قازاقستان حالقى اسسامبلەياسىنىڭ مٷشەسٸ رەتٸندە مەن ەلٸمنٸڭ بٷگٸنٸ مەن ەرتەڭٸنە بەيجاي قاراي المايمىن. وسى ەلدە كٸندٸك قانىم تامىپ, وسى ەلدٸڭ توپىراعىندا اۋناپ ٶستٸم. مەن قازاقستاننىڭ سٶز جٷزٸندەگٸ ەمەس, ٸس جٷزٸندەگٸ پاتريوتىمىن.
وسى سەبەپتٸ دە مەملەكەتتٸك تٸلدٸ بٸلمەيتٸن بارشا قازاقستاندىقتارعا ٷن قاتقىم كەلەدٸ. جوق, بۇل ولاردى جازعىرۋ ەمەس. ايىپتاۋدان اۋلاقپىن. كٸسٸ باسىنان كەمشٸلٸك ٸزدەۋ قانىمدا جوق قاسيەت. بٸراق, ايتىلماسا سٶز اتاسى ٶلەدٸ.
مەنٸڭ قازاق تٸلٸنە قاتىستى ٷندەۋٸم وسى ەلدە ٶمٸر سٷرەتٸن بارشا ۇلت پەن ۇلىستىڭ جٷرەگٸنە جەتەدٸ دەگەن سەنٸمدەمٸن.
وسى وتىز جىلدا مەملەكەتتٸك تٸلدە تٶرگە وزدىرۋ ٷشٸن تولايىم جۇمىس جاسالدى. قازاق تٸلٸنٸڭ ستاتۋسىن كٶتەرۋدە مەملەكەتتٸك دەڭگەيدە جوبالار ەزٸرلەندٸ. جىل سايىن قازىنادان قوماقتى قاراجات بٶلٸنٸپ وتىر. قازاق تٸلٸن قولداۋعا باعىتتالعان پرەزيدەنتتٸك قور قۇرىلعان. بۇل مەسەلەگە ەلباسى نۇرسۇلتان نازارباەۆ تا, پرەزيدەنت قاسىم-جومارت توقاەۆ تا ۇدايى كٶڭٸل بٶلٸپ, قازاق تٸلٸنٸڭ مەسەلەسٸن بيٸك مٸنبەردە سٶز ەتۋدە.
جالپى, ەلٸمٸزدەگٸ تٸلدٸك ساياسات ساۋاتتى جٷرگٸزٸلٸپ كەلدٸ. بٸر تٸلدٸڭ ابىرويىن اسىرىپ, ەندٸ بٸرەۋٸنٸڭ ار-نامىسىن تابانعا تاپتاۋ سەكٸلدٸ سولاقاي ساياساتتان ادا بٸزدٸڭ مەملەكەت. جالپى, تٸل مەسەلەسٸنە كەلگەندە ەموتسييا مەن اسىعىستىققا جول بەرٸلمەۋ كەرەك.
بۇل ساياساتتىڭ نەتيجەسٸ دە كٶزگە كٶرٸنٸپ كەلەدٸ. قازاق تٸلٸنٸڭ قازٸرگٸ جاعدايىن 90-جىلعى احۋالمەن سالىستىرا المايسىز. تەۋەلسٸزدٸكتٸڭ ەلەڭ-الاڭىندا مەملەكەتتٸك تٸلدٸ بٸلمەيتٸن ازاماتتاردىڭ سانى 70 پايىزعا جۋىقتايتىن ەدٸ, ال قازٸر قازاق تٸلٸن بٸلەتٸندەردٸڭ ٷلەسٸ 70 پايىزدان اسىپ-جىعىلىپ وتىر.
مەملەكەتتٸك تٸل كەزەڭ-كەزەڭٸمەن ٶزٸنٸڭ تۇعىرىنا كٶتەرٸلٸپ, ٶزٸنٸڭ ستاتۋسىنا ساي سۇرانىسقا يە بولۋدا. ەلبەتتە مۇنىڭ بەرٸ قۋاندىرماي قويمايدى.
ەيتسە دە, تەۋەلسٸزدٸك العانىمىزعا 30 جىلعا جۋىقتاسا دا قازاق تٸلٸن مەڭگەرمەگەن ازاماتتاردىڭ بار ەكەنٸ كٶڭٸل قىنجىلتادى. قازاقستاندىقتىڭ 30 پايىزعا جۋىعى مەملەكەتتٸك تٸلدٸ بٸلمەيدٸ. بۇل ٷلكەن ولقىلىق!
بۇدان بٶلەك, مەملەكەتتٸك تٸلدٸ بٸلمەيتٸن, بٸلسە دە شالا-پۇلا سٶيلەيتٸن جاڭا بۋىن ەرجەتٸپ كەلەدٸ. بۇل ولاردىڭ ساعاتتاپ ينتەرنەتتٸڭ الدىندا وتىرۋىمەن بايلانىستى. بٷگٸنگٸ بۋىننىڭ اراسىندا ەدەبيەتتەن الىستاپ كەتكەندەر كٶپ. سٶزدٸك قورىن تولىقتىرعىسى كەلەتٸندەر كٸتاپ وقىعاندا عانا كٶكٸرەك كٶزٸ اشىلادى. بۇل پروتسەسس ەرٸ قاراي دا جالعاسا تٷسسە رۋحاني دەگراداتسيياعا ۇشىراۋىمىز ەبدەن مٷمكٸن.
