Osyǵan orai búgin Almaty qalasyndaǵy Naýryzbai batyr men Qabanbai batyr kósheleriniń qiylysyndaǵy saiabaqta qala ákimi Baýyrjan Baibektiń qatysýymen Stalin-Goloshekin tandemi qoldan jasaǵan Ashtyq pen qýǵyn-súrgin qurbandaryn eske alý jiyny ótti. Jiyn barysynda qala ákimi Baýyrjan Baibek myrza, atalǵan saiabaqtaǵy asharshylyq pen saiasi qýǵyn-súrgin qurbandaryna arnalǵan eskertkish ashylatynyn málimdedi. Osyǵan deiin Almaty qalasyndaǵy Naýryzbai batyr men Qabanbai batyr kósheleriniń qiylysyndaǵy saiabaqta Ashtyq pen saiasi qýǵyn-súrgin qurbandaryna arnalǵan qara tas qana qalqaiyp turǵan edi.
Sondai-aq, Ortalyq meshitte qýǵyn-súrgin qurbandarynyń rýhyna Quran baǵyshtalyp, as berilýde.
Aita keteiik, búgingi is-sharaǵa uzyn sany alpysqa jýyq adam qatysty. Eske alý jiynyna kelgenderdiń qatarynda aǵa býyn ókilderinen aqyn, jazýshy Muhtar Shahanov, belgili jazýshy Smaǵul Elýbai men qatar, Muhtar Taijan, Aidos Sarym qatysty.
Muhtar Shahanov, aqyn, qoǵam qairatkeri:
– Mynaý bizdiń qazaqtyń tarihynda basqa elderde bolmaǵan úlken bir qasiret boldy. Ol – asharshylyq. Asharshylyq qoldan uiymdastyryldy. Sóitip bir málimet boiynsha 4 million 100 myń qazaq qyryldy. Osynyń barlyǵy bizdiń úlken qasiretimiz. Eger sol jyldary sonshama qazaq qyrylmaǵan bolsa, bizdiń halqymyzdyń sany búginde 40 millionnan asyp jyǵylar ma edi?! Ókinishke orai, biz muny áli kúnge deiin aita da almai, jaza da almai keldik. Búgin ákim Baýyrjan Baibek jaqsy másele kóterdi. Asharshylyq pen saiasi qýǵyn-súrgin qurbandaryn ardaqtaý, ulyqtaý, urpaqqa jetkizý úshin myna turǵan tas belginiń ornyna eskertkish ashylatynyn aitty. Jáne onyń shyǵyny qalalyq biýdjetten óteliten boldy. Bul óte jaqsy bastama. Sol sekildi biz myna jer máselesinde de jeńiske jetemiz. Biz myna jerge eskertkish ashylýyn qansha jyldan beri qarai kóterip kelemiz. Sózimizdiń bári jelge ushyp jatatyn. Endi búgin ákim myrza bir jylda osyny qolǵa alyp otyr eken, biz bundai bastamany quptaǵanymyz jón, árine.
Muhtar Taijan, qoǵam qairatkeri:
– Bul máseleni eń birinshi qoǵamdyq uiymdar, azamattyq belsendi top ókilderi aityp, kóterip, ákimshiliktiń qulaǵyna jetkizdi. Dál osy jerge eskertkish ornatý máselesin qazir ákimshiliktiń ózi kóterip otyr. Tipti, ákim Baýyrjan Baibektiń ózi kelip qatysýy, jáne óz aýzymen ýáde berip otyrǵany kóptegen jaitty ańǵartady. Mysaly sońǵy jyldary ákimshilik qala ishinde mynadai is-sharalardy uiymdastyrýǵa ruqsat bermeitin edi. Ózderi de tynysh jatatyn. Biz ózimiz de birneshe ret ótkizdik, dál osyndai is-sharany. Endi myna tastyń ornyna, árine, eskertkish qoiylýy kerek. Bul sózdi basqa emes, qala ákimniń ózi aitty. Demek, eskertkish ornatylady. 23-24 jyl boldy dál osy eskertkish ornatý máselesiniń kóterilip kele jatqanyna. Aqyry maqsatqa jettik. Endigi másele – qaladaǵy Mirzoian kóshesiniń ataýyn ózgertý bolýy tiis. Bul da kezek kúttirmes másele.
Maqsat Jaqaý, saiasatanýshy:
– Bul eskertkishtiń ashylýy uzaq ýaqyttan bergi halyqtyń kókeiinde júrgen másele edi. Ásirese myna Almatydai úlken shaharda tarihi mańyzy joǵary saiasi qýǵyn-súrgin qurbandaryna eskertkishtiń ashylýy zańdylyq bolatyn. Tas belginiń ornyna keshendi eskertkish ornatý týraly máseeni «Ádilet» qory bar, Tarih institýty bar, Saiasi qýǵyn-súrgin qurbandaryn eske alý qaýymdastyǵy bar, tarihshylar bar, ziialy qaýym ókideri bar kópten beri aityp kele jatyr edi. Baýyrjan Qadyrǵaliulynyń ózi aitqandai, arnaiy baiqaý jariialaý arqyly atalǵan eskertkish osy jyldyń sońyna deiin ornatylatynyn estip qýanyp turmyz. Bul eskertkishtiń mańyzdylyǵy joǵary bolmaq. Birinshiden, ideologiialyq jaǵynan. Ekinshiden, urpaq tárbieleýde keshegi ótkenimizdi urpaq sanasyna sińirýde úlken qadam bolmaq. Bul eskertkishtiń jas urpaqqa ótken zamanalardan aqparat berip turatyn mańyzǵa ie bolatyny sózsiz.
Dáýren Babamuratov, «Bolashaq» qozǵalysynyń jetekshisi:
– Búgin 31 mamyr – azaly kún, qaraly kún. Biz neshe jyl boldy 31-i kúni osy qara tastyń túbine kelip, gúl shoqtaryn qoiamyz. Sosyn eskertkish ornatylsa degen máseleni aityp júrgenimizge qansha jyl boldy... Bul másele bizge deiin de kóterilgen edi, endi bizben túiindeletini jaqsy, árine. 1992 jyly myna qara tas ornatylǵan edi osy jerde. Sodan mine, 24 jyl ótkende osy jerge eskertkish ornatylatynyn qala ákiminiń ózi aitty. Bul –óte qýanyshty jaǵdai. Bul – jeńisti jaǵdai. Bul – eskertkish ulttyq murattarymyzdy áigilei túsýdiń bastamasy dep bilemiz. Osydan keiin 31- mamyrdy basqasha eske alý, ótkizý sharalaryn belgileýimiz kerek. Ol qandai sharalar bolýy múmkin, máselen: Izrailde bir kúni búkil el bir minýttyq únsizdik jariialaidy. Osyndai sharany bizde de qolǵa alýǵa bolady. 31-mamyr kúni kóshelerdegi oiyn-saýyq baǵdarlamalardy tyiyp, jalpy ulttyq únsizdik jariialaý kerek. Bizge de sol qajet.
Dáýren Qýat, Abai.kz aqparattyq portalynyń bas redaktory:
– Qabanbai men Naýryzbai batyr kósheleriniń qiylysyndaǵy saiabaqtyń ishinde myna bir qara tastyń qadalyp turǵanyna birqansha jyl boldy. Byltyr emes, aldyńǵy jyly osy tas belginiń ainalasyna 20-30 adam jiylyp, Qýǵyn-súrgin men ashtyq qurbandaryn eske alyp, rýhtaryna baǵyshtap quran oqyǵan edik. Sol jiynda Muhtar Taijan ekeýmiz qara tas qalqaiyp tura bermesin, esertkish ashylsyn, osyny qalalyq ákimshilikten talap eteiik dep usynys jasadyq. Usynysymyzdy sol jiyndaǵy el aǵalary qoldaǵanymen, «bosqa áýirelenesińder, iske aspaidy» dep bir-aq kesken. Alaida... Muqań sol kúnniń erteńinde qalalyq ákimshilikke qoǵam belsendileriniń atynan hat tapsyrdy. Hatymyzǵa «kútkendegidei» jaýap ta jetti «entigip». Hatta: «Almaty qalasyndaǵy saiabaqta orynnyń tar bolýyna bailanysty eskertkish ornatylmaidy. Óitkeni, ashtyq qurbandaryn eske túsiretin alyp eskertkish «Jańylyqta» tur. Ol keshendi eskertkish - KSRO elderinde, Qytaida, Polshada, Iranda, Avstriiada, Germaniiada t.b. ashtyqtyń saldarynan kóz jumǵan jandardyń baýyrlastyǵyn, taǵdyrlastyǵyn eske túsiredi» degenge saiatyn sózder jazylypty. Hatty oqyp bolǵan soń, qalalyq ákimdiktiń qalypty sheshimine qashanǵydaǵydai «qap» dedik, keiidik, taryndyq. Arada jyl ótken... Mine, jańa ǵana, megapolisimizdiń jas ákimi Baýyrjan Baibek myrza jiyn jasap, belgi qaratastyń orynynda kelesi jyly keshendi eskertkish boi kóteretindigin málim etti. Jáne bylai dedi:
«Bul eskertkish – urpaqtar jadynda Táýelsizdiktiń tereńdigin, onyń qunyn, baǵa jetpes bailyq ekenin bilip ósýine jol ashady. Bul eskertkish – ár býyn urpaqtyń asharshylyqtan jazyqsyz qyrylǵan miilliondaǵan qandasymyzdyń, baýyrlarymyzdyń, ata-babamyzdyń rýhyna táý etip, Táýelsizdikke táýba aitar orny bolady oilaimyn!
Tarihqa – taǵzym
.
Nurgeldi Ábdiǵaniuly
Abai.kz
