اەس سالۋدىڭ ارتىقشىلىعى قانداي? قاي مەملەكەتتەر اتوم ەنەرگەتيكاسىنىڭ وڭ نەتيجەسٸن كٶرٸپ وتىر? بۇل جٶنٸندە عىلىم اكادەميياسىنا قاراستى مەتاللۋرگييا ينستيتۋتىنىڭ سيرەك كەزدەسەتٸن ەلەمەنتتەر زەرتحاناسىنىڭ ينجەنەرٸ ەرمەك ەمٸرۇلى قوجامسٷگٸروۆ ايتىپ بەردٸ.
– قازٸر قوعامدا اەس سالۋ مەسەلەسٸ قىزۋ تالقىعا سالىنىپ جاتىر. مامان رەتٸندە سٸزدٸڭ پٸكٸرٸڭٸزدٸ بٸلسەك...
– جەكە ازاماتتىق كٶزقاراسىم بويىنشا, قازاقستانعا اەس اۋاداي قاجەت. تەك بٸرەۋٸ ەمەس, مٷمكٸندٸك بولسا بولاشاقتا باتىس, شىعىس, وڭتٷستٸك جەنە سولتٷستٸك ٶڭٸردە تٶرت ستانتسييا سالىنۋى كەرەك دەپ ويلايمىن. مىسالى, بٸر وڭتٷستٸك كورەيانىڭ ٶزٸندە 26 اتوم رەاكتورى جۇمىس ٸستەيدٸ. دٷنيەجٷزٸندەگٸ قۋاتى جاعىنان ەڭ مىقتى, ەڭ ٷلكەن اەس وسى ەلدە. قازٸر وڭتٷستٸك كورەيا تۇراقتى, كەپٸلدەندٸرٸلگەن, ارزان ەنەرگييا كٶزٸنٸڭ ارقاسىندا دامىپ كەلەدٸ. ال اقش-تا 142 اتوم رەاكتورى, جاپونييادا 52 اتوم رەاكتورى بار. سول سيياقتى فرانتسييا ەلەكتر ەنەرگيياسىنىڭ 80 پايىزدان استامىن اەس ارقىلى قامتاماسىز ەتٸپ وتىر. ەلەمنٸڭ دامىعان ەلدەرٸ, ەيگٸلٸ G7, G8-گە كٸرەتٸن مەملەكەتتەردە اتوم ەنەرگەتيكاسى ايتارلىقتاي جوعارى دەڭگەيدە دامىعان. نەگە دەسەڭٸز, اتوم ەنەرگەتيكاسى مەملەكەتتٸڭ ەكونوميكالىق دامۋىنىڭ لوكوموتيۆٸ. سوندىقتان قازاقستاندا دا اەس سالىنسا, ول بٷكٸل ەلٸمٸزدٸڭ دامۋ درايۆەرٸ بولا الادى. تٸپتٸ, اەس-تىڭ ارقاسىندا باسقا دا ٶندٸرٸستەرگە جان بٸتۋٸ ەبدەن مٷمكٸن.
– ەگەر اەس سالىنسا, قازاقستاندى ەنەرگەتيكالىق قاۋٸپسٸزدٸكپەن تۇتاستاي قامتاماسىز ەتە مە?
– ەلٸمٸزدە كەڭەس وداعى كەزٸندە اقتاۋ قالاسىندا دٷنيەجٷزٸندەگٸ بٸرٸنشٸ رەاكتور ٸسكە قوسىلعان. ەۋەلگٸدە فورت-شەۆچەنكو قالاسىنداعى BN 350 رەاكتورى, كەيٸن ونى ماڭعىستاۋ ەنەرگييا كومبيناتى دەپ اتادى. بۇل ەكسپەريمەنتالدى رەاكتور تالاي جىل ەشقانداي اقاۋسىز جۇمىس ٸستەدٸ. بٸراق نەلٸكتەن حالىق راديوفوبييادان اجىراماي وتىر? الايدا, ەلٸمٸزدٸڭ تەۋەلسٸز مەملەكەت بولعانىنا 30 جىلدان استى. قازاقستان ۋران, مۇناي, مىس, مىرىش ٶندٸرۋدە كٶشباسشى ەلگە اينالعان. وسىنىڭ بەرٸن يگەرٸپ وتىرعاندا, نەگە اەس-تٸ باسقارا الماسقا? حالىقتىڭ بويىنداعى ٷرەي مەن قورقىنىشقا سەبەپ – حيروسيماداعى, فۋكۋسيماداعى, چەرنوبىلداعى اپاتتى وقيعا. ەگەر بٸز قاۋٸپسٸزدٸك ەرەجەسٸ مەن تالابىن ساقتاساق, اەس تە پايدالانۋعا بەرٸلگەن ۋاقىتتان باستاپ سوڭعى مەرزٸمگە دەيٸن ەشبٸر اقاۋسىز جۇمىس ٸستەيدٸ. تٸپتٸ, رەكتورلار مەجەلٸ ۋاقىتتان كەيٸن دە قوسىمشا 20-30 جىل ٸستەي بەرەدٸ. دەمەك, قازاقستان ەلەكتر ەنەرگييا ٶندٸرۋدەن عانا ەمەس, قاۋٸپسٸزدٸك, ٶندٸرٸس مەدەنيەتٸ, مامانداردىڭ ينتەللەكتۋال دەڭگەيٸ جٶنٸنەن دە كٶشباسشى بولا الادى. ەلٸمٸزدە بٷگٸندە ەكٸ عىلىمي-شارۋاشىلىق رەاكتورى بار. ونىڭ بٸرەۋٸ كۋرچاتوۆ قالاسىندا, ەندٸ بٸرٸ الماتى ماڭىنداعى يادرولىق فيزيكا ينستيتۋتىندا. بٸز قازٸرگە دەيٸن وسى رەاكتورلارمەن جۇمىس ٸستەپ كەلدٸك قوي. ال ەندٸ تۇراقتى, ارزان ەلەكتر قۋاتىن ٶندٸرەتٸن اەس سالىنسا, تٸلٸن بٸلەتٸن ماماندار بار. قازٸر جىل سايىن ەلٸمٸزدەن شەتەلگە فيزيكا, حيمييا, ماتەماتيكا سالاسىنىڭ, ياعني ناقتى عىلىم ماماندارى كەتٸپ جاتىر. جىل سايىن ەلٸمٸزدەن شامامەن 20 مىڭ مامان شەتەلگە جول تارتادى. ەگەر اەس سالىپ, اتوم ەنەرگەتيكاسىنا قاتىستى ينفراقۇرىلىمدى دامىتساق, بۇل ماماندار ٶز ەلٸمٸزدە قالىپ, ايانباي جۇمىس ٸستەيتٸن ەدٸ. سوناۋ 1990 جىلداردىڭ باسىندا زاڭگەر مەن ەكونوميست مامانداردى عانا دايىنداي بەردٸك. سونىڭ سالدارىنان بٷكٸل ٶندٸرٸس توقتاپ قالدى. اەس ٸسكە قوسىلسا, يادرولىق فيزيكا, حيمييا, ەنەرگەتيكا سالاسىنا قىزىعاتىن جاستار قاتارى ارتاتىنى سٶزسٸز. سوندا عانا عىلىم دامىپ, العا ٶرلەيدٸ. جاستار – بٸزدٸڭ بولاشاعىمىز. مەملەكەت ولاردىڭ ەلٸمٸزدە قالۋىنا جاعداي جاساپ, قارجىلىق, ماتەريالدىق, ەلەۋمەتتٸك ەلەۋەتٸن جاقسارتۋىنا كٶڭٸل بٶلۋٸ كەرەك.
– قازٸر ەلٸمٸز جىلۋ مەن قۋات كٶزٸن جەو ارقىلى قامتاماسىز ەتٸپ وتىر. بٸراق بيىل قىستا ەكٸباستۇزدا بولعان اپات حالىقتى ەبٸگەرگە سالدى. الايدا, اەس سالىنعانعا دەيٸن قانداي بالاما ەنەرگييا كٶزٸن دامىتۋعا بولادى?
– بۇل مەسەلە دە ٶزەكتٸ. ەلٸمٸز دەكاربانيزاتسييا بويىنشا پاريج كەلٸسٸمٸنە قول قويسا دا, ەزٸرگە كٶمٸرتەگٸدەن قۇتىلۋ وڭايعا سوقپايدى. شىن مەنٸندە, كٶمٸر جاعاتىن جەو-دا دا جۇمىس ٸستەيتٸن ينجەنەر اەس-تە دە ٸستەي الادى. ەكەۋٸندە دە بٸر گەنەراتور. بٸر ايىرماشىلىعى, جەو-دا كٶمٸر, ال رەاكتوردا يزوتوپتى ۋران بولادى.
