وسىعان وراي بٷگٸن الماتى قالاسىنداعى ناۋرىزباي باتىر مەن قابانباي باتىر كٶشەلەرٸنٸڭ قيىلىسىنداعى ساياباقتا قالا ەكٸمٸ باۋىرجان بايبەكتٸڭ قاتىسۋىمەن ستالين-گولوشەكين تاندەمٸ قولدان جاساعان اشتىق پەن قۋعىن-سٷرگٸن قۇرباندارىن ەسكە الۋ جيىنى ٶتتٸ. جيىن بارىسىندا قالا ەكٸمٸ باۋىرجان بايبەك مىرزا, اتالعان ساياباقتاعى اشارشىلىق پەن ساياسي قۋعىن-سٷرگٸن قۇرباندارىنا ارنالعان ەسكەرتكٸش اشىلاتىنىن مەلٸمدەدٸ. وسىعان دەيٸن الماتى قالاسىنداعى ناۋرىزباي باتىر مەن قابانباي باتىر كٶشەلەرٸنٸڭ قيىلىسىنداعى ساياباقتا اشتىق پەن ساياسي قۋعىن-سٷرگٸن قۇرباندارىنا ارنالعان قارا تاس قانا قالقايىپ تۇرعان ەدٸ.
سونداي-اق, ورتالىق مەشٸتتە قۋعىن-سٷرگٸن قۇرباندارىنىڭ رۋحىنا قۇران باعىشتالىپ, اس بەرٸلۋدە.
ايتا كەتەيٸك, بٷگٸنگٸ ٸس-شاراعا ۇزىن سانى الپىسقا جۋىق ادام قاتىستى. ەسكە الۋ جيىنىنا كەلگەندەردٸڭ قاتارىندا اعا بۋىن ٶكٸلدەرٸنەن اقىن, جازۋشى مۇحتار شاحانوۆ, بەلگٸلٸ جازۋشى سماعۇل ەلۋباي مەن قاتار, مۇحتار تايجان, ايدوس سارىم قاتىستى.
مۇحتار شاحانوۆ, اقىن, قوعام قايراتكەرٸ:
– مىناۋ بٸزدٸڭ قازاقتىڭ تاريحىندا باسقا ەلدەردە بولماعان ٷلكەن بٸر قاسٸرەت بولدى. ول – اشارشىلىق. اشارشىلىق قولدان ۇيىمداستىرىلدى. سٶيتٸپ بٸر مەلٸمەت بويىنشا 4 ميلليون 100 مىڭ قازاق قىرىلدى. وسىنىڭ بارلىعى بٸزدٸڭ ٷلكەن قاسٸرەتٸمٸز. ەگەر سول جىلدارى سونشاما قازاق قىرىلماعان بولسا, بٸزدٸڭ حالقىمىزدىڭ سانى بٷگٸندە 40 ميلليوننان اسىپ جىعىلار ما ەدٸ?! ٶكٸنٸشكە وراي, بٸز مۇنى ەلٸ كٷنگە دەيٸن ايتا دا الماي, جازا دا الماي كەلدٸك. بٷگٸن ەكٸم باۋىرجان بايبەك جاقسى مەسەلە كٶتەردٸ. اشارشىلىق پەن ساياسي قۋعىن-سٷرگٸن قۇرباندارىن ارداقتاۋ, ۇلىقتاۋ, ۇرپاققا جەتكٸزۋ ٷشٸن مىنا تۇرعان تاس بەلگٸنٸڭ ورنىنا ەسكەرتكٸش اشىلاتىنىن ايتتى. جەنە ونىڭ شىعىنى قالالىق بيۋدجەتتەن ٶتەلٸتەن بولدى. بۇل ٶتە جاقسى باستاما. سول سەكٸلدٸ بٸز مىنا جەر مەسەلەسٸندە دە جەڭٸسكە جەتەمٸز. بٸز مىنا جەرگە ەسكەرتكٸش اشىلۋىن قانشا جىلدان بەرٸ قاراي كٶتەرٸپ كەلەمٸز. سٶزٸمٸزدٸڭ بەرٸ جەلگە ۇشىپ جاتاتىن. ەندٸ بٷگٸن ەكٸم مىرزا بٸر جىلدا وسىنى قولعا الىپ وتىر ەكەن, بٸز بۇنداي باستامانى قۇپتاعانىمىز جٶن, ەرينە.
