ەۋرازييالىق وداق تولىققاندى قالىپتاستى
اقورداداعى وتىرىسقا قازاقستان پرەزيدەنتٸ نۇرسۇلتان نازارباەۆ, ارمەنييا پرەزيدەنتٸ سەرج سارگسيان, بەلارۋس پرەزيدەنتٸ الەكساندر لۋكاشەنكو, قىرعىزستان پرەزيدەنتٸ المازبەك اتامباەۆ جەنە رەسەي پرەزيدەنتٸ ۆلاديمير پۋتين قاتىستى.
باسقوسۋدى اشقان قازاقستان كٶشباسشىسى نۇرسۇلتان نازارباەۆ بارلىق ەرٸپتەستەرٸن «ماڭىزدى داتامەن» – ەۋرازييالىق ەكونوميكالىق وداق تۋرالى كەلٸسٸمگە قول قويىلۋىنا تۋرا ەكٸ جىل تولۋىمەن قۇتتىقتادى: بۇل تاريحي شارتتى قازاقستان, بەلورۋسسييا جەنە رەسەي 2014 جىلعى 29 مامىردا استانادا بەكٸتكەن. كەيٸن ارمەنييا مەن قىرعىزستان قاتارعا قوسىلدى.
– قۇرىلعانىنا از عانا ۋاقىت ٶتكەنٸنە جەنە جولىمىزدىڭ باستاۋىندا بٸز باستان ٶتكەرٸپ وتىرعان ەكونوميكالىق قيىندىقتارعا قاراماستان, بٷگٸن-اق ەاەو-نىڭ تولىققاندى ينتەگراتسييالىق بٸرلەستٸك رەتٸندە قالىپتاسقانىن سەنٸممەن مەلٸمدەي الامىز! ەندٸ بٸزدٸڭ ەكونوميكالاردىڭ جاقىنداسۋى ەاەو تۋرالى كەلٸسٸمدە ٶزٸمٸز بەلگٸلەگەن جوسپارلارعا جەنە مەرزٸمدەرگە سەيكەس جٷرۋدە. ٷكٸمەتتەرٸمٸز بەن بيزنەس بٸر-بٸرٸمەن ىنتىماقتاسۋدىڭ قاجەتتٸ تەجٸريبەسٸنە يە بولۋدا. ٶزارا ٸس-قيمىلدىڭ ٸشكٸ مەسەلەلەرٸ نەگٸزٸنەن, ەندٸگٸ رەتتەلدٸ. وداق قىزمەتٸنٸڭ قاعيداتتارى مەن قويىلعان مٸندەتتەردٸ ٸسكە اسىرۋ مەملەكەتتەرٸمٸزدٸڭ ەكونوميكالارىنا قۋاتتى سەرپٸن بەرەدٸ دەگەن سەنٸمدەمٸن! – دەدٸ نۇرسۇلتان نازارباەۆ.
ەلباسى ەكونوميكالىق بٸرلەستٸككە قىزىعۋشىلىق بٷكٸل ەلەمدە ارتىپ كەلە جاتقانىن ايتتى.
– وسىعان وراي ۇيىمنىڭ تٶراعاسى رەتٸندەگٸ مەنٸڭ ۇسىنىسىممەن, 2016 جىل «ەاەو-نىڭ ٷشٸنشٸ ەلدەرمەن جەنە باستى ينتەگراتسييالىق بٸرلەستٸكتەرمەن ەكونوميكالىق قاتىناستارىن تەرەڭدەتۋ جىلى» رەتٸندە جارييالاندى. ٶز ٷندەۋٸمدە ەاەو-نى ەلەمدٸك ەكونوميكالىق جٷيەگە ٷيلەسٸمدٸ كٸرٸككەن, ەۋروپا جەنە ازييا اراسىنداعى سەنٸمدٸ كٶپٸر قىزمەتٸن اتقاراتىن اشىق قوعامداستىق رەتٸندە كٶرەتٸنٸمٸزدٸ ەسكە سالعانمىن. بىلتىر ەاەو-نىڭ ۆەتناممەن ەركٸن ساۋدا ايماعىن قۇرۋ تۋرالى ٸ كەلٸسٸمٸنە قول قويىلدى. بٷگٸندە قحر-مەن, ٷندٸستانمەن, يزرايلمەن, ەگيپەتپەن, يرانمەن, كامبودجامەن جەنە باسقا دا كٶپتەگەن ەلدەرمەن ىنتىماقتاستىق مەسەلەلەرٸ پىسىقتالۋدا, – دەدٸ ەلباسى.
