ قاڭقاسىن جاسايتىن. سوعان بٸزدٸڭ ۇنتاقتى قولدانىپ كٶرٸپتٸ. ەكٸ ەسە جۇمىس ٸستەيتٸن بولىپتى. بٸراق ولار: «سٸزدەردٸكٸن قولدانا المايمىز, بٸز جيىرما جىلعا مويىنتٸرەك (پودشيپنيك) ساتىپ الاتىن شەتەلدٸك كومپانييامەن كەلٸسٸمشارتقا وتىرعانبىز», – دەپ جاۋاپ بەردٸ. نەگٸزٸندە بٸر مويىنتٸرەك 10-15 مىڭ دوللار تۇرادى ەكەن. پاللاديي, پلاتينا دەگەن قىمبات مەتالل بار. سونىڭ بەرٸ ۇنتاق ارقىلى عانا جاسالادى. بٸز مىس, پلاتينا, پاللاديي, ت.ب. كٶپتەگەن قىمبات مەتالداردىڭ نانورازمەرلٸ ۇنتاعىن الۋدى كٶرسەتتٸك. ەرينە, عىلىمي تۇرعىدان دەلەلدەنگەنمەن, ٸسكە اسىرۋ جاعى توقتاپ تۇر.
اليۋمينيي مەن سۋ ەرەكەتتەسكەندە سۋتەگٸ الىناتىنىن تاپتىم. مۇنىڭ پرينتسيپٸن عانا كٶرسەتتٸم. جەردٸڭ تارتىلىس كٷشٸنەن ەلەكتر قۋاتىن الۋ مٷمكٸن ەكەنٸن تەورييالىق تۇرعىدان دەلەلدەپ, پاتەنت الدىم. مىسالى, گيدروەلەكترستانتسيياسىن الايىق. ەشكٸم وت جاعىپ جاتقان جوق, سۋ بۋلانادى, ۇشادى, ول قايتا جاۋىن بولادى, ەريدٸ, اعادى. وسىنى بٸر جەرگە جيناقتادىم. 20 مەتر مۇنارا سالىپ تەكسەرۋ كەرەك. ەگەر بۇل مەسەلە شەشٸلسە, كٶمٸر دە, مۇناي دا, گاز دا دالادا قالادى. ەر ٷيدٸڭ قاسىندا بٸر مۇنارا بولسا, سودان توك الىپ وتىرا بەرەدٸ. تەمٸردەن توك الاتىن ەدٸس تاپتىم. مەندە عىلىمي جاڭالىق جەتەدٸ.
– وسى ۋاقىتقا دەيٸن 190 پاتەنتتٸڭ يەسٸ اتانىپسىز. ەربٸر عالىم ارماندايتىن-اق كٶرسەتكٸش…
– تەك پايدا تابا الماي جٷرمٸز عوي. قايدا بارام? وسى جاڭالىقتارىما ٷلكەن ەڭبەكپەن جەتتٸم. مەتالدان ۇنتاق الۋ باعىتى بويىنشا 32 عىلىم كانديداتىنا, 2 عىلىم دوكتورىنا, 7 Phd دوكتورىنا جەتەكشٸلٸك ەتتٸم. شٸركٸن, بەرٸ جٷرەك پەن تٸلدە سايراپ تۇر, بٸراق ٶندٸرٸسكە ەنگٸزۋ جاعىنا كەلگەندە قول قىسقا. جانىما بٸر مەنەدجەر كەرەك پە? ٶزٸم ايلىعىمدى ەرەڭ الىپ وتىرعاندا, ونى قالاي ۇستايمىن? زاۋىت باسشىلىعىنا بارىپ, سٶيلەسەيٸن دەسەڭ, بەرٸنٸڭ قوجايىنى شەتەلدٸكتەر. ال ولار جولاتپايدى دا.
تاعى بٸر جاڭالىعىم – اينىمالى توكپەن زاتتاردى الۋ. بٸزدە اينىمالى توك ٶتە ارزان. ال حيمييالىق پروتسەستٸڭ كٶبٸ تۇراقتى توكپەن جٷرەدٸ. ماعان دەيٸن اينىمالى توكپەن رەاكتسييا جٷرمەيدٸ دەپ كەلگەن. قالاۋىن تاپسا, اينىمالى توكپەن, تٸپتٸ تۇراقتى توكپەن جٷرمەيتٸن پروتسەستەردٸ جٷرگٸزۋگە بولادى ەكەن. ٶزٸم قازاقستاندا «اينىمالى توك ەلەكتروحيميياسى» دەگەن عىلىمنىڭ جاڭا سالاسىن اشىپ كەلە جاتقان سيياقتىمىن. قازاقستاندا مەن عانا اينالىسامىن. ورىستىڭ كٶپتەگەن عالىمدارى «دۇرىس ەمەس, بۇل مٷمكٸن ەمەس» دەپ تالاي جازعان. دەسە دە, ەلٸمٸزدە اينىمالى توك ەلەكتروحيميياسى دەگەن جاڭا باعىت اشىلدى. وسى باعىت بويىنشا وننان استام كانديداتتىق ديسسەرتاتسييا قورعالدى. سوسىن تيتان دەگەن مەتالل بار. ٶتە قاتتى مەتالل. 1800 گرادۋستا عانا بالقيدى. بٸر جەرٸ جاراماي قالسا, ەرٸ قاراي ٶڭدەۋ قيىن. ال ونى ەرٸتە الساق, قوسىندىسى كەرەمەت. اينىمالى توكپەن تيتاندى قانت سيياقتى ەرٸتتٸم. ماعان دەيٸن ەشكٸم ەرٸتە الماپتى. ەۋەلگٸدە ٶتە مايدا ۇنتاق العاندا اكادەميك ا.جارمەنوۆ: «ەلەكتروليز ەدٸسٸمەن سۋعا باتپايتىن ٶتە مايدا مىس ۇنتاعىن العان دٷنيەجٷزٸندەگٸ العاشقى ادام, ول پروفەسسور ە.باەشوۆ» دەسە, ال تيتانعا تەنتٸ بولعان ەۆرەي عالىمى مارك زالمانوۆيچ ۋگورەتس: «ەبدۋەلٸ, سەن تابيعاتتىڭ ەدەيٸلەپ جاراتقان ەڭ قاتتى, ەڭ مىقتى جەنە ەرٸمەيتٸن مەتالى تيتاندى فۋندامەنتالدى زەرتتەۋلەر نەگٸزٸندە تاس-تالقانىن شىعارىپ, قانت سيياقتى ەرٸتۋ امالدارىن تاپتىڭ, بۇل سەنٸڭ ادال تەرٸڭدٸ تٶگٸپ, تاپقىر تەجٸريبەلەر نەتيجەسٸندە جەتكەن جەمٸستەرٸڭنٸڭ بٸرٸ. سەنٸ «عىلىممەن شۇعىلدانسىن» دەپ قۇدايدىڭ ەدەيٸلەپ جاراتقان ادامدارىنىڭ بٸرٸ دەپ ەسەپتەيمٸن» دەپ باعا بەرگەن ەدٸ.
