120 جاس قالىپتى ٶمٸرگە اينالادى
– جىل سايىن ەلەم تۇرعىندارىنىڭ ٶمٸر سٷرۋ ۇزاقتىعى 2-3 ايعا ۇزارىپ كەلەدٸ. 2018 جىلى تۋعان بالالار ٷشٸن 100 جىل ٶمٸر سٷرۋ قالىپتى بولۋى مٷمكٸن. ال بولاشاقتا ادامدار ەڭ كەمٸ 120 جىل, تٸپتٸ 200-500 جىلعا دەيٸن ٶمٸر سٷرە الادى. مۇنى قالاي جٷزەگە اسىرامىز? ادامنىڭ جەكە ەكونوميكاسىن قولدانامىز, بۇلشىق ەتتەر ينجەنەريياسى, جاسۋشالاردى ٶزگەرتۋ, نانوتەحنولوگييالار بار. ياعني ادام اعزاسىنا كٸشكەنتاي روبوتتار ەنگٸزٸلٸپ, قاجەتسٸز جاسۋشالاردى الماستىرىپ وتىرادى. ادامنىڭ تۇتاس دەنەسٸن الماستىرا جەنە 200 جاستاعى دەنٸ ساۋ ادامدى قوعامعا قايتارا الامىز. ۇزاق ٶمٸر سٷرۋشٸلەردٸڭ جارتىسىنا جۋىعى 70 جىل بۇرىنعىداي ٸشٸمدٸك ٸشەدٸ جەنە شىلىم شەگەدٸ. ولاردىڭ ارنايى ديەتاسى جوق, ارتىق سالماقتارى بار. ولاردىڭ ۇزاق ٶمٸر سٷرۋٸنە گەنەتيكا دا ەسەر ەتۋٸ مٷمكٸن. ەيتسە دە, ەلەمدٸك زەرتتەۋ بارىسىندا ولاردان ۇزاق ٶمٸر سٷرۋدٸڭ سىرىن سۇراعان ەدٸك. جاپوندىقتار بالىق جەيتٸنٸن ايتتى, قىتايلىقتار – كٶك شاي مەن زٸمبٸر, فرانتسييادا – قىزىل شاراپ, يتالييادا – پاستا, گرەكييادا – زەيتٷن مايى, امەريكادا – جاتتىعۋلار, ال بٸزدٸڭ ەلٸمٸزدە – باقىتتى بولۋ.
اعزانىڭ زاقىمدانعان بٶلٸگٸن قالپىنا كەلتٸرەمٸز
– بٸزگە قارتايۋ پروبلەمالارىن شەشۋدە جاڭا قادام كەرەك. بۇل مەسەلەنٸ مەنەن باسقا دا عالىمدار كٶتەرگەن بولاتىن. 100 جىل بۇرىن ادامدار وسىنى تٷسٸنە باستادى. سوندىقتان دا بٸزدە گەرونتولوگييا دەپ اتالاتىن عىلىم بار.
ەلەمدە كەيبٸر جانۋارلاردىڭ باسقالارىنا قاراعاندا, ايتارلىقتاي ۇزاق ٶمٸر سٷرۋ فاكتٸسٸ ادامداردى جٸگەرلەندٸرە تٷستٸ. انىقتاپ كٶرەيٸك, نەلٸكتەن كەيبٸر جانۋارلاردىڭ قارتايۋ پروتسەسٸ ۇزاق? بۇل رەتتە, سٸزدەر بۇل جاقسى يدەيا دەپ بٸردەن ويلار ەدٸڭٸزدەر, الايدا بۇل قادامدار دا نەتيجە بەرمەدٸ. نەگە? شىن مەنٸندە بٸزدٸڭ اعزاداعى بولىپ جاتقان پروتسەستەردٸڭ كٷردەلٸ جٷيەسٸنە ىقپال ەتە المايمىز. سونىمەن قاتار, ۇزاق ٶمٸر سٷرۋ ٷشٸن بۇل پروتسەستەردٸ قاداعالاۋعا قاۋقارسىزبىز.
قارتايۋعا قارسى تەسٸلدەر ەندٸ عانا پايدا بولىپ جاتىر. مەن ونى ساقتاپ قالۋ قادامى دەپ اتايمىن. بٸز مەتابوليزمدٸ باياۋلاتۋعا تىرىسپايمىز, سونىمەن قاتار پاتولوگييالاردى الدىن الۋعا ۇمتىلمايمىز. بٸز تۋرا ورتا جولدى ۇستانىپ, بۇل پروتسەستەردٸ بٸر-بٸرٸنەن اجىراتامىز. باسقا سٶزبەن ايتقاندا, اعزانىڭ زاقىمدانعان بٶلٸكتەرٸن قالپىنا كەلتٸرەمٸز. ەگەر دە وسىنى تۇراقتى تٷردە ٸسكە اسىرساق, بٸز مەتابوليزمدٸ دەل سول دەڭگەيٸندە قالدىرۋىمىز مٷمكٸن.
قازاقستان جاستارىن ٷزدٸك وقۋ ورىندارىندا وقىتاتىن جالعىز ەل
– فورۋمداعى تالقىلاۋلار ٶتە قىزىق ٶتٸپ جاتىر. بۇل تۇرعىدا قازاقستان ەلەمنٸڭ تٷپكٸر-تٷپكٸرٸنەن كەلگەن بٸلٸكتٸ مامانداردى بٸرٸكتٸرۋدە ٶزٸنە جاۋاپتى مٸندەتتٸ الىپ وتىر. جالپى, پٸكٸر الماسۋلار ماعان ۇنادى جەنە الداعى سەسسييالار دا وسى باعىتتا ٶربيدٸ دەپ ويلايمىن.
فورۋمنىڭ ينۆەستيتسييالىق تۇرعىدا اۋقىمدى مٷمكٸندٸكتەرٸ بار. سەيكەسٸنشە, ەل اۋماعىندا تٷرلٸ ٶندٸرٸستەردٸ قۇرۋ ٷشٸنشٸ تيٸمدٸ جاعداي جاساۋدىڭ مٷمكٸندٸگٸ مول. سوندىقتان قازاقستاندا ەر سالانى تەرەڭ زەرتتەۋگە ەلەۋەتٸ بارشىلىق. بٷگٸندە ەلەمنٸڭ ٷزدٸك ۋنيۆەرسيتەتتەرٸندە («بولاشاق» باعدارلاماسى اياسىندا) قازاقستاننان ستۋدەنتتەر بٸلٸم الىپ جاتقانىن بٸلەمٸز جەنە ولار ٶزدەرٸن بٸلٸمدٸ ەكەنٸن كٶرسەتٸپ وتىر. اتاپ ايتقاندا, ٶزدەرٸنٸڭ ستۋدەنتتەرٸن ٷزدٸك بٸلٸم وردالارىندا وقىتىپ جاتقان ەلدەر كٶپ ەمەس. جالپى, وسىنداي ٸرگەلٸ فاكتورلاردى نازارعا الا وتىرىپ, مەندە ٶتە جاقسى پٸكٸر قالىپتاسىپ وتىر.
«جاسىل ەكونوميكا» – قازاقستان باستامالارى قولداۋعا لايىق
پان گي مۋن, جاھاندىق جاسىل ٶسٸم اسسامبلەياسىنىڭ پرەزيدەنتٸ:
– بٸز كٶپتەگەن ەل جٷزەگە اسىرعان تاماشا قادامداردى باقىلاپ وتىرمىز. جاڭارتىلاتىن ەنەرگييا كٶزدەرٸنٸڭ ٷلەسٸ, «جاسىل ەكونوميكا» ٷلەسٸ ارتا تٷسۋدە. جەك-پەن بايلانىستى ەنەرگەتيكالىق شەشٸمدەردٸڭ قۇنى دەستٷرلٸ جەنە ەكولوگييالىق تۇرعىدا تازا ەمەس ەنەرگييا كٶزدەرٸمەن بەسەكەلەس بولا الاتىنداي نٷكتەسٸنە جەتٸپ وتىر. وسى ورايدا, قازاقستان وسىناۋ جاھاندىق ۇمتىلىستا كٶشباسشى ەلدەردٸڭ بٸرٸ بولىپ وتىرعاندىعىن ايرىقشا اتاپ ٶتكٸم كەلەدٸ.
2017 جىلى پرەزيدەنت نۇرسۇلتان نازارباەۆ ٸسكە قوسقان جاسىل تەحنولوگييالار حالىقارالىق ورتالىعى قازاقستاننىڭ بٷكٸل ەلەم بويىنشا بۇل مٸندەتتەمەلەرگە باسشىلىق ەتۋگە مٷمكٸندٸك بەرەتٸن جاقسى قۇرالعا اينالارىنا سەنٸمدٸمٸن. مەنٸڭشە, بٸز قازاقستانعا بۇل باعىتتا قولداۋ كٶرسەتۋٸمٸز قاجەت.
زيياتكەرلٸك – روبوتتاردىڭ قولىنان كەلمەيتٸن قابٸلەت
– روبوتتار زيياتكەرلٸك كاپيتال مەن يننوۆاتسييالىق-شىعارماشىلىق جۇمىستاردى الماستىرا المايدى. ٶيتكەنٸ ولار كٶپتەگەن ەلەمەنتارلىق دٷنيەلەردٸ بٸلمەيدٸ. ەلٸ كٷنگە دەيٸن 5 جاسار بالانىڭ ينتەللەكتٸسٸن الماستىراتىن باعدارلاما جوق. مەسەلەن, ەلەۋمەتتٸك, وتباسىلىق قارىم-قاتىناستاردان بەيحابار. ولار قاراپايىم ٷستەلدٸ تاني المايدى, تٶرتبۇرىش پەن ٷشبۇرىشتى سىزىپ, اۋماقتى ٶلشەي المايدى. جاقىن بولاشاقتا روبوتتار قوقىستى جيناپ, ماشيناعا تيەي المايدى. اۋىر جۇمىستاردى الماستىرۋى مٷمكٸن, بٸراق وعان كٶپتەگەن ونجىلدىقتار كەرەك.
زيياتكەرلٸك – روبوتتاردىڭ قولىنان كەلمەيتٸن قابٸلەت. مەسەلەن, روبوت مەنٸ – پروفەسسوردى الماستىرا الا ما? پروفەسسور-روبوت ستۋدەنتتٸڭ قاراپايىم جوسپارىن تٷزەي المايدى. ستۋدەنتكە تٸكەلەي قارىم-قاتىناس جاساي الاتىن جەتەكشٸ كەرەك, ادام كەرەك. پوليتسييا دا قىلمىسكەردٸڭ دٷنيەتانىمىمەن جۇمىس ٸستەيدٸ جەنە بۇل روبوتتىڭ قولىنان كەلمەيدٸ. روبوتتار ەن جازا المايدى, جەتەكشٸ بولىپ, تيٸمدٸ شەشٸم قابىلداي المايدى. سوندىقتان, روبوتتار – ادام ٶمٸرٸندەگٸ كٶمەكشٸ قۇرال عانا, ال ادامدار روبوتتار الماستىرا المايتىن بٸلٸكتٸلٸگٸ جوعارى ماماندىقتارعا بەيٸمدەلگەنٸ جٶن. الداعى ونجىلدىقتا ەڭبەك نارىعىندا ادامي كاپيتال ەلٸ كەرەك دەپ تولىق ايتا الامىز.
كريپتوۆاليۋتانىڭ بولاشاعى بار ما?
