قارتتارىن قازىناعا بالاعان حالقىمىزدىڭ اسىل قاسيەتٸن بويىنا سٸڭٸرگەن ەلباسىمىزدىڭ ٷلكەنگە قۇرمەت كٶرسەتٸپ, كٸشٸگە ٸزەتتٸلٸك تانىتىپ, ەل باسقارۋدا اتا-بابالارىمىز سالعان سارا جولىن ۇستانعانىنا تاريح كۋە.
شىنىندا, ەل ەڭسەسٸنٸڭ تٸك, مۇراتىنىڭ اسقاق, مەرەيٸنٸڭ ٷستەم بولۋى مەملەكەتتٸ باسقاراتىن باسشى مەن ونىڭ ساياساتىن جٷرگٸزٸپ وتىراتىن قوسشىلارىنا تٸكەلەي بايلانىستى. سوندىقتان, حالقىمىز ەلٸمساقتان ەل بيلەگەن حانداردىڭ حاق پٸكٸرٸنە جٷگٸنگەن, «تۋرا بيدە تۋعان جوق, تۋعاندى بيدە يمان جوق» دەپ بيلەردٸڭ ەدٸل شەشٸمٸن بويىنا سٸڭٸرگەن, «اسىپ تۋعان ازامات, حالىققا ٷلكەن بەل بولار» دەپ ادال باسشىنىڭ سوڭىنان ەرگەن.
مۇنداي تەجٸريبەنٸ ەلەمدٸك ساياساتتان ەلٸ ۇشىراتۋعا بولادى.
سينگاپۋردىڭ ەل قۇرمەتٸنە بٶلەنگەن پرەزيدەنتٸ لي كۋانگ يۋ سۇڭعىلا باسشى رەتٸندە ٶز ەلٸنٸڭ عانا ەمەس جاھاننىڭ بٸرنەشە مەملەكەتتەرٸندەگٸ اقىل-ويدىڭ تاۋسىلماس قازىناسى ٸسپەتتٸ زييالى قاۋىمىنىڭ باسىن بٸرٸكتٸرٸپ, ولاردىڭ ينتەللەكتۋالدىق قابٸلەتٸن سينگاپۋردى سەرپٸندٸ ەلگە, قۋاتتى مەملەكەتكە اينالدىرۋ ٸسٸنە جۇمىلدىردى. سينگاپۋردٸڭ جٷرٸپ ٶتكەن جولى قارييالاردىڭ, باعاسى بيٸك, بەسٸ زور اسىلداردىڭ جولى ەكەنٸن ٶزگەلەرگە پاش ەتە بٸلدٸ. اقساقالدان اقىل سۇراپ جٷگٸنگەن, باتاسىن الىپ, قۇرمەت تۇتىپ ساياسات ساڭلاعى بۇدان ەش ۇتىلعان جوق بولاتىن.
ون سەگٸزٸنشٸ عاسىردا ٷش جٷزدٸڭ باسىن بٸرٸكتٸرگەن ابىلاي بابامىز ۇلان-عايىر قازاق جەرٸنە كٶز الارتقان ورىستىڭ سودىر توقپاعىنا, قىتايدىڭ جىمىسقى وسپاعىنا بٸردە نايزاسىن, بٸردە ايلاسىن جۇمساپ, شەبەر ديپلوماتييالىق ساياساتپەن ەكەۋٸنە دە بودان بولماي, ۇلتتىق تەۋەلسٸزدٸگٸمٸزدٸ ساقتاي بٸلگەن ەكەن. ادامدا ارمان تاۋسىلعان با, كٶز جۇمارىندا اقىلمانى بۇحار بابامىزعا: «مەن ەل بيلەگەن جاۋگەرشٸلٸك زاماندا قان كٶپ تٶگٸلدٸ, حالقىمنىڭ باسىن بٸرٸكتٸرە المادىم, ەكٸنشٸدەن, كٶشپەلٸ حالىققا جەر ەمشەگٸن ەمۋدٸ ٷيرەتە الماي كەتٸپ بارامىن, ٷشٸنشٸدەن, قالا-كەنتتەر سالۋعا ٷلگەرمەدٸم», – دەگەن ٶكٸنٸشٸن ايتقان ەكەن.
سارابدال ساياساتشى ن.نازارباەۆ ابىلاي بابامىزدىڭ اقجولىن جالعاپ, قاس-قاعىم سەتتە تەۋەلسٸزدٸگٸمٸزدٸ تۇعىرلى قىلىپ, شەكارامىزدى بەكٸتٸپ, حالقىن ورتاق ماقساتقا جۇمىلدىردى, سان حالىقتى بٸر ۇلتتىڭ بالاسىنداي ۇعىستىردى, الاشتىڭ ايبىنىن اسىرىپ, ايدىنىن تاسىتىپ, ارقا تٶسٸندە استانا تۇرعىزىپ, قازاق اتىن ەلەمگە پاش ەتتٸ.
دەل سول كەزدە ەلباسىمىز ەلوردانى الماتىدان اقمولا قالاسىنا كٶشٸرۋ تۋرالى تاعى بٸر باتىل قادام جاسادى. ٶتپەلٸ كەزەڭنٸڭ ٶكپەك جەلٸ قوس ٶكپەدەن قىسقان سول مەزگٸلدە استانانى كٶشٸرۋ اقىلعا سىيماستاي بولىپ كٶرٸنگەن بولاتىن.
ەرينە, باستاپقىدا بۇل باستاماعا قارسىلىق بٸلدٸرگەندەر دە, تٷسٸنٸستٸك تانىتقاندار دا بولدى. الايدا, ەلباسىنىڭ سارابدال ساياساتىنىڭ نەتيجەسٸندە العا قويعان ستراتەگييالىق ماقساتتارىمىز جٷزەگە اسىرىلىپ, ەلٸمٸز تاڭداعان جولدىڭ دۇرىستىعىنىڭ ايقىن دەلەلٸ بولدى.
تۇڭعىش پرەزيدەنتٸمٸز نۇرسۇلتان نازارباەۆ پارلامەنت سەسسيياسىنىڭ جالپى وتىرىسىندا ەلوردانى الماتىدان رەسپۋبليكانىڭ ورتالىق ٶڭٸرٸ اقمولاعا كٶشٸرۋ جٶنٸندەگٸ تاريحي يدەياسىن پاش ەتٸپ, 1994 جىلدىڭ 6 شٸلدەسٸندە جاڭا استانا, ەلوردا دەگەن ۇعىمدار العاش رەت تاريح ساحناسىنا شىعىپ, قازاق ساناسىندا مەڭگٸلٸك سالتانات قۇردى.
ەلباسىنىڭ: «جاڭا استانا ەلدٸگٸمٸزدٸڭ ايبىنى بولادى, ەكونوميكامىزدىڭ لوكوموتيۆٸ بولادى. ەلٸ-اق ارقا تٶسٸندە ەلەمدە تەڭدەسٸ جوق قالا تۇرعىزامىز» دەگەن سۇڭعىلا سەۋەگەيلٸگٸن تاريح تارازىلادى, ۋاقىت دەلەلدەدٸ. استانا تاريحى ەلباسىنىڭ ەرەن تۇلعاسىن, قايراتكەرلٸك, ساياساتكەرلٸك ٸس-قيمىلدارىن ايقىن سيپاتتايدى.
ەلەم ەلدەرٸنٸڭ استانا سالۋ تاريحىنا قاتىستى بٸرەر مىسال.
فيلوسوفييا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى, پروفەسسور امانگەلدٸ ايتالى بىلاي دەگەن بولاتىن: «زامانىندا جاڭا استانا سانكت-پەتەربۋرگ – جاڭا ساياساتتىڭ سيمۆولى بولدى. بٸرٸنشٸ پەتر استانانى جاڭادان جاساۋ, ٶزگەرتۋ جوسپارلارىمەن تۋعان جوق, ٶزٸنەن بۇرىنعى ٸزاشارلارىنىڭ, مەملەكەت قايراتكەرلەرٸنٸڭ وي-ارمانىن, ٸسٸن جالعاستىردى».
اقش-تا استانا تاڭداۋ مەسەلەسٸ داۋعا اينالعان: سولتٷستٸكتەگٸلەر سولتٷستٸكتە, وڭتٷستٸكتەگٸلەر وڭتٷستٸكتە بولعانىن قالاعان. ۋاقىتشا استانانىڭ – فيلادەلفييانىڭ تۇرعىندارى تاڭداۋ ولاردىڭ قالاسىنا تٷسەتٸنٸنە كٷمەندانبادى. دجوردج ۆاشينگتون ەلدٸڭ باسىن قوساتىن جولدى ٸزدەدٸ. سوندىقتان استانانىڭ ورنىن سولتٷستٸك شتاتتار مەن وڭتٷستٸك شتاتتاردىڭ قيىلىسقان تۇسىنان, فەدەرالدىق جەرگە سالدى.