ٷشتٸلدٸلٸك تۋرالى ايتقاندا ەلباسى ەركەزدە قازاق تٸلٸنٸڭ ايرىقشا ستاتۋسىن ايقىنداپ, ٷش تٸلدٸڭ ٸشٸندە بٶلە-جارا كٶرسەتەدٸ. بۇل تەگٸن ەمەس. تٷپتەپ كەلگەندە, قازاق تٸلٸ وسى مەملەكەتتەگٸ ونداعان ۇلت پەن ۇلىستى بٸر جۇدىرىققا جۇمىلدىراتىن, بٸرٸكتٸرەتٸن كٷشكە اينالۋى كەرەك.
مەسەلەن, ەگەر ەرتەڭگٸ كٷنٸ 18 ملن قازاقستاندىقتىڭ بارلىعى تٶسەگٸنەن تۇرا سالا, بٸر-بٸرٸن «قايىرلى تاڭ!» دەپ قارسى السا جەنە قازاقشا سٶيلەپ كەتسە بٸزدٸڭ ارامىزداعى قامالدار قۇلاپ, بٸر-بٸرٸمٸزدٸ دۇرىس تٷسٸنەر ەدٸك. تٸل جاقىنداستىراتىن فاكتور!
بٸر تٸلدٸ قوعامدا ۇرىس-كەرٸس تە سيرەك بولادى. قازاقشا ايتقاندا, بٸر بٸرٸمٸزگە باۋىرداي جاقىن بولامىز.
بۇعان مىسال – مەنٸڭ ٶزٸم. قازاقتٸلدٸ ورتادا, قازاقتٸلدٸ ازاماتتاردىڭ اراسىندا جيٸ بولامىن. بٸراق ەشكٸم دە, ەشقاشان دا مەنٸڭ قاي ۇلتتىڭ ٶكٸلٸ ەكەنٸمدٸ قازبالاپ سۇراعان ەمەس! سەبەبٸ نەدە? سەبەبٸ مەن ولارمەن قازاق تٸلٸندە سٶيلەسەمٸن. قازاقتىڭ دەستٷر-جورالعىسىن, ەدەت-داعدىسىن, مەدەنيەتٸن, مەنتاليتەتٸن, ٶمٸر سالتىن, تٷپتەپ كەلگەندە, جان دٷنيەسٸن جاقسى بٸلەمٸن. تٸپتٸ سۇراپ جاتسا, باتا بەرۋگە دە ەزٸرمٸن.
وسىدان بٸراز بۇرىن قازاق تٸلٸن لاتىن ەلٸپبيٸنە كٶشٸرۋ تۋرالى شەشٸم قابىلداندى. بۇل مەملەكەت پەن حالىق مٷددەسٸن ەسكەرٸپ قابىلدانعان, ماڭىزدى شەشٸم.
قازاق تٸلٸنٸڭ كٷن ٶتكەن سايىن كٶكجيەگٸ كەڭەيٸپ كەلەدٸ. بٸز بۋىن الماسۋ كەزەڭٸندەگٸ تاريحي سەتتٸڭ كۋەسٸ بولۋدامىز. اعا بۋىن ٷشٸن ونىڭ ٸزٸن باسقان كەيٸنگٸ بۋىن ٷشٸن دە قازاق تٸلٸن بٸلۋ قاجەتتٸلٸككە اينالدى. مەملەكەتتٸك تٸلدٸ بٸلۋ – بٸزدٸڭ ازاماتتىق ھەم ادامي پارىزىمىز. بۇل تۋرالى اتا زاڭىمىزدا دا تايعا تاڭبا باسقانداي جازىلعان.
بۇل ٷندەۋٸمدٸ اسسامبلەيانىڭ الماتى وبلىسى عانا ەمەس, قازاقستان بويىنشا بارلىق مٷشەلەرٸنە ارنايمىن. وسى جىلدار بويىنا بٸزدەر تەك ٶزٸمٸزدٸڭ ۇلتتىق مەسەلەمٸزدٸ شەشۋمەن اينالىستىق. مەدەنيەتٸمٸزدٸ, تٸلٸمٸزدٸ, دەستٷرٸمٸزدٸ دامىتتىق. مەملەكەت وسى جولدا بٸزگە بارىنشا جاعداي جاسادى. ەلٸ دە دەمەپ, قولداپ كەلەدٸ. مورالدىق تۇرعىدان عانا ەمەس, ماتەريالدىق تۇرعىدان دا قول ۇشىن سوزۋىن توقتاتقان ەمەس.