بٸزدە كٷن, جەل بالاما ەنەرگييا كٶزٸن دامىتۋ قولعا الىنعان. بٸراق ونىڭ جاعىمدى جەنە جاعىمسىز تۇسى بار. بٸزدە ٷنەمٸ جەل تۇرمايدى. تٶرت مەزگٸلدٸڭ اۋا رايى دا باسقا. سوندىقتان دا جەل گەنەراتورى تۇراقتى ەنەرگييامەن قامتاماسىز ەتە المايدى. تۋرا وسى مەسەلە كٷن گەنەراتورىنا دا قاتىستى. قازاقستاندا ناۋرىز ايىنان تامىز ايىنا دەيٸن ورتاشا ەسەپپەن 12 ساعات كٷن جارقىراپ تۇرۋى مٷمكٸن. ال ودان كەيٸن كٷن كٶزٸ كٶپ شىعا قويمايدى. سوندىقتان مۇنىڭ ارتىقشىلىعى دا, كەمشٸلٸگٸ دە بار. جاز كەزٸندە كٷن پانەلدەرٸ 15-30 گرادۋسقا دەيٸن ٸستەيدٸ. ونىڭ ٷستٸنە قازاقستان اۋماعىندا كٷن رادياتسيياسى جوعارى. بۇل كٷن پانەلٸن قۇرتۋعا ەكەپ سوعادى. كٷن جەنە جەل بالاما ەنەرگييا كٶزٸنٸڭ قاۋقارى مەن كٷشٸ اۋقىمدى ٶندٸرٸس وشاقتارىنا جەتپەيدٸ. مۇنى تەك شالعايدا جاتقان ەلدٸ مەكەندەردەگٸ مال جەنە اۋىل شارۋاشىلىعىمەن اينالىساتىن قوجالىقتارعا پايدالانۋعا بولادى. مۇزداتقىشتى قوسۋعا, تەلەفون قۋاتتاۋعا كٷشٸ جەتەدٸ. ال ماشينا جاساۋ, مەتاللۋرگييا زاۋىتتارى ٷشٸن اەس سالۋ قاجەت.
- قازاقستان ٷشٸن اەس-تى قاي مەملەكەتتٸڭ سالعانىن قۇپ كٶرەسٸز?
- بەلكٸم, اەس-تى بٸر ەمەس, كونتسورتسيۋم رەتٸندە بٸرنەشە مەملەكەت سالعان دۇرىس شىعار. ٶزٸنٸڭ ەلٸندە اتوم ستانتسيياسىن سالىپ, نەتيجەسٸن كٶرٸپ جٷرگەن ۆەندوردى تاڭداۋىمىز كەرەك. بۇل مەسەلەنٸ ەلٸمٸزدٸڭ ەنەرگەتيك ساراپشىلارى زەرتتەپ, زەردەلەپ نەگٸزگٸ كريتەرييلەردٸ ەسەپكە الىپ, جوعارى جاققا جەتكٸزۋٸ قاجەت. بٸزدە بۇل سالانىڭ بٷگە-شٸگەسٸن بٸلەتٸن ماماندار جەتكٸلٸكتٸ. مەسەلەن, ەر ەلدٸڭ رەاكتورىنىڭ قۋاتى ەرتٷرلٸ. رەاكتور تاڭداۋ ٷكٸمەتارالىق مەمٸلە مەن ماگاتە ۇسىنىسى ارقىلى قابىلداناتىنى سٶزسٸز. دەسە دە, اتوم ەنەرگەتيكا سالاسىندا تۇراقتى, كەم دەگەندە 50 جىلداي جۇمىس ٸستەپ كەلە جاتقان ەلدٸڭ ۆەندورىنا توقتالۋىمىز تيٸس.
- ماماندار اەس سوڭعى ٷلگٸدەگٸ بۋىن رەكتورى ارقىلى جۇمىس ٸستەيدٸ دەگەندٸ ايتادى. دەسەك تە, جۇرتتىڭ بويىنداعى ٷرەي مەن قورقىنىشتى قالاي سەيٸلتۋگە بولادى?