فيلوسوف وسۆالد شپەنگلەر «ۇلتتار دەگەنٸمٸز – قالا سالۋشى حالىقتار» دەگەن ەدٸ.
بٷگٸن تەۋەلسٸزدٸكتٸڭ ارقاسىندا قازاق ۇلتى قالا سالۋشى ٶركەنيەتتٸ ۇلتتاردىڭ قاتارىنان تابىلدى.
يە, بٷگٸندە باس ارحيتەكتورى ەلباسىنىڭ ٶزٸ بولىپ تابىلاتىن نۇر-سۇلتان قالاسى ۇلان-عايىر مەملەكەتٸمٸزدٸڭ كٷرەتامىرىنا, حالقىمىزدىڭ قاسيەتتٸ شاڭىراعىنا, جاھانعا تانىلعان جۇرتىمىزدىڭ ايدىنى مەن ايبىنىنا, ەلەمدٸك دەڭگەيدەگٸ ساياسي, مەدەني, ەكونوميكالىق شارالار ٶتكٸزەتٸن ەلورداعا اينالدى.
ەلٸمٸزدٸڭ جٷرەگٸن ٶركەندەتۋ وبلىستار اراسىنداعى بايلانىستى كٷشەيتۋدٸڭ جەنە جاڭا رىنوكتار اشۋدىڭ تەگەۋرٸندٸ ىنتالاندىرعىشىنا اينالدى.
بٷگٸندە نۇر-سۇلتان قالاسى – ەكونوميكاسى قارىشتاپ دامىپ كەلە جاتقان تەۋەلسٸز قازاقستاننىڭ جارقىن سيمۆولى, ەلٸمٸزدٸڭ ەلەمدٸك ارەناداعى بەينەسٸ. ەلباسىنىڭ: «بارشامىزدى تەۋەلسٸزدٸكتٸڭ ۇلى رۋحى جەبەيدٸ, بٸرٸكتٸرەدٸ, بويىمىزعا قۋات بەرٸپ, سەنٸمٸمٸزدٸ نىعايتادى. ول التىن كٷنٸ جارقىراپ, التىن قىرانى قالىقتاعان قازاق ەلٸنٸڭ اشىق اسپانى استىندا دٷنيەگە كەلگەن ەربٸر سەبيدٸڭ جٷرەگٸنە ورنايدى.
ول ەربٸر ازاماتتىڭ جٷرەگٸندە, شاڭىراقتىڭ تٶرٸندە, ەلٸمٸزدە بوي كٶتەرگەن ەربٸر ٷيدە, ەربٸر قالا مەن اۋىلدا سالتانات قۇرادى. ول بٸزدٸڭ ەكونوميكامىزدىڭ ٶسٸمٸمەن, ەربٸر جاڭا ٶندٸرٸس ورنىمەن, ۇلان-عايىر وتانىمىزعا تٶسەلگەن ەربٸر كٷرە جولمەن, دالا تٶسٸنە ٶنگەن ەربٸر توننا التىن دەنمەن نىعايادى», – دەگەن تٸلەگٸنە تٸلەك قوسساق, جۇدىرىقتاي جۇمىلا ەل ٷشٸن ەڭبەك ەتٸپ, ساق زامانىنداعى بي اتامىزدىڭ: «ارماننىڭ جولى قيقالاڭ, ادالدىڭ جولى تٶتە ەدٸ. جاقسى-جامان ەركٸمنٸڭ اراسىنان ٶتەدٸ. ارازداسپاي, تالاسپاي, تاتۋ جٷرسەڭ نە ەتەدٸ. ىنتىماعى بار بولسا, بۇل دٷنيەنٸڭ قىزىعى بەرٸنە تٷگەل جەتەدٸ» – دەگەن اتالى سٶزٸن ەسٸمٸزدە ۇستايىق.
«ۇلىم دەگەن ەلٸ باردا, ەلٸم دەگەن ۇلى بار», ەلباسىنىڭ تۋعان حالقىنا سٸڭٸرگەن ٶلشەۋسٸز ەڭبەگٸن باعالاپ, دۇرىس سارالاپ, اۋىزبٸرشٸلٸك تانىتىپ, ساياسي مەدەنيەتٸ جوعارى ەل ەكەندٸگٸمٸزدٸ ەماندا پاش ەتٸپ جٷرەيٸك دەيمٸن.
ميربولات ەرساەۆ
باتىس قازاقستان وبلىستىق تاريحي-ٶلكەتانۋ مۋزەيٸنٸڭ ديرەكتورى