– بٸز كريپتوۆاليۋتالار پەن بلوكچەين قاعيداتى قانشالىقتى تيٸمدٸ ەكەنٸن بايقاۋ ٷشٸن ايتارلىقتاي ساراپتاما جٷرگٸزدٸك. بۇل كومپونەنتتەر – تسيفرلىق تٶڭكەرٸستٸڭ بٸر بٶلٸگٸ. ەڭ الدىمەن, كٷمەن – تسيفرلىق ەۆوليۋتسييانىڭ دامۋ قارقىنىنا بايلانىستى بولىپ وتىر.
2009 جىلى بلوكچەين ٶزٸنٸڭ جۇمىسىن باستادى دا, ونىمەن تۇسپا-تۇس العاشقى كريپتوۆاليۋتا پايدا بولدى. 2009 جىلى سونىمەن قاتار العاشقى ايفون ٶمٸرگە كەلدٸ. وسىلايشا, ينتەرنەت-قىزمەتتەردٸڭ اۋقىمى كەڭەيدٸ. دەنساۋلىق ساقتاۋدان باستاپ كٶپتەگەن سالالاردا ينتەرنەت قىزمەت دامىپ كەتتٸ. ەكٸنشٸ جاعىنان, بۇل قالىپتاسىپ قالعان ستاندارتتاردى ٶزگەرتتٸ.
بٷگٸندە دامۋدىڭ ەكٸ تٷرٸ – دۇرىس جەنە بۇرىس باعىتتاعى جولى بار. دۇرىس جاعى تۋرالى سٶز قوزعاعاندا, وندا كريپتوۆاليۋتالار ارقىلى ٷكٸمەتتٸڭ ەسەبٸن كٶرۋدە باسىمدىق بەرەتٸنٸن ۇمىتپاۋىمىز كەرەك. ەكٸنشٸ جاعىنان, ازاماتتىق قوعامنىڭ ىقپالى ارتا تٷسەدٸ. سونىمەن بٸرگە, ەكٸنشٸ, ياعني بۇرىس جاعىن الساق, بۇنىڭ ارتى ٸرٸ كومپانييالار اۋقىمدى كونگلامەراتتارعا بٸرٸگٸپ الىپ, مەسەلەن, فەيسبۋك كريپتوۆاليۋتالىق كومپانييالارمەن بٸرٸگٸپ السا, وندا وسى ٸرٸ ويىنشىلار ٷكٸمەتتٸ ٶزٸنشە باقىلاۋعا العىسى كەلۋٸ مٷمكٸن. وسىلايشا, بٸز بەرٸمٸز كٶپتەگەن اقپاراتتار ەكسكليۋزيۆتٸ ويىنشىلاردىڭ عانا قولىندا قالاتىنداي جاعدايدا قالۋىمىز مٷمكٸن. بۇل ويىنشىلار ەدەيٸ ٷكٸمەتتەرگە قاتىستى ايلا-شارعىلاردى جٷزەگە اسىرىپ وتىرۋى ىقتيمال. مەنٸڭ ويىمشا, جٷيەلەرگە بۇلاي ارالاسۋدىڭ قاۋٸپتٸلٸگٸ دە بار.
سوندىقتان ەلەۋەتتٸ قاۋٸپتەردٸ اينالىپ ٶتەتٸندەي ەۆوليۋتسيياعا جول بەرٸلۋٸ كەرەك. مەن كريپتوۆاليۋتادان تٷڭٸلگەن ادام رەتٸندە كٶرٸنگٸم كەلمەيدٸ. بٸراق, سونىمەن بٸرگە, نارىقتىڭ قالىپتاسۋىنىڭ ٶز ەرەجەلەرٸ بار. بٸز ەڭ الدىمەن, تسيفرلاندىرۋدىڭ ٶزٸنە اۋقىمدى ينۆەستيتسييا كەرەكتٸگٸن ەسكەرۋٸمٸز كەرەك.
Apple قالاي قۇرىلدى?