– ەكولوگييا سالاسىن دا زەرتتەدٸڭٸز. ەلٸمٸزدٸڭ كەيبٸر ايماقتارىنىڭ جاعدايى كٶڭٸل قۋانتارلىق ەمەس. ەكولوگييالىق تەپە-تەڭدٸك تۋرالى از سٶز بولعان جوق. بٸراق…
– تەپە-تەڭدٸككە قاراپ جاتقان ەشكٸم جوق, ول ٶتە جوعارى شەكتە بۇزىلعان. ٶندٸرٸس ورىندارى قالدىقتاردى سۋعا اعىزىپ, قورشاعان ورتانى لاستاپ جاتىر. شەتەلدٸكتەر قۇرامىندا كٷكٸرتسۋتەك بار گازداردى زيياندىعىنا قاراماستان اۋادا جاعىپ جٸبەرٸپ, اتموسفەرانى لاستاۋدا. «بايقوڭىردان» ۇشقان زىمىراندار اپاتقا ۇشىراعان سايىن جەرٸمٸزگە 400-600 تونناداي گەپتيل تٶگٸلەدٸ ەكەن. گەپتيل دەگەن ٶتە ۋلى زات. ول توپىراققا سٸڭدٸ, اۋاعا شاشىلدى. ونىڭ زاردابىن قالاي تارتىپ جاتقانىمىزدى بىلاي ايتار ەدٸم. ەگەر قۇرباقانى ىستىق سۋعا سالىپ جٸبەرسەڭٸز, بٸردەن سەكٸرٸپ شىعۋعا تىرىسادى. شىعىپ كەتۋٸ دە مٷمكٸن. ال سول قۇرباقانى بٶلمە تەمپەراتۋراسىنداعى سۋعا سالىپ, سۋدى جايلاپ, بٸرتٸندەپ قىزدىرا بەرسەڭٸز, ونىڭ دەنەسٸ دە بٸرتٸندەپ تەمپەراتۋراعا بەيٸمدەلە بەرەدٸ. سۋدىڭ تەمپەراتۋراسى 1000-قا جەتكەندە پٸسٸپ ٶلەدٸ. سول سيياقتى ادامنىڭ دا اعزاسى ەكولوگييالىق اپاتتىڭ سالدارلارىنا ٷيرەنە بەرەدٸ, بٸراق بٸراز ۋاقىتتان كەيٸن سولاردىڭ ەسەرٸنەن ۋاقىتى جەتپەي تٸرشٸلٸگٸن توقتاتادى.
– ٸشٸپ وتىرعان اۋىزسۋ دا, جۇتىپ وتىرعان اۋا دا تازا ەمەس دەيسٸز. وسى باعىتتا دا عىلىمي جاڭالىعىڭىز بار سيياقتى…
– مىسالى, سۋ تازالاۋدا حيمييالىق رەاكتيۆ – كواگۋليانت دەگەن قولدانىلادى. سٸز سۋدى قانشا سٷزسەڭٸز دە, تازارمايدى. ال وعان كواگۋليانتتى قوسىپ جٸبەرسەڭٸز, مٶلدٸر بوپ شىعا كەلەدٸ. ول – اليۋمينيي مەن تەمٸردٸڭ تۇزى. وسىنى بٸز اينىمالى توك ارقىلى الامىز. بٸلۋٸمشە, مۇنى ەلٸمٸز رەسەيدەن, قىتايدان قىمبات باعاعا ساتىپ الىپ جاتىر. بٸزگە جاعداي جاساسا, بٷكٸل قازاقستانعا جەتەتٸن كواگۋليانت ٶندٸرەر ەدٸك. نەگٸزٸ اينىمالى توك ارقىلى كٶپ زاتتى وڭاي الۋعا بولادى. نەتيجەسٸندە باسقا زاڭدىلىقتار پايدا بولادى. عىلىمي جاڭالىق دەگەن وسى. بٸرٸنەن سوڭ بٸرٸ شىعادى. بٸز ەرٸمەيتٸن انودتى دا ەرٸتتٸك. ەندٸ وسىعان پاتەنتتٸ امەريكادان دا الۋىم ٷشٸن 3 مىڭ دوللار كەرەك ەكەن. ول اقشانى كٸم بەرەدٸ?
قازاقستان مۇنايىنىڭ ساپاسى ناشار. قۇرامىندا كٷكٸرت, پارافين كٶپ. مۇنايدى ٶڭدەگەندە كٷكٸرتتٸ بٶلٸپ الادى. قازٸر اقتاۋ, اتىراۋ جاقتا كٷكٸرتتەن ٷلكەن تاۋ پايدا بولدى. بۇرىن كٷكٸرتتٸ ەدەيٸلەپ السا, قازٸر بۇل قوسىمشا ٶنٸم. ونىڭ زييانى كٶپ. سول اقتاۋ, اتىراۋ اۋىلدارىندا ەر كٶشەدەن جىلىنا بٸر ادام اسىلىپ ٶلەدٸ ەكەن. قازٸر باسشىلار سول كٷكٸرتتٸ نە ٸستەرٸن بٸلمەي دال. جالپى, كٷكٸرتتٸڭ ٶزٸ رەاكتسيياعا تٷسە قويمايتىن ەلەمەنت. ونىڭ دا امالىن تابۋعا بولادى. ەدەتتە 50 پايىز كٷكٸرت, 50 پايىز گرافيت بولسا, وسىنىڭ قۇرامىنداعى كٷكٸرت مەتالل سيياقتى توقپەن رەاكتسيياعا تٷسە بەرەدٸ. ەگەر توك ٶتكٸزەتٸن كومپوزيتسييا قۇرامىنداعى كٷكٸرتتٸ سٸلتٸلٸ ورتادا كاتودتى پولياريزاتسييالايتىن بولساق, ناتريي سۋلفيدٸ تٷزٸلەدٸ. كەيٸنگٸ قوسىلىس – تٷستٸ مەتالدار رۋداسىن فلوتاتسييا ارقىلى بايىتۋ كەزٸندە قولدانىلاتىن ەڭ قاجەتتٸ فلوتورەاگەنتتەردٸڭ بٸرٸ. رەسپۋبليكا جىلىنا پەلەنباي مىڭ توننا فلوتورەاگەنتتٸ ناتريي سۋلفيدٸن قىتايدان, رەسەيدەن ساتىپ الادى. ول ەلگە جەتكەنشە قاسيەتٸن جوعالتىپ الادى. بۇل دا بٸزدە دايىن ەدٸ. بۇل عىلىمي جۇمىس بويىنشا ون شاقتى پاتەنت الدىق. كەزٸندە اقش-تىڭ قوعام قايراتكەرٸ حيللاري كلينتون ەڭ جاقسى تەحنولوگيياعا بايقاۋ جارييالادى. عىلىمي جاڭالىقتىڭ قىر-سىرىن, سيقىرىن ايتىپ, بٸز 20 مىڭ دوللار العانىمىزعا مەز بولدىق. ولار نەگٸزٸندە يدەيا ۇرلاپ الۋعا كەلگەن عوي. سەبەبٸ امەريكادان العان پاتەنتٸمٸز جوق. ٶندٸرٸستەرٸنە ەنگٸزسە دە ەشتەڭە ٸستەي المايمىز. وسى گرانت بٷكٸل ورتا ازييا بويىنشا 8 عالىمعا بەرٸلدٸ.
تاعى بٸر جۇمىسقا توقتالماسام بولماس. حيمييادا زاتتار كٶپ, رەاكتسييا جٷرۋ كەرەك, بٸراق جٷرمەيدٸ. وڭاي توتىقسىزدانۋ كەرەك, بٸراق توتىقسىزدانبايدى. سونىڭ امالىن تاپتىم. «قالاۋىن تاپساڭ قار جانار» دەمەكشٸ, اقىرى رەاكتسييانى جٷرگٸزدٸم. ۇستازىم ەۆنەي بٶكەتوۆ: «كٸتاپتا رەاكتسييا جٷرمەيدٸ دەلٸنگەن, سەن شاتاستىرىپ وتىرسىڭ-اۋ» دەپ شىج-بىج بولادى. ٸلە-شالا دەلەلدەپ بەرٸپ ەم, مەز بولعانى ەسٸمدە. ديسسەرتاتسييامدى قورعايىن دەپ جٷرگەندە, ول كٸسٸ اياق استىنان قايتىس بولدى. لەنينگرادقا, عالىم تاتيانا ناۋموۆناعا بارىپ, بەرٸن ايتىپ بەرٸپ ەم: «سەن ەدەمٸ تٷسٸندٸرەسٸڭ, بٸراق سەنبەيمٸن» دەدٸ. وندا سٸزگە ٷش ايدان سوڭ كەلٸپ, دەلەلدەيمٸن دەدٸم. كەيٸن بارسام, سول تۋرالى دەرٸس ٶتٸپ جاتىر ەكەن. مەنٸ كٶرٸپ, قۋانىپ كەتتٸ. سٶيتسەم, مەنٸڭ شىرىلداپ جٷرگەن ەڭبەگٸمدٸ ەسكەرٸپ, رەاكتسييانى تەكسەرٸپ كٶرٸپتٸ. سودان عالىم: «بۇل رەاكتسييانى ەكەم 50 جىل جٷرمەيدٸ دەگەن, مەن 30 جىل سولاي دەپ كەلدٸم. بۇل جۇمىسىڭ بٸزدٸ تاڭقالدىردى» دەگەنٸ بار.
– بٸر كەزدەرٸ كٶلٸك جارىعىن كٶزگە تٷسٸرمەيتٸن جوبا جاساپ ەدٸڭٸز عوي. ول دا اياقسىز قالدى ما?
– 2003 جىلى جول اپاتىنا تٷستٸم. تٷندە كٶلٸكتەر الىس جەنە جاقىنعا تٷسٸرەتٸن جارىعىن جاعىپ جٷرەدٸ. كەيبٸر جٷرگٸزۋشٸلەر قارسى الدىنداعى كٶلٸككە الىسقا تٷسٸرەتٸن جارىعىن باقشيتىپ ٶتە شىعادى. وسىنىڭ كەسٸرٸنەن بٸر تٷندە تالاي ادام قايتىس بولادى ەكەن. ال سونى كٶزگە كٶرسەتپەيتٸن عىلىمي جوبا جاسادىم. كەلە جاتساڭىز, كٶلٸكتٸڭ جارىعى سٸزگە جەتپەيدٸ. ٶشٸپ تۇرعان سيياقتى. ەۋەلٸ ادامزاتتىڭ قامىن ويلاۋ كەرەك قوي. مٸنە, سونى استاناعا بارىپ كٶرسەتەيٸن دەسەم, ٸسساپارعا اقشا بٶلٸنبەيدٸ.
– بٷگٸندە دامىعان ەلدٸڭ بەرٸ كٷن سەۋلەسٸنەن توك الاتىن جاعدايعا جەتتٸ. بۇل مەسەلە بويىنشا نە ايتاسىز?
– كٷننەن قانشاما ەنەرگييا الۋعا بولادى. تٷركييادا ەر ٷيدٸڭ تٶبەسٸندە كٷن سەۋلەسٸنەن توك الاتىن قۇرىلعى بار. بٸز جىلى سۋدى توك قوسىپ الامىز. فوتوەففەكت دەگەن كٷن سەۋلەسٸنەن توك الاتىن ەدٸس بار. ونىڭ دا كەمٸستٸكتەرٸ كٶپ ەرٸ قىمبات. ال ٶزٸم ەلەكتروحيمييالىق ەدٸسپەن جىلۋدان تٸكەلەي توك الۋ ەدٸسٸن تاپتىم. بۇل فيزيكاداعى تەرموبۋدان ٷش ەسە تيٸمدٸ. جىلۋ تٸكەلەي توكقا ٶتٸپ كەتەدٸ. ٷش جىل قاتارىنان 6 ملن تەڭگە الىپ كەلدٸك. ال قىتايدا, امەريكادا ەنەرگييانى جاڭالاندىرۋعا تريلليون دوللار بٶلٸنسە, قازاقستاندا جىلىنا 80 ملن دوللار بەرٸلەدٸ دەيدٸ. دەمەك, ەنەرگەتيكا مەسەلەسٸن شەشۋدە جىلۋدان توك الۋدى پرينتسيپتٸ تٷردە شەشٸپ قويدىق. ونى ەرٸ قاراي جٷزەگە اسىرۋ تاعى دا قارجىعا تٸرەلٸپ تۇر.
قازٸر اتىراۋ, شىمكەنت, پاۆلوداردىڭ مۇناي ٶڭدەۋ زاۋىتتارىنان قالدىق رەتٸندە ساسىق سۋ شىعادى. ٷش جىلدان بەرٸ ونى تازالاۋ ەدٸسٸن ەنگٸزدٸك. تٷيٸرشٸكتٸ ەلەكترودتى پايدالانۋ ارقىلى تازالاپ كٶردٸك. ەلگٸ زاۋىتتاردا بىلتىر ٶندٸرٸستٸك سىناق ٶتكٸزدٸك. اتىراۋ 15 ملن تەڭگە اقشا بٶلدٸ, ال شىمكەنت ٶندٸرٸسكە ەنگٸزەمٸز دەگەن ەدٸ, تىم-تىرىس. ماقتانعانىم ەمەس, بٸزدٸڭ كٸشكەنتاي زەرتحانا ٷش-تٶرت ينستيتۋتتىڭ جۇمىسىن اتقارىپ وتىر. ال, ايلىعىمىز تٷك ەمەس. نەگٸزگٸ ايلىعىم – 83 مىڭ تەڭگە, دوكتورلىققا قوسىمشا 20 مىڭ تٶلەيدٸ.
– سٸز عىلىمعا تالانتتى, جاس مامانداردىڭ اۋاداي قاجەتتٸگٸن ايتىپ كەلەسٸز. شىن مەنٸندە, عالىمداردىڭ ورتاشا جاسى – 65-تە ەكەن. تٸپتٸ, «عالىمدار قارتايىپ كەتتٸ» دەگەن دابىل پٸكٸردٸ جيٸ ەستيمٸز. ال جاستار 20-30 مىڭ جالاقىعا جۇمىس ٸستەگٸسٸ كەلمەيدٸ. قايتپەك كەرەك?
– جاستاردىڭ ايلىعى ٶتە از. تٸپتٸ, كەيبٸرٸ 12 مىڭ تەڭگە الادى. اراسىندا ٶتە بٸلٸمدٸ جاستار بار. باسقا سالاعا كەتكٸسٸ-اق كەلەدٸ. ٸشٸڭ ۋداي اشيدى. كەتٸپ تە جاتقاندارى بار شىعار, كٸم بٸلسٸن?! بٸراق بٸز: «بەرٸ جاقسى بولادى. ەلٸمٸز عىلىمعا كٶڭٸل بٶلٸپ جاتىر» دەپ جٸبەرگٸمٸز كەلمەيدٸ. ال نەگٸزٸندە عالىم قارتايمايدى, كەرٸسٸنشە پٸسەدٸ. بٸز بار بٸلگەنٸمٸزدٸ جاستارعا ٷيرەتكٸمٸز كەلەدٸ. كەيبٸرٸ عىلىم جولىنا اداسىپ كەلەدٸ, ەندٸ بٸرٸ وسى سالانىڭ ناعىز مامانى بولۋعا لايىق. كەمشٸلٸگٸن بٸردەن بايقاپ, تٷزەتٸپ وتىرۋعا تىرىسامىن. عىلىمعا جاستاردى تارتۋ كەرەك. ٷكٸمەتتٸڭ ساياساتى وسىعان قارسى سيياقتى. ويلاڭىزشى, جوعارى بٸلٸمٸ بار ادام اقىماق بولماسا, 30 مىڭ تەڭگە بەرەتٸن مەكەمەگە جۇمىسقا ورنالاسا ما? ەلدە, 300 مىڭ تەڭگە بەرەتٸن كوممەرتسييالىق مەكەمەگە مە? كٸم كەلەدٸ بٸزگە? ەرٸ كەتسە, 60 مىڭ تەڭگە الادى. ول تاماق ٸشپەي مە, كيٸم كيمەي مە? وتباسى قۇرىپ, بالا