- اەس-تىڭ بولاشاقتاعى جەتٸستٸگٸ مەن پايداسى جايىندا كٶبٸرەك ايتا بەرۋٸمٸز كەرەك. ەگەر تۇرعىندار وسى تاقىرىپ اياسىندا مولىنان اقپاراتتانىپ, بٸلٸمگە قانىقسا, اتوم ەنەرگەتيكاسىنىڭ ارتىقشىلىعىن تٷسٸنەتٸن ەدٸ. بٸزدٸڭ قوعامدا, ەسٸرەسە ەلەۋمەتتٸك جەلٸدە تەكسەرٸلمەگەن, جالعان اقپاراتتى تاراتۋشىلار كٶپ. كەرٸتارتپالىق پەن بويكٷيەزدٸكتەن ارىلماساق, ٸلگەرٸ باسپايمىز. مەنٸڭشە, كٶپتٸ جاڭىلىستىراتىن, ارانداتۋشى پٸكٸر قالىپتاستىراتىن بلوگەرلەردٸ, كوممەرتسييالىق ەمەس ۇيىم ٶكٸلدەرٸن ازاماتتىق جاۋاپكەرشٸلٸككە تارتۋ كەرەك سيياقتى. ولار مىسال رەتٸندە فۋكۋسيماداعى جارىلىستى, چەرنوبىلداعى اپاتتى عانا ايتادى دا, بٸراق ەلەمدە 50-60 جىلدان بەرٸ ٷزدٸكسٸز جۇمىس ٸستەپ كەلە جاتقان اەس-تەر جايىندا تٸلگە تيەك ەتپەيدٸ. ەگەر تۇراقتى جۇمىس ٸستەپ, ەلٸن ەنەرگييا كٶزٸمەن قامتىپ كەلەتٸن اەس تۋرالى شىنايى اقپارات بەرٸلسە, تۇرعىنداردا دا كٷمەندٸ وي قالماس ەدٸ. تاعى بٸر ايتا كەتەرلٸگٸ, اەس جايىندا وسى سالادان حابارى بار مامانداردىڭ عانا پٸكٸرٸنە قۇلاق اسۋ كەرەك.
- قازاقستان ۋران ٶندٸرۋ بويىنشا ەلەمدە بٸرٸنشٸ ورىندا تۇر. دەسەك تە, مۇنى ٶز يگٸلٸگٸمٸزگە جاراتا الماي وتىرعانىمىز ٶكٸنٸشتٸ. وسى تۇرعىدا نە ايتاسىز?
- مەلٸمەتتەرگە سٷيەنسەك, ەلٸمٸز جىلىنا شامامەن 20 مىڭ توننا تابيعي ۋران ٶندٸرەدٸ ەكەن. ونىڭ بەرٸ ەكسپورت ساۋداسىنا كەتٸپ جاتىر. بٸز بيداي ٶسٸرٸپ, ۇنعا اينالدىرىپ, ناۋبايحانالارعا جٸبەرٸپ, نان پٸسٸرەمٸز. نان – اس اتاسى. ال بيدايدى ەكسپورتقا شىعارساق, ولار ٶنٸم ٶندٸرٸپ ٶزٸمٸزگە ساتادى. ەگەر ۋراندى بيدايمەن سالىستىرساق, بٸز ۋراندى ارزانعا ساتىپ, نەتيجەسٸندە پايداسىن كٶرمەيمٸز. سەبەبٸ, ۋراندى شيكٸزات كٷيٸندە ساتامىز. مىسالى, قازاقستان ماماندارىنىڭ ەلەۋەتٸنٸڭ ارقاسىندا ۋراندى ٶزٸمٸزدە قايتا ٶڭدەسەك, عىلىمعا ەنگٸزسەك, وندا ۋران قۇنى دا جوعارى بولادى. 1 مىڭ توننا تابيعي ۋراننىڭ ەكۆيۆالەنتٸ 100 پايىزدىق 16 ملن توننا كٶمٸردٸ قۇرايدى. ەڭ ارزان كوكستىڭ تونناسى – 500-600 اقش دوللارى. ال 1 مىڭ توننا ۋراندى 100 دوللاردان 100 ملن دوللارعا ساتامىز. بٸز ورتاشا ەسەپپەن 20 مىڭ توننا تابيعي ۋران ٶندٸرسەك, قازاقستان مۇنى 2 ملرد اقش دوللارىنا ساتادى. دەمەك, ەربٸر مىڭ توننا ۋران 16 ملن توننا كٶمٸردٸ الماستىرسا, سوندا 20 مىڭ توننا ۋران 320 ملن توننا كٶمٸردٸ الماستىرا الادى. ەگەر قازاقستان ۋراندى شارتتى تٷردە كوكستىڭ باعاسىمەن ساتسا, وندا 320 ملن كوكس 196 ملرد دوللارعا باعالانادى. سوندا قازاقستان بيۋدجەتٸ جىلىنا 35-36 ملرل دوللارعا تولىساتىن ەدٸ. كٶردٸڭٸز بە, بٸز ۋراندى شيكٸزات رەتٸندە ەكٸ ەسە ارزان باعاعا ساتىپ جٷرمٸز. قانشاما تابيعي بايلىقتى جوعالتىپ وتىرمىز. ۋران قورى كٶپ دەگەندە 30-40 جىلعا جەتەتٸن شىعار, سوسىن ونىڭ دا تٷبٸ كٶرٸنەدٸ. ەگەر اەس بولسا, ٶزٸمٸزدە شىعاتىن تابيعي ۋراندى ەلەكتر كٶزٸن ٶندٸرۋگە پايدالانىپ, يگٸلٸگٸن كٶرەتٸن ەدٸك. ۋرانىمىز بار كەزدە ٶز اەس-ٸمٸز دە بولۋى كەرەك. سودان كەيٸن حالىق ونىڭ ەلٸمٸز ٷشٸن قانداي تابىس ەكەلەتٸنٸن كٶرەدٸ.
ايتا كەتۋ كەرەك, اەس 1 كۆت ەلەكتر ەنەرگيياسىمەن قوسا, 2 كۆت جىلۋ ٶندٸرەدٸ. مۇنى شاعىن قالالاردى, جىلىجايلاردى جىلىتۋعا تەگٸن بەرۋگە بولادى. بٸز وسىنداي مٷمكٸندٸكتەردەن قاعىلىپ وتىرمىز. اەس سالساق, اۋىل شارۋاشىلىعى, ٶنەركەسٸپ ورىندارى, تەمٸرجول, جوعارى بٸلٸم, عىلىم داميدى. قازاقستان ۇلتىنىڭ ٶزٸن باعالاۋ ارقىلى بەدەلٸ ارتادى. ول ٷشٸن شيكٸزات ساتۋدى ازايتىپ, ونى عىلىمي تۇرعىدا ٶنٸم الۋعا پايدالانۋىمىز قاجەت. قازاقستاننان كٶلەمٸ جاعىنان ەكٸ ەسە كٸشٸ ٶزبەكستاندا 2 اتوم ستانتسيياسىن سالىپ جاتىر. بولاشاقتا اەس ارقىلى ەكونوميكادا, بٸلٸم مەن عىلىمدا, ەلەۋمەتتٸك سالادا جوعارى دەڭگەيگە جەتەدٸ. قىتاي حالىق رەسپۋبليكاسى دا 30-عا جۋىق اتوم رەكتورىن سالۋدى قولعا الدى. بۇل ەل بٸر جىلدا 4 ميلليارد توننا كٶمٸر جاعادى ەكەن. بۇل دەگەنٸمٸز ەكولوگييانىڭ لاستانۋ دەڭگەيٸنٸڭ جوعارى ەكەندٸگٸن كٶرسەتەدٸ. ال اەس – جاسىل ەنەرگەتيكاعا جاتادى. ەسەسٸنە, قازاقستان تەمٸردٸ دە, ۋراندى دا, مۇنايدى دا شيكٸزات كٷيٸندە ساتۋدا. دەمەك, ەلٸمٸزدٸڭ ەنەرگەتيكالىق قاۋٸپسٸزدٸگٸن نىعايتاتىن – اتوم ەنەرگەتيكاسى. «ەلٸمٸزدە تابيعي ۋران ٶندٸرەمٸز. سونىڭ ارقاسىندا اەس سالىپ, جەمٸسٸن كٶرٸپ جاتىرمىز» دەيتٸندەي تاريح پاراقتارى اشىلاتىنى سٶزسٸز.
سۇحباتىڭىزعا راقمەت!