– مەن وقىپ جٷرگەنٸمدە ماتەماتيكادان, سونىمەن قاتار عىلىمنان ٷلگەرٸمٸم جاقسى بولدى. ول كەزدە تسيفرلاندىرۋ تۋرالى ەشتەڭە بٸلمەيتٸنبٸز. كومپيۋتەر مەكتەپتە جەنە جوو-لاردا دا جان-جاقتى قولدانىلمايتىن-دى. ٶمٸرٸمدٸ جەڭٸلدەتۋ ٷشٸن بٸردەڭە جاساۋعا دەگەن ىنتام بولعانىن بٸلەم. وسىناۋ كٸپ-كٸشكەنتاي چيپتٸ كومپيۋتەرگە قالاي قوسۋعا بولادى دەپ ٶزٸمە ساۋال قويدىم. بٸردە ەكەم قۇنى بٸرشاما قىمبات بولاتىن كومپيۋتەردٸڭ پايدا بولاتىنىن ايتتى. بٸز ول كەزدە بۇل جايىندا تەك ارمانداۋشى ەدٸك. مەن ەلەمدەگٸ ەڭ تانىمال گادجەتتەردٸ جوبالاۋمەن اينالىسا باستاپ, كومپيۋتەرلٸك كلۋب ۇيىمداستىردىم. جەنە دە بۇل ۆيدەو ويىندار قالاي جۇمىس ٸستەيتٸندٸگٸن تٷسٸنۋ ٷشٸن جاسالعان ەدٸ. بۇعان قوسا, بٸز ۋنيۆەرسيتەتتٸك جەلٸ قۇرايىق دەپ شەشتٸك. بٸراق بۇل يدەيامىزدى جٷزەگە اسىرۋ ٷشٸن بيۋدجەتٸمٸز بولمادى. بٸراق بٸز قۋاتى جوعارى, جىلدام جۇمىس ٸستەيتٸن كومپيۋتەر جاساۋدان باس تارتپادىق.
ستيۆ بارىنشا قىزىعۋشىلىق تانىتىپ: «ٶزٸمٸز نەگە كومپانييا قۇرماسقا? بيزنەستٸ ودان ارى دامىتۋ ٷشٸن اقشا تابۋ قاجەت», دەدٸ. مەن دە بارىنشا ادال بولدىم جەنە وعان يدەيانى Hewlett-Packard-قا ساتۋدى ۇسىندىم. ٶيتكەنٸ ولار بەس ەسە جىلدام جۇمىس ٸستەي الاتىن العاشقى دەربەس كومپيۋتەردٸ قۇراستىرا الاتىن ەدٸ. وسىلايشا, بٸزدەر Apple كومپانيياسىن ۇيىمداستىردىق. مٸنە, دەل وسىلاي بٸزدٸڭ جۇمىسىمىز بٸرتٸندەپ دامىدى. سٸز قالامساپتىڭ كٶمەگٸمەن بٸر سٶز جازساڭىز ماشينا تٷسٸنەتٸن بولادى. وسىنى جاساعاننان كەيٸن بەيسەنبٸ كٷنٸ كەشكٸ ساعات 5-تە تٸس دەرٸگەرٸم سارۋعا بارۋ كەرەك دەپ جازدىم. Enter-دٸ باسىپ قالعانىمدا ماشينا مەنٸڭ كٷنتٸزبەمدٸ اشىپ, اتالعان جازبانى تٸركەپ قويدى. مەن قاتتى تاڭعالدىم. بۇل مەنٸڭ ٶمٸرٸمدٸ تٷبەگەيلٸ ٶزگەرتتٸ. مەن بٸردەڭە جازدىم, ال ماشينا ونى تٷسٸندٸ. قازٸر سٸز كومپيۋتەرٸڭٸزبەن دوستىق پەيٸلمەن سٶيلەسە الاسىز. ول سٸزگە جاۋاپ تا بەرەدٸ. بۇل تاڭعالارلىق جايت ەدٸ.
تۇتىنۋشى دامۋدىڭ قاينار كٶزٸ
دجيم و'نيل, قارجىگەر:
