«1981 جىلى «قازاقستاننىڭ رەسەي يمپەريياسىنا ٶز ەركٸمەن قوسىلۋىنا 250 جىل تولادى», - دەپ, ەكٸ ەلدٸڭ تاريحشىلار, جازۋشىلارى جارىسا مىڭداعان ماقالا, كٸتاپ جازىپ ەلەك بولعان 1970 جىلداردىڭ ورتاسىندا تەك حاسەن قوجا-احمەت عانا «ورىستاردىڭ دٷنيەجٷزٸلٸك جاندارم بولۋعا تىرىسۋى» اتتى ماقالاسىندا ەشقانداي «ٶز ەركٸمەن قوسىلۋدىڭ» بولماعانىن, قازاقستان, قاپقاز, سٸبٸر, ورتا ازييانى رەسەيدٸڭ باسقىنشىلىقپەن وتارلاپ العانىن تاريحي دەرەكتەرمەن دەلەلدەپ جازدى.
قوجا-احمەتتٸڭ 1970 جىلدارداعى ساياسي شىعارمالارىنا تالداۋ جاساعان تاريحشى ق. اتاباەۆ:
«بٸر عانا قازاقستاننىڭ رەسەيگە قوسىلۋىنىڭ 250 جىلدىعىنا ارنالىپ ونداعان كانديداتتىق جەنە دوكتورلىق ديسسەرتاتسييالار قورعالدى. تالايلاپ عىلىم اتاق-دەرەجەگە يە بولدى...
بٸراق, ۋاقىت شىندىقتى تاريