بيوتەحنولوگييالىق ماقتانىڭ بولاشاعى بار ما?
– يبادۋللا يزاتۋللاۇلى, ماقتانىڭ بيوتەحنولوگيياسى بويىنشا حالىقارالىق كونفەرەنتسيياعا قاتىسىپ كەلدٸڭٸز. بۇل بٸزدٸڭ ەلٸمٸزدە ماقتا شارۋاشىلىعىندا بيوتەحنولوگييانى قولدانۋعا دايىندالىپ جاتىر دەگەندٸ بٸلدٸرە مە?
– سوڭعى كەزدەردە ەلٸمٸزدە اۋىل شارۋاشىلىعى داقىلدارىنىڭ گەنەتيكالىق موديفيكاتسييالانعان سورتتارىن ەگۋ تۋرالى ۇسىنىستار ايتىلىپ جٷر. بٸردەن ايتايىن, مەن Bt-ماقتانى ٶندٸرٸسكە ەندٸرۋ تۋرالى ٷگٸتتەپ وتىرعانىم جوق, تەك ەلەمدەگٸ ماقتا سالاسىنداعى Bt قولدانۋ تۋرالى جاعدايدى ايتپاقپىن.
بٷگٸنگٸ تاڭدا ەلەمنٸڭ ماقتا ٶسٸرۋشٸ 70 ەلٸنٸڭ ٸشٸندە جەتەكشٸ ٶندٸرۋشٸ ەلدەر گەنەتيكالىق موديفيكاتسييا جولىمەن الىنعان ماقتا (ەرٸ قاراي Bt-ماقتا) سورتتارىن عانا ٶسٸرەدٸ. ۆt-ماقتا ەلەمدەگٸ جالپى ماقتا القابىنىڭ 68 پايىزىنان استامىن الىپ جاتىر. ەلەمدٸك ماقتا شارۋاشىلىعىندا ۆt-ماقتانى ارگەنتينا, اۆسترالييا, قىتاي, كولۋمبييا, ٷندٸستان, يندونەزييا, مەكسيكا, اقش جەنە وڭتٷستٸك افريكا رەسپۋبليكاسى ەلدەرٸ ٶسٸرەدٸ. ماقتا تالشىعىنىڭ دٷنيەجٷزٸلٸك كٶلەمٸنٸڭ 73 پايىزى وسى ەلدەردٸڭ ٷلەسٸنە تۋرا كەلەدٸ. وسى كٶرسەتكٸشتەردٸڭ ٶزٸ, سٶز جوق, جاعدايدى تولىق ايقىنداپ وتىر.
كونفەرەنتسييادا ماقتا ٶندٸرٸسٸ, ساۋداسى مەن قايتا ٶڭدەۋ ٸسٸمەن اينالىساتىن ەلەمنٸڭ وتىزدان استام ەلٸنٸڭ ٶكٸلدەرٸ قاتىستى. ول جەردە گەنەتيكالىق موديفيكاتسييالانعان ماقتا جەنە باسقا دا اۋىلشارۋاشىلىق داقىلدار ٶندٸرٸسٸن دامىتۋ جاعدايى مەن بولاشاعى سٶز بولدى. مەن پەكٸستان, برازيلييا, ٷندٸستان, قىتاي جەنە اقش ٶكٸلدەرٸمەن سۇحباتتاستىم. سۇحباتتان كەيٸن بٸزدٸڭ ەلگە دە بيوتەحنولوگييانى ماقتاشىلىق سالاسىندا زەرتتەۋ قاجەت ەكەندٸگٸنە كٶزٸم جەتتٸ.
بٸز ۆt-ماقتا ٶسٸرۋمەن اينالىسپاعان, تەك ماقتا ٶسٸرۋشٸ ەل قاتارىنا كٸرەمٸز. بۇل تٸزٸمگە بٸزدەن باسقا افريكا كونتينەنتٸنٸڭ وڭتٷستٸك افريكا رەسپۋبليكاسىنان باسقا بارلىق ەلدەرٸ, سونداي-اق ورتالىق ازييانىڭ ٶزبەكستان, تٷرٸكمەنستان, تەجٸكستان, قىرعىزستان رەسپۋبليكالارى كٸرەدٸ. ٶتكەن عاسىردىڭ 90 جىلدارىنىڭ ورتاسىنان باستاپ, ماقتا قوزاسى گەنەتيكالىق موديفيكاتسييالانعان جەتەكشٸ داقىلعا اينالدى. ال ماقتا بيوتەحنولوگيياسى سالانىڭ ەلەمدەگٸ بٷكٸل تاريحىندا ەڭ جوعارى دەڭگەيگە جەتكەن.
– دەمەك, ۆt – اۋىلشارۋاشىلىق داقىلدارىن ٶسٸرٸپ-باپتاۋدىڭ تەز تارايتىن تەحنولوگيياسى ما?
– جەر شارىنىڭ وڭتٷستٸگٸندە, ەسٸرەسە ەكۆاتور بەلدەۋٸندەگٸ ماقتا ٶندٸرۋشٸ ەلدەردە زييانكەستەردٸڭ جوعارى دەرەجەدە دامۋى كەيبٸر جىلدارى 75-80 پايىزعا دەيٸن ٶنٸمگە زييانىن كەلتٸرە وتىرىپ, حيميكاتتاردى (پەستيتسيدتەر) بٸر جىلدا 25-30 رەتكە دەيٸن قولدانۋعا تۋرا كەلدٸ. پەستيتسيدتەردٸ كٶپ مٶلشەردە قولدانۋ اۋانىڭ بۇزىلۋىنا جەنە ەكولوگييالىق پروبلەمانىڭ ارتۋىنا, ادامزات دەنساۋلىعىنىڭ ناشارلاۋىنا ەكەلٸپ سوقتىردى. زييانكەستەردٸڭ شاشىلعان پەستيتسيدتەرگە يممۋنيتەتتەرٸ پايدا بولىپ, ولاردىڭ ٶنٸمگە كەلتٸرەتٸن زييانى بەسەڭدەمەدٸ.
اتالعان پروبلەمالاردى شەشۋ ماقساتىندا ماقتانىڭ گەنٸن ٶزگەرتٸپ, كٶسەك قۇرتى جەنە باسقا كەمٸرۋشٸ زييانكەستەر ٶسٸمدٸكتٸڭ ولار ٷشٸن جاعىمسىز يٸسٸنە شىداي الماي, ەگٸستٸككە جاقىندامايتىن جاعداي جاسالادى. گەنٸ ٶزگەرگەن ۆt-ماقتا گەربيتسيدتەرگە تٶزٸمدٸ جەنە زييانكەستەرگە قارسى يممۋنيتەتٸ بولادى.
2006-2015 جىلدار اۋىلشارۋاشىلىق داقىلدارىنىڭ بيوتەحنولوگيياسىن كوممەرتسييالاۋ ونجىلدىعىنىڭ باسى بولاتىن. ٶتكەن ون جىلدا اۋىل شارۋاشىلىعىندا بيوتەحنولوگييانى قولدانۋ سالاسى ٷزدٸكسٸز ٶسٸپ وتىردى. اۋىل شارۋاشىلىعىندا
ۆt قولدانۋدىڭ ٶسۋ قارقىنى 1996 جىلى 12 ميلليون گەكتاردان 2006 جىلى 102 ميلليونعا جەتتٸ. ۆt-اۋىلشارۋاشىلىق داقىلدارىن ٶسٸرۋشٸ شارۋالار سانى ون ميلليون ادامنان استى, ون جىلدا ەگٸستٸك القاپتار كٶلەمٸ الپىس ەسە ارتتى. اقش-تا ۆt-اۋىلشارۋاشىلىق داقىلدارىنىڭ نەگٸزگٸ ٶندٸرۋشٸلەرٸ سويا جەنە ماقتا بيوتەحنولوگيياسىن قولدانۋ 80 پايىزدى قۇرادى. سونداي-اق 2006 جىلى ٷندٸستان ەلەم بويىنشا ەڭ كٶپ مٶلشەردە ماقتا ٶندٸردٸ, مۇندا بيوتەحنولوگييا قولدانعان ماقتا القاپتارى ارتۋىنىڭ ەڭ جوعارى دەڭگەيٸ تٸركەلدٸ – 3,8 ميلليون گەكتار.
– بٸزدەگٸ دەستٷرلٸ جولمەن ٶسٸرٸپ-باپتالاتىن سورتتاردان ۆt-ماقتانىڭ قانداي ارتىقشىلىقتارى بار?
– شىعارىلعان ۆt-ماقتا سورتتارىنىڭ زييانكەستەرگە قارسى يممۋنيتەتٸ مەن گەربيتسيدتەرگە تٶزٸمدٸلٸگٸنٸڭ ماڭىزى وراسان زور. تەۋەلسٸز ەسەر ەتۋشٸ ەكٸ ۆt گەنٸنە يە العاشقى سورتتار اقش-تا جەنە اۆسترالييادا ون تٶرت جىل بۇرىن پايدا بولدى. بۇل ەكٸ گەندٸ ۆt سورتتارىنىڭ ٶنٸمدٸلٸگٸ جەنە تالشىق سوزىلعىشتىعى جوعارى. سونىمەن بٸرگە تەۋەلسٸز زەرتتەۋلەر قىتاي, وڭتٷستٸك افريكا رەسپۋبليكاسى جەنە ٷندٸستاندا ميلليونداعان شارۋالاردىڭ ۆt-ماقتا ٶسٸرٸپ-باپتاۋ نەتيجەسٸندە ەلەۋمەتتٸك-ەكونوميكالىق جەنە ەكولوگييالىق, سونداي-اق دەنساۋلىقتى قورعاۋدا بٸرشاما ارتىقشىلىقتارعا يە بولعانىن كٶرسەتەدٸ. وسىنداي ارتىقشىلىقتار ۆt-ماقتا ٶندٸرٸسكە ەندٸرٸلسە, وڭتٷستٸك قازاقستان وبلىسىندا دا جٷزەگە اسىرىلۋى مٷمكٸن.
بٷگٸنگٸ تاڭدا ۆt-ماقتانىڭ بٸردەن-بٸر ارتىقشىلىعى زييانكەستەرگە قارسى يممۋنيتەتٸ مەن گەربيتسيدتەرگە تٶزٸمدٸلٸگٸ بولعانىمەن, وزىق بيوتەحنولوگييالاردى قولدانا وتىرىپ, اگرونومييالىق قىزمەتٸنە, تٷرلٸ قولايسىز جاعدايلارعا تٶزٸمدٸلٸگٸنە, تالشىق ساپاسى مەن ٶنٸمدٸلٸگٸنە تٸكەلەي ەسەر ەتەتٸن باسقا دا قاسيەتتەرٸ كٶپتەپ ەزٸرلەنۋدە. زييانكەستەرگە قارسى تۇرۋ قابٸلەتٸ مەن گەربيتسيدتەرگە تٶزٸمدٸلٸگٸنەن باسقا بيوتەحنولوگييا اۋرۋلارعا قارسى كٷرەسۋدە جەنە نەماتودتارعا نەمەسە تٷرلٸ ەكولوگييالىق قولايسىز جاعدايلارعا (ىستىق, سۋىق, قۇرعاقشىلىق) تٶزٸمدٸلٸگٸن ارتتىرۋدا قولدانىلادى. نەتيجەسٸندە, ٶنٸمدٸلٸكتٸ ارتتىرۋ مٷمكٸندٸگٸ ارتادى. سونداي-اق بيوتەحنولوگييا ماقتا تالشىعىنىڭ ۇزىندىعىنا, تٷسٸنە جەنە مىقتىلىعىنا ەسەر ەتۋ جولىمەن تالشىق ساپاسىن موديفيكاتسييالاۋدا قولدانىلادى. بۇل – توقىما ٶنەركەسٸبٸ ٷشٸن اسا ماڭىزدى.
– بيوتەحنولوگييا جايىندا تەك جاقسى پٸكٸر ايتۋعا بولا ما, ەلدە ەلٸ دە تولىق زەرتتەلگەن جوق پا?
– كەز كەلگەن جاڭا تەحنولوگييا سيياقتى, ۆt-ماقتانىڭ دا پايدالى تۇستارىمەن قاتار زييانى بولۋى دا مٷمكٸن. تەحنولوگييا جايىندا بارلىعىن الدىن الا بٸلۋ مٷمكٸن ەمەس. ۇزاق مەرزٸمنەن كەيٸن پايدا بولاتىن زارداپتارىن الدىن الا دەل بولجاي المايمىز. ۆt-ماقتانى قابىلداۋدىڭ نەگٸزگٸ تالاپتارى – تەۋەكەلدٸ باعالاۋدىڭ عىلىمي نەگٸزدەلگەن جەنە قولايلى ەدٸستەرٸن تابۋ. وندا ادام دەنساۋلىعىنا جەنە قورشاعان ورتاعا زييانى قاراستىرىلىپ, سونداي-اق ارتىقشىلىقتارىمەن سالىستىرىلادى. مۇقييات جٷرگٸزٸلگەن باعالاۋلار نەتيجەسٸندە ۆt-ماقتا سورتتارىنىڭ نەمەسە ودان الىناتىن ٶنٸمدەردٸڭ ادام دەنساۋلىعىنا زيياندىلىعى انىقتالماعان, دەنساۋلىق ساقتاۋ حالىقارالىق ۇيىمدارى جاعىنان ونداي مەلٸمەت بولماعان.
ۆt-ماقتا ٶسٸرٸپ-باپتاۋشى ەلدەردٸڭ تەجٸريبەسٸ, ونىڭ ەكونوميكالىق-ەلەۋمەتتٸك جەنە ەكولوگييالىق ەلەۋلٸ ارتىقشىلىقتارىن كٶرسەتەدٸ. ەگەر ۆt-ماقتانى كەدٸمگٸ سورتتارمەن سالىستىراتىن بولساق, وندا پەستيتسيدتەردٸ قولدانبايتىنىنا, سونىمەن بٸرگە ٸرٸ نەمەسە ۇساق شارۋاشىلىقتاردا بولسىن, ورتاشا تابىس كٶلەمٸنٸڭ ەدەۋٸر جوعارى ەكەنٸن كٶرۋگە بولادى.
ماقتا شارۋاشىلىعى دامىعان مەملەكەتتەردە ەلەۋمەتتٸك-ەكونوميكالىق كٶرسەتكٸشتەر سانىنىڭ ارتۋى ۆt-ماقتانىڭ شارۋالار تابىسىنىڭ ەسەلەپ ارتۋىنا جەنە جالپى قوعامعا ەدەۋٸر پايدا ەكەلۋٸنە ىقپال ەتەدٸ دەگەن پٸكٸردٸڭ دەلەلٸ بولادى.
– مامانداندىرىلعان ماقتا شارۋاشىلىعى عزي جەتەكشٸسٸ رەتٸندە ماقتا بيوتەحنولوگيياسىن ەزٸرلەۋ جەنە قولدانۋ مەسەلەسٸ بويىنشا ەربٸر مەملەكەتتە قالاي شەشٸم قابىلدانۋى كەرەكتٸگٸنە پٸكٸرٸڭٸز قانداي?
– ۆt-ماقتا نەمەسە وزىق بيوتەحنولوگييانىڭ باسقا ٶنٸمدەرٸن قولدانۋعا قاتىستى ەر مەملەكەت باسقا ەلدەردٸڭ فيلوسوفييالىق, يدەولوگييالىق نە ەكونوميكالىق قىسىمىنسىز, ٶزدٸگٸنشە, ٶزٸنە ىڭعايلى, كەلەشەككە زييانسىز شەشٸم قابىلداۋى تيٸس. ۆt-ماقتا سورتتارىنا ەركٸن قولجەتٸمدٸلٸك, اشىق ەرٸ تيٸمدٸ رەتتەۋ پروتسەسٸنٸڭ كومپونەنتتەرٸمەن قامتاماسىز ەتۋ ٷشٸن, ياعني ۆt-داقىلدارىن كەسٸبي ٶندٸرۋ جەنە جەتكٸزۋ, شارۋالار مەن قولداۋ قۇرىلىمىن وقىتۋ, وڭتايلى ٸسكەرلٸك ورتا قالىپتاستىرۋدى تالاپ ەتەدٸ, اسىعىس شەشٸم قابىلداۋ مٷمكٸن ەمەس.
عىلىمي نەگٸزدەلگەن, ايقىن, دەل, موبيلدٸ جەنە قازاقستاننىڭ ماقتا ٶسٸرٸلەتٸن وڭتٷستٸك ايماعىنىڭ ەكوجٷيەسٸمەن ٷيلەسكەن مەملەكەتتٸك رەتتەۋ باعدارلاماسىن ەزٸرلەۋ قاجەت. ۆt-ماقتا سورتتارىنداعى جەرگٸلٸكتٸ جەر جاعدايىندا ەرەكشەلەنگەن ەڭ جاقسى تەحنولوگييانى سىناقتاۋ جەنە انىقتاۋ بويىنشا كەڭ اۋقىمدى عىلىمي زەرتتەۋلەر جٷرگٸزٸلۋٸ تيٸس. الدىمەن شارۋالاردى وقىتىپ, جاڭا تەحنولوگييانى قولدانۋدا ونىڭ پايداسى نە زييانى بار ەكەنٸن انىقتاۋعا قولۇشىن بەرەتٸن تەحنيكالىق-ناسيحاتتاۋشى توپتار قۇرۋ كەرەك.
يننوۆاتسييالىق وزىق تەحنولوگييالاردى ٶندٸرٸسكە ەندٸرە وتىرىپ, دٷنيەجٷزٸلٸك ساۋدا ۇيىمىنىڭ مٷشەسٸ رەتٸندە ماقتا سالاسى بويىنشا باسقا ەلدەرمەن بەسەكەلەس بولىپ جەڭٸسكە جەتۋٸمٸز مٷمكٸن.
– ەڭگٸمەڭٸزگە راقمەت.
سۇقباتتاسقان گٷلنار جۇمابايقىزى
دەرەككٶزٸ: aikyn.kz