اسىراماي ما? عىلىمعا كەلەتٸن جاستاردىڭ دەنٸ ٶز بٸلٸمٸ مەن بٸلٸگٸنە سەنگەن قاراپايىم وتباسىنىڭ بالاسى. ونىڭ ٸشٸندە جاڭا تەحنولوگيياعا بايلانىستى جاڭالىق اشىپ, سونى قورعاپ, دەلەلدەپ, جالاقىسى كٶپ جەرگە اۋىسىپ جاتقاندارى دا بارشىلىق. عىلىمدى تەحنولوگيياعا نەگٸزدەپ جۇمىس ٸستەۋگە قابٸلەتتٸ قازٸرگٸ عالىمداردىڭ جاسى 60-70 ارالىعىندا. ال جاستار مەن اقساقالدار اراسىندا بايلانىس ٷزٸلگەن. شەكٸرت دەگەن ۇستازىنىڭ قاسىندا جٷرۋٸ كەرەك. ميدى باسقا ادامعا قۇيىپ بەرۋگە بولمايدى, بٸراق ونى كٷندەلٸكتٸ ەڭگٸمەلەسۋ, سٶيلەسۋ, اقىلداسۋ ارقىلى قالىپتاستىرۋعا بولادى. عىلىمدى ۇستاز ارقىلى يگەرۋ وڭاي. بەرٸنە ٸشتەي قىنجىلام عوي. بٸراق قايدام, عىلىممەن بٸر كٷن شۇعىلدانباسام, ٶمٸر سٷرە المايتىن سيياقتىمىن. قۇداي ٶمٸرگە قايتا كەلتٸرسە دە, وسى جولدى تاڭدار ەدٸم.
– ٶزٸڭٸز ايتپاقشى, «ناعىز عالىم بالعا, شەگەمەن-اق ٷلكەن ساراي سالادى» دەيسٸز عوي…
– دەل سولاي. قاراپايىم وتباسىندا تەربيەلەنٸپ, شەتەلدە وقىماسام دا, عىلىمي جاڭالىق اشۋدا الدىما قارا سالمادىم. كەيٸنگٸ جاستارعا تەورييالىق تۇرعىدان تٷسٸنٸكتٸ بولۋ ٷشٸن 1300-دەي عىلىمي ماقالا جازدىم. وقۋ قۇرالىم دا جەتكٸلٸكتٸ. قازاق تٸلٸندە 20-دان استام كٸتابىم جارىق كٶردٸ. ەلٸ ٸسكە اسپاعان جوبالارىم كٶپ. ماقساتىم – ەنەرگييانىڭ ارزان جولىن الۋ. ادامزاتقا ۇمىتپايتىنداي مۇرا قالدىرۋ. جەردٸڭ تارتىلىس زاڭىنان ەنەرگييا الۋعا بولادى, تٸپتٸ, سۋدى جاعۋعا دا بولاتىنىن تاپتىم. ەر نەرسەنٸڭ امالى بار. ەنەرگييانىڭ كٶزٸن سۋدان الساڭىز, سۋ تاۋسىلمايدى. بۇل كەزدە قايتا سۋ تٷزٸلەدٸ. مٸنە, تاڭنىڭ اتىسىنان كٷننٸڭ باتىسىنا دەيٸن ويلايتىنىم عىلىمي جوبالار. كەزٸندە تالاي ۇسىنىس تٷستٸ. بٸراق عىلىمنان كەتپەدٸم. ەگەر شەتەلگە بارسام, وسى پاتەنتتەرٸممەن-اق شالقىپ ٶمٸر سٷرۋگە بولادى ەكەن (كٷلەدٸ).