پوستكەڭەستٸك كەڭٸستٸكتەگٸ بٸردە-بٸر مەملەكەت از ۇلتتارعا دەل مۇنداي دەڭگەيدە قارايلاسىپ وتىرعان جوق. قازاقتىڭ قانىندا بار كەڭپەيٸلدٸلٸك پەن بەكزاتتىقتىق نەتيجەسٸندە بٸزدەر, باسقا ۇلتتار ٶزٸمٸزدٸڭ ۇلتتىق يدەنتٸلٸگٸمٸزدٸ ساقتاپ قالدىق. سوندىقتان دا قازٸر بٸز جاقسى ٶمٸر سٷرەمٸز, ەشكٸمنەن كەمدٸك كٶرٸپ وتىرعان جوقپىز.
الايدا بٷگٸنگٸ كٷنٸ جاعداي ٶزگەردٸ. مەنٸڭشە, بٸزدٸڭ ٶمٸرٸمٸزگە ٶزگەرٸس ەنگٸزەتٸن كەز كەلدٸ. قازٸرگٸ تٸلمەن ايتقاندا, «رەستارت» جاسايتىن ۋاقىتقا كەلدٸك.
بۇل نەنٸ اڭعارتادى? بۇل بۇدان بىلاي قازاقستاندا تۇراتىن تٷرلٸ ەتنوستار ٶزٸنٸڭ ۇلتتىق قۇندىلىعىنان بٶلەك قازاق حالقىنىڭ تاريحىن, ٶمٸر سالتىن, بولمىس-بٸتٸمٸن, دەستٷر-سالتىن, مەدەنيەتٸن, تٸلٸن مەڭگەرٸپ قانا قويماي, ونىڭ ناسيحاتىن جاساۋى تيٸس دەگەندٸ بٸلدٸرەدٸ.
بىلايشا ايتقاندا, بۇداي بىلاي بٸز ٶزٸمٸزدٸڭ «جىلى ۇيامىزدان» شىعىپ, ۇلتتىق ەرەكشەلٸك تۇرعىسىنان ٶزٸمٸزدٸ ٶزگەلەردەن بٶلە-جارا قاراۋدى توقتاتۋىمىز كەرەك. قازاقتىڭ ورتاسىنا بەيٸمدەلەتٸن كەز كەلدٸ. قازاقتٸلدٸ ورتادا ٶزٸمٸزدٸ ەركٸن سەزٸنەتٸن كەز كەلدٸ. قازاققا قاتىسى بار قۇندىلىقتاردىڭ بەرٸن كٶرٸپ-بٸلٸپ, قابىلداپ, ٶز دٷنيەمٸزدەي باۋىرىمىزعا تارتاتىن شاققا جەتتٸك. بۇل بٸزدٸڭ ەتنوس رەتٸندە جوعالۋىمىزدى بٸلدٸرمەيدٸ. بٸزدٸڭ ۇلتتىق ەرەكشەلٸگٸمٸزدٸ ەشكٸم تارتىپ الماسى انىق, تەك بۇدان بىلاي قازاقتىڭ ۇلتتىق قۇندىلىقتارىن بويىمىزعا سٸڭٸرۋ كەرەكپٸز. ودان ٶزگە جول جوق. كٶپۇلتتى قازاقستاندى بٸرٸكتٸرۋدٸڭ ەڭ ٸزگٸ جولى – وسى.
وسى ورايدا قازاقستان حالقى اسسامبلەياسى «مەملەكەتتٸك تٸلدٸ ۇلىقتايىق» اتتى ۇزاق مەرزٸمدٸ جوبانى قولعا السا, قۇبا-قۇپ بولار ەدٸ. وسى جوباسىنىڭ اياسىندا مەملەكەتتٸك تٸلدٸ ۇلىقتاپ, ونىڭ ناسيحاتىن جاساۋدى قولعا السا, قازاقشا بٸلمەيتٸن ەتنوس ٶكٸلدەرٸن قازاقتٸلدٸ ورتاعا الىپ بارساق, تٸلدٸ دامىتۋعا قوسقان ٷلەسٸمٸز بولار ەدٸ.
قازاقتٸلدٸ ورتا ٶز-ٶزٸنەن قالىپتاسىپ كەلەدٸ. بۇل بٸز سەكٸلدٸ ەتنوستاردان مەملەكەتتٸك تٸلگە دەگەن كٶزقاراستى ٶزگەرتۋدٸ تالاپ ەتەدٸ.
ايتادى عوي: «قازاق قازاقپەن قازاقشا سٶيلەسسٸن». مەن باسقاشا ايتار ەدٸم: «قازاقستاندىق قازاقستاندىقپەن قازاقشا سٶيلەسسٸن». اللا بۇيىرسا وسىعان جەتەمٸز!
«مەملەكەتتٸك تٸل – بٸزدٸڭ تٸل! بٸز سىيلاماساق, كٸم سىيلايدى? بٸز قورعاماساق, كٸم قورعايدى? بٸز ساقتاماساق, كٸم ساقتايدى»!
اتساليم يديگوۆ
قازاقستان حالقى اسسامبلەياسى
الماتى وبلىستىق فيليالىنىڭ مٷشەسٸ,
قوعام قايراتكەرٸ, جۋرناليست