ەۋرووداق, شىۇ, اسەان سەكٸلدٸ ينتەگراتسييالىق بٸرلەستٸكتەرمەن ساۋدا-ەكونوميكالىق بايلانىستاردى جولعا قويۋ مٷمكٸندٸكتەرٸ جەكە قارالۋدا ەكەن. ەاەو-نىڭ بٸرٸككەن نارىعى «باتىس پەن شىعىس, سولتٷستٸك پەن وڭتٷستٸك اراسىن بايلانىستىرۋشى بۋىنعا اينالۋعا مٸندەتتٸ ەكەنٸ» نىقتالدى.
– وداق اياسىنداعى تاۋارلار مەن قىزمەتتەردٸڭ ەركٸن ورىن اۋىستىرۋى قىتاي باسشىلىعى ٸلگەرٸلەتۋشٸ «جٸبەك جولى ەكونوميكالىق بەلدەۋٸ» باستاماسىنا سەيكەس كەلەدٸ. بۇل جوبا ەلدەرٸمٸز ٷشٸن ەكونوميكالىق پايدا مەن ٶزارا قىزىعۋشىلىق تۋدىراتىن ىنتىماقتاستىق سالالارىن قامتيدى دەپ جوسپارلانۋدا, – دەدٸ ن.نازارباەۆ.
ايتقانداي, اقورداداعى كەلٸسسٶزدەر بارىسىندا پرەزيدەنتتەر ەۋروپالىق وداقپەن جەنە قىتايمەن ىنتىماقتاستىق مەسەلەلەرٸن دە ارنايى تالقىلادى.
كەيٸن كەلٸسسٶزدەردٸڭ قورىتىندىلارى تۋرالى اقپارات قۇرالدارى ٶكٸلدەرٸنە مەلٸمدەمە جاساعان ەۋرازييالىق ەكونوميكالىق كوميسسييا القاسىنىڭ تٶراعاسى ت.ساركيسيان قىتايمەن ىنتىماقتاستىق ەاەو ەلدەرٸنٸڭ مٷددەلەرٸن ەسەپكە الا وتىرىپ, ٸسكە اسىرىلاتىنىن جەتكٸزدٸ. «بۇل ەرٸپتەستٸك بەرٸمٸز ٷشٸن پرينتسيپتٸ مەنگە يە. ەۋرازييالىق ەكونوميكالىق كوميسسييا ٶزٸنە بەرٸلگەن ماندات اياسىندا بۇل ەلمەن ەندٸ كەلٸسسٶز پروتسەسٸن باستايدى. بٸز بٸرٸنشٸ كەزەكتە, ٶز ەلدەرٸمٸزدٸڭ شارۋاشىلىق سۋبەكتٸلەرٸنٸڭ مٷددەلەرٸن ەسكەرە وتىرىپ, وسى قارىم-قاتىناستاردى تٷزەتٸن بولامىز. مەزگٸل-مەزگٸل ٶز ارامىزدا كەڭەس-كونسۋلتاتسييالار جٷرگٸزٸپ وتىرامىز. بٸزدٸڭ كەسٸپورىندار الدىنان قىتاي نارىعى اشىلۋى ٷشٸن قاجەتتٸ قادامداردى جاسايمىز».
ەۋرازييالىق وداق سەربييانىڭ دا ٶزٸمەن ىنتىماقتاستىق قۇرعانىن قولاي كٶرۋدە: پرەزيدەنتتەر ەاەو-مەن ارادا ساۋدا رەجيمٸن بٸرىڭعايلاندىرۋ تۋرالى سەربييامەن كەلٸسسٶزدەردٸ باستاۋعا قاتىستى شەشٸم قابىلدادى.
ٶز سٶزٸندە بەلارۋس پرەزيدەنتٸ الەكساندر لۋكاشەنكو ەاەو-نى دامىتۋ ٷشٸن بەلگٸلەنگەن مٸندەتتەردٸ جٷزەگە اسىرۋداعى قيىندىقتارعا توقتالدى. مەسەلەن, ونىڭ ايتۋىنشا, كٶرشٸ ٶزارا ساۋدادا, ەكسپورت جەنە يمپورت كەزٸندە قوياتىن شەكتەۋلەرٸن جويۋى قاجەت. ول دەرٸ-دەرمەك جەنە مەديتسينالىق بۇيىمداردىڭ ورتاق نارىعىن قۇرۋدىڭ ماڭىزدىلىعىن دا اتاپ ٶتتٸ.
قىرعىزستان پرەزيدەنتٸ المازبەك اتامباەۆ تا وداقتاس مەملەكەتتەر باسشىلارىن كٷش-جٸگەردٸ ينتەگراتسييالىق ٷدەرٸستەردٸڭ ٷدەۋٸنە توسپا بولعان كەدەرگٸلەردٸ جويۋعا باعىتتاۋعا شاقىردى.
رەسەي پرەزيدەنتٸ ۆلاديمير پۋتين قازاقستاننىڭ كٷش-جٸگەردٸ باسقا ەلدەرمەن جەنە بٸرلەستٸكتەرمەن ەكونوميكالىق بايلانىستاردى ارى قاراي تەرەڭدەتۋگە شوعىرلاندىرۋ تۋرالى ۇسىنىسىن قولدايتىنىن جەتكٸزدٸ.
– بٸز سونداي-اق قازاقستاندىق ەرٸپتەستەرٸمٸزدٸڭ ەۋرازييالىق وداق پەن ەۋروپالىق وداق اراسىندا ٶزارا ٸس-قيمىلدى جولعا قويۋ بويىنشا حالىقارالىق كونفەرەنتسييا ٶتكٸزۋ باستاماسىن دا قوشتايمىز! – دەدٸ ۆ.پۋتين.
اقورداداعى جوعارى دەڭگەيدەگٸ جەكە جەنە كەڭ قۇرامداعى كەلٸسسٶزدەر تولىق اياقتالعان سوڭ, بەس ەلدٸڭ جۋرناليستەرٸنٸڭ الدىنا ەاەو باسشىلىق ورگانى – ەۋرازييالىق ەكونوميكالىق كوميسسييا القاسىنىڭ تٶراعاسى تيگران ساركيسيان شىقتى. ول شاعىن مەلٸمدەمە جاساپ, قابىلدانعان شەشٸمدەرگە توقتالدى.
اتاپ ايتقاندا, جوعارعى ەۋرازييالىق ەكونوميكالىق كەڭەس مۇناي جەنە مۇناي ٶنٸمدەرٸنٸڭ ورتاق نارىعىن قالىپتاستىرۋ تۇجىرىمداماسىن بەكٸتتٸ. بۇل قۇجات ەسٸرەسە, قازاقستانعا يگٸلٸكتەر ەكەلۋگە تيٸس. ٶيتكەنٸ وتاندىق قارا التىن ٶندٸرۋشٸلەر رەسەيدٸڭ مەملەكەتتٸك مۇناي كەسٸپورىندارىنىڭ قۇبىرلارى كەشەنٸنە ٶز ٶنٸمٸمەن كٸرۋدە قيىندىق كٶرۋدە. ەندٸ وسى ولقىلىقتى جويۋعا ٷلكەن قادام جاسالدى. بۇدان بەلارۋس تا ۇتادى: ولار رەسەي مەن قازاقستان مۇنايىن الىپ, ٶڭدەپ, سانالۋان مۇناي ٶنٸمدەرٸ تٷرٸندە ەكسپورتقا شىعارادى.
– بۇل تۇجىرىمداماعا سەيكەس, وداقتاس ەلدەردٸڭ ەنەرگەتيكالىق كومپانييالارى ەرٸپتەستەرٸنٸڭ مۇناي ينفراقۇرىلىمىنا كەمسٸتپەۋشٸلٸك نەگٸزدە قولجەتٸمدٸلٸككە يە بولادى, مۇناي جەنە مۇناي ٶنٸمدەرٸن نارىقتىق باعاعا, بٸراق ەكسپورتتىق باج سالىعىنسىز, ەش شەكتەۋسٸز كٶلەمدە ساتىپ الا الادى. مۇناي سونداي-اق بيرجالىق ساۋدادا دا ساتىلاتىن بولادى, – دەپ حابارلادى ساركيسيان مىرزا باسپاسٶز مەسليحاتىندا.
ونىڭ مەلٸمەتٸنشە, بۇل تۇجىرىمدامانى ٷش كەزەڭمەن جٷزەگە اسىرۋ كٶزدەلۋدە: «بٸز وسى كونتسەپتسييانى ٸسكە اسىراتىن باعدارلامانى ەزٸرلەپ, كەلەسٸ جىلى پرەزيدەنتتەردٸڭ بەكٸتۋٸنە ەنگٸزۋگە تيٸسپٸز. ال ارى قاراي تيٸستٸ كەلٸسٸم جوباسى دايىندالادى, ول راتيفيكاتسييالانعاننان كەيٸن 2025 جىلى بٸزدە بٸرىڭعاي ەنەرگەتيكالىق نارىق قۇرىلادى. ەاەو-نىڭ ورتاق گاز نارىعىن قالىپتاستىرۋ تۇجىرىمداماسى دا دەل وسى قيسىن-لوگيكاعا ساي تٷزٸلگەن. ورتاق گاز نارىعى دا بٸزدە 2025 جىلى پايدا بولادى» دەدٸ ول.
استاناداعى جيىننىڭ تاعى بٸر نەتيجەسٸ – بەس پرەزيدەنت 2016-2017 جىلدارعا ارنالعان ەۋرازييالىق ەكونوميكالىق وداققا مٷشە- مەملەكەتتەردٸڭ ماكروەكونوميكالىق ساياساتىنىڭ نەگٸزگٸ باعدارلارىن بەكٸتتٸ. ٶيتكەنٸ ەۋ باستا وداق ەلدەرٸ وسى باعىتتا كەلٸسٸمدٸ ساياسات جٷرگٸزۋگە سٶز بايلاسقان بولاتىن. تيگران ساركيسياننىڭ تٷسٸندٸرۋٸنشە, «بۇل داعدارىسقا قارسى قۇجات بولىپ تابىلادى جەنە ول بەس ەلدٸڭ ەكونوميكالارى الدىندا تۇرعان ەڭ ماڭىزدى قىسقا جەنە ۇزاقمەرزٸمدٸ مٸندەتتەردٸ ايقىندايدى».
– بٷگٸن قول جەتكٸزٸلگەن ۋاعدالاستىقتارعا سەيكەس, مٷشە-مەملەكەتتەر جٷزەگە اسىراتىن شارالاردى باقىلاپ, مونيتورينگ جٷرگٸزۋ – باعدار رەتٸندە قابىلداندى جەنە بۇل مونيتورينگ جٷيەلٸ تٷردە جٷرگٸزٸلەتٸن بولادى. بۇل بٸزگە وداعىمىزدىڭ ۇستىنى بولىپ تابىلاتىن نەگٸزگٸ قاعيداتتار ورىندالۋى ٷشٸن جاسالۋى كەرەك بٸرلەسكەن ٸس-شارالاردى انىقتاۋعا مٷمكٸندٸك بەرەدٸ – دەدٸ ت.ساركيسيان.
ونىڭ ايتۋىنشا, ماكروەكونوميكالىق ساياسات اياسىنداعى جۇمىستاردى ٷيلەستٸرۋ ٷش نەگٸزگٸ اسپەكتٸنٸ قامتيدى, بۇلار – ينفلياتسييا دەڭگەيٸ, بيۋدجەت تاپشىلىعى, سونداي-اق مەملەكەتتٸك سىرتقى قارىز. وسى سالالارى كەرٸ كەتكەن ەل ٶزگەلەردٸ تٶمەنگە تارتۋى مٷمكٸن, دەمەك, بۇل تۇرعىدا مەيلٸنشە بٸركەلكٸ دامۋ ماڭىزدى.
اقورداداعى وتىرىس قورىتىندىسىندا تاعى بٸر شەشٸم قابىلداندى: ەاەو مەن ۆەتنام اراسىندا ەركٸن ساۋدا تۋرالى كەلٸسٸم كٷشٸنە ەندٸ.
مەملەكەتتەر باسشىلارى جوعارعى ەۋرازييالىق ەكونوميكالىق كەڭەستٸڭ كەلەسٸ وتىرىسىن مەسكەۋدە ٶتكٸزۋ تۋرالى شەشٸم قابىلدادى. رف باسشىسى ۆ.پۋتين وسىنداي ۇسىنىس ەنگٸزگەن بولاتىن. رەسەي استاناسىنا ەاەو-عا قاتىسۋشى ەلدەر باسشىلارى بيىلعى جەلتوقساندا جيىلادى.
ايحان شەرٸپ
دەرەككٶزٸ: "ايقىن" گازەتٸ