– «بٶكەتوۆ-باەشوۆ» جۇلدىزى دەگەن اتقا لايىق ەڭبەكتەرٸڭٸز دە حالىق ەسٸندە. قازٸر ۇستازىڭىز جايلى ەڭبەك جازىپ جاتىر ەكەنسٸز…
– بٶكەتوۆتىڭ شەكٸرتٸ بولعانىمدى ماقتان تۇتامىن. ول كٸسٸ مەنٸ بالاسىنداي جاقسى كٶردٸ. ەكەمدەي قادٸرلٸ, بٸلٸمدٸ, بٸلٸكتٸ كٸسٸ بولاتىن. كٶزٸ تٸرٸسٸندە اسپيرانتى – مەنٸڭ جوبالارىمدى قۋانا قارسى الدى. فوسفور شلامىنىڭ سۋسپەنزيياسىن انود كەڭٸستٸگٸندە ٶڭدەۋ ارقىلى فوسفات قوسىلىستارىن جەنە مىس, نيكەل, كوبالت فوسفيدتەرٸن سينتەزدەۋدٸڭ العاشقى ەلەكتروحيمييالىق تەحنولوگيياسىن ۇسىندىق. نەتيجەسٸندە ەلەمەنتتٸ فوسفور مەن مىس يوندارىنىڭ ەرەكەتتەسۋ رەاكتسيياسى نەگٸزٸندە فوسفور شلامىنداعى فوسفوردىڭ مٶلشەرٸن انىقتاۋدىڭ جاڭا ەدٸسٸ تابىلدى. وعان «بٶكەتوۆ-باەشوۆ» ەدٸسٸ دەپ ايدار تاعىلدى. بٸزدٸڭ اناليز بويىنشا جٷز ەدٸس جاساۋعا بولادى ەكەن. بٷگٸندە ۇستازىم حاقىندا كٸتاپ جازىپ جاتقانىم راس. ۇستاز بەن شەكٸرتتٸڭ قارىم-قاتىناسى, سىيلاستىعى, دوستىعى, ادالدىعى, بەرٸ-بەرٸ وسى ەڭبەكتە قامتىلماقشى. مٸنە, 70 جاسقا دا اياق باستىم, بەرٸنە ٷلگەرۋٸم كەرەك. ول كٸسٸنٸڭ جانىندا جٷرۋ, اقىلىن تىڭداۋ كٶپ قوزعاۋ سالدى. ماعان «باسقاشا كٶزقاراستا قارايسىڭ. ستاندارتتى ويلامايسىڭ» دەپ تەنتٸ بولىپ ٶتتٸ. ٶزٸمنٸڭ ورىنداۋىمداعى «ۇستازعا» دەگەن كٷيٸم بٶكەتوۆكە ارنالعان.
– سٸزدٸڭ ٶنەردەن دە قۇرالاقان ەمەس ەكەنٸڭٸزدٸ بٸلەمٸز…
– نەگٸزٸ عالىم ادام جان-جاقتى عوي. مەندەلەەۆتٸڭ شۇعىلدانباعان نەرسەسٸ جوق. لومونوسوۆ ٶلەڭ جازىپ قانا قويماي, ورىس گرامماتيكاسىمەن, فيزيكامەن, حيمييامەن شۇعىلدانعان. كٸشكەنتاي كەزٸمدە ەڭبەككە, تەحنيكاعا, مۋزىكاعا ەۋەس بولدىم. راديونى ٶزٸم جٶندەيتٸنمٸن. ٶزٸم ەۋەسقوي كومپوزيتورمىن. مۋزىكادا بايان, دومبىرا كلاسىندا وقىدىم. دوسىم سٷلەەۆ, سەيدوللا بەيتەرەكوۆ ٷشەۋمٸز بايان كلاسىندا بٸرگە وقىدىق. گيمناستيكانى دا جاقسى مەڭگەردٸم. 1996 جىلى «ياساۋي تولعاۋى» اتتى كٷيلەر جيناعىم جارىق كٶردٸ. وعان «ياساۋي تولعاۋى», «تٷركٸستان», «تۇران», «رەپرەسسييا», «ۇستاز», ت.ب. كٷيلەرٸم ەندٸ. ال «گٷل ارۋ», «ٶمٸرٸمنٸڭ جۇلدىزى», «ٶمٸر – ٶلەڭ», «تٷركٸستان جاستارىنىڭ ۆالسٸ» ٶلەڭدەرٸم ەلٸمٸزدٸڭ وڭتٷستٸك ٶڭٸرٸندە جيٸ ايتىلىپ جٷر.
– ەڭگٸمەڭٸزگە راحمەت!
سۇحباتتاسقان دينارا مىڭجاسارقىزى
دەرەككٶزٸ: turkystan.kz