مۇحتار تايجان, قوعام قايراتكەرٸ:
– بۇل مەسەلەنٸ ەڭ بٸرٸنشٸ قوعامدىق ۇيىمدار, ازاماتتىق بەلسەندٸ توپ ٶكٸلدەرٸ ايتىپ, كٶتەرٸپ, ەكٸمشٸلٸكتٸڭ قۇلاعىنا جەتكٸزدٸ. دەل وسى جەرگە ەسكەرتكٸش ورناتۋ مەسەلەسٸن قازٸر ەكٸمشٸلٸكتٸڭ ٶزٸ كٶتەرٸپ وتىر. تٸپتٸ, ەكٸم باۋىرجان بايبەكتٸڭ ٶزٸ كەلٸپ قاتىسۋى, جەنە ٶز اۋزىمەن ۋەدە بەرٸپ وتىرعانى كٶپتەگەن جايتتى اڭعارتادى. مىسالى سوڭعى جىلدارى ەكٸمشٸلٸك قالا ٸشٸندە مىناداي ٸس-شارالاردى ۇيىمداستىرۋعا رۇقسات بەرمەيتٸن ەدٸ. ٶزدەرٸ دە تىنىش جاتاتىن. بٸز ٶزٸمٸز دە بٸرنەشە رەت ٶتكٸزدٸك, دەل وسىنداي ٸس-شارانى. ەندٸ مىنا تاستىڭ ورنىنا, ەرينە, ەسكەرتكٸش قويىلۋى كەرەك. بۇل سٶزدٸ باسقا ەمەس, قالا ەكٸمنٸڭ ٶزٸ ايتتى. دەمەك, ەسكەرتكٸش ورناتىلادى. 23-24 جىل بولدى دەل وسى ەسكەرتكٸش ورناتۋ مەسەلەسٸنٸڭ كٶتەرٸلٸپ كەلە جاتقانىنا. اقىرى ماقساتقا جەتتٸك. ەندٸگٸ مەسەلە – قالاداعى ميرزويان كٶشەسٸنٸڭ اتاۋىن ٶزگەرتۋ بولۋى تيٸس. بۇل دا كەزەك كٷتتٸرمەس مەسەلە.
ماقسات جاقاۋ, ساياساتانۋشى:
– بۇل ەسكەرتكٸشتٸڭ اشىلۋى ۇزاق ۋاقىتتان بەرگٸ حالىقتىڭ كٶكەيٸندە جٷرگەن مەسەلە ەدٸ. ەسٸرەسە مىنا الماتىداي ٷلكەن شاھاردا تاريحي ماڭىزى جوعارى ساياسي قۋعىن-سٷرگٸن قۇرباندارىنا ەسكەرتكٸشتٸڭ اشىلۋى زاڭدىلىق بولاتىن. تاس بەلگٸنٸڭ ورنىنا كەشەندٸ ەسكەرتكٸش ورناتۋ تۋرالى مەسەەنٸ «ەدٸلەت» قورى بار, تاريح ينستيتۋتى بار, ساياسي قۋعىن-سٷرگٸن قۇرباندارىن ەسكە الۋ قاۋىمداستىعى بار, تاريحشىلار بار, زييالى قاۋىم ٶكٸدەرٸ بار كٶپتەن بەرٸ ايتىپ كەلە جاتىر ەدٸ. باۋىرجان قادىرعاليۇلىنىڭ ٶزٸ ايتقانداي, ارنايى بايقاۋ جارييالاۋ ارقىلى اتالعان ەسكەرتكٸش وسى جىلدىڭ سوڭىنا دەيٸن ورناتىلاتىنىن ەستٸپ قۋانىپ تۇرمىز. بۇل ەسكەرتكٸشتٸڭ ماڭىزدىلىعى جوعارى بولماق. بٸرٸنشٸدەن, يدەولوگييالىق جاعىنان. ەكٸنشٸدەن, ۇرپاق تەربيەلەۋدە كەشەگٸ ٶتكەنٸمٸزدٸ ۇرپاق ساناسىنا سٸڭٸرۋدە ٷلكەن قادام بولماق. بۇل ەسكەرتكٸشتٸڭ جاس ۇرپاققا ٶتكەن زامانالاردان اقپارات بەرٸپ تۇراتىن ماڭىزعا يە بولاتىنى سٶزسٸز.
دەۋرەن بابامۇراتوۆ, «بولاشاق» قوزعالىسىنىڭ جەتەكشٸسٸ:
– بٷگٸن 31 مامىر – ازالى كٷن, قارالى كٷن. بٸز نەشە جىل بولدى 31-ٸ كٷنٸ وسى قارا تاستىڭ تٷبٸنە كەلٸپ, گٷل شوقتارىن قويامىز. سوسىن ەسكەرتكٸش ورناتىلسا دەگەن مەسەلەنٸ ايتىپ جٷرگەنٸمٸزگە قانشا جىل بولدى... بۇل مەسەلە بٸزگە دەيٸن دە كٶتەرٸلگەن ەدٸ, ەندٸ بٸزبەن تٷيٸندەلەتٸنٸ جاقسى, ەرينە. 1992 جىلى مىنا قارا تاس ورناتىلعان ەدٸ وسى جەردە. سودان مٸنە, 24 جىل ٶتكەندە وسى جەرگە ەسكەرتكٸش ورناتىلاتىنىن قالا ەكٸمٸنٸڭ ٶزٸ ايتتى. بۇل –ٶتە قۋانىشتى جاعداي. بۇل – جەڭٸستٸ جاعداي. بۇل – ەسكەرتكٸش ۇلتتىق مۇراتتارىمىزدى ەيگٸلەي تٷسۋدٸڭ باستاماسى دەپ بٸلەمٸز. وسىدان كەيٸن 31- مامىردى باسقاشا ەسكە الۋ, ٶتكٸزۋ شارالارىن بەلگٸلەۋٸمٸز كەرەك. ول قانداي شارالار بولۋى مٷمكٸن, مەسەلەن: يزرايلدە بٸر كٷنٸ بٷكٸل ەل بٸر مينۋتتىق ٷنسٸزدٸك جارييالايدى. وسىنداي شارانى بٸزدە دە قولعا الۋعا بولادى. 31-مامىر كٷنٸ كٶشەلەردەگٸ ويىن-ساۋىق باعدارلامالاردى تىيىپ, جالپى ۇلتتىق ٷنسٸزدٸك جارييالاۋ كەرەك. بٸزگە دە سول قاجەت.
دەۋرەن قۋات, Abai.kz اقپاراتتىق پورتالىنىڭ باس رەداكتورى:
– قابانباي مەن ناۋرىزباي باتىر كٶشەلەرٸنٸڭ قيىلىسىنداعى ساياباقتىڭ ٸشٸندە مىنا بٸر قارا تاستىڭ قادالىپ تۇرعانىنا بٸرقانشا جىل بولدى. بىلتىر ەمەس, الدىڭعى جىلى وسى تاس بەلگٸنٸڭ اينالاسىنا 20-30 ادام جيىلىپ, قۋعىن-سٷرگٸن مەن اشتىق قۇرباندارىن ەسكە الىپ, رۋحتارىنا باعىشتاپ قۇران وقىعان ەدٸك. سول جيىندا مۇحتار تايجان ەكەۋمٸز قارا تاس قالقايىپ تۇرا بەرمەسٸن, ەسەرتكٸش اشىلسىن, وسىنى قالالىق ەكٸمشٸلٸكتەن تالاپ ەتەيٸك دەپ ۇسىنىس جاسادىق. ۇسىنىسىمىزدى سول جيىنداعى ەل اعالارى قولداعانىمەن, «بوسقا ەۋٸرەلەنەسٸڭدەر, ٸسكە اسپايدى» دەپ بٸر-اق كەسكەن. الايدا... مۇقاڭ سول كٷننٸڭ ەرتەڭٸندە قالالىق ەكٸمشٸلٸككە قوعام بەلسەندٸلەرٸنٸڭ اتىنان حات تاپسىردى. حاتىمىزعا «كٷتكەندەگٸدەي» جاۋاپ تا جەتتٸ «ەنتٸگٸپ». حاتتا: «الماتى قالاسىنداعى ساياباقتا ورىننىڭ تار بولۋىنا بايلانىستى ەسكەرتكٸش ورناتىلمايدى. ٶيتكەنٸ, اشتىق قۇرباندارىن ەسكە تٷسٸرەتٸن الىپ ەسكەرتكٸش «جاڭىلىقتا» تۇر. ول كەشەندٸ ەسكەرتكٸش - كسرو ەلدەرٸندە, قىتايدا, پولشادا, يراندا, اۆسترييادا, گەرمانييادا ت.ب. اشتىقتىڭ سالدارىنان كٶز جۇمعان جانداردىڭ باۋىرلاستىعىن, تاعدىرلاستىعىن ەسكە تٷسٸرەدٸ» دەگەنگە ساياتىن سٶزدەر جازىلىپتى. حاتتى وقىپ بولعان سوڭ, قالالىق ەكٸمدٸكتٸڭ قالىپتى شەشٸمٸنە قاشانعىداعىداي «قاپ» دەدٸك, كەيٸدٸك, تارىندىق. ارادا جىل ٶتكەن... مٸنە, جاڭا عانا, مەگاپوليسٸمٸزدٸڭ جاس ەكٸمٸ باۋىرجان بايبەك مىرزا جيىن جاساپ, بەلگٸ قاراتاستىڭ ورىنىندا كەلەسٸ جىلى كەشەندٸ ەسكەرتكٸش بوي كٶتەرەتٸندٸگٸن مەلٸم ەتتٸ. جەنە بىلاي دەدٸ:
«بۇل ەسكەرتكٸش – ۇرپاقتار جادىندا تەۋەلسٸزدٸكتٸڭ تەرەڭدٸگٸن, ونىڭ قۇنىن, باعا جەتپەس بايلىق ەكەنٸن بٸلٸپ ٶسۋٸنە جول اشادى. بۇل ەسكەرتكٸش – ەر بۋىن ۇرپاقتىڭ اشارشىلىقتان جازىقسىز قىرىلعان مييلليونداعان قانداسىمىزدىڭ, باۋىرلارىمىزدىڭ, اتا-بابامىزدىڭ رۋحىنا تەۋ ەتٸپ, تەۋەلسٸزدٸككە تەۋبا ايتار ورنى بولادى ويلايمىن!
تاريحقا – تاعزىم
.
نۇرگەلدٸ ەبدٸعانيۇلى
Abai.kz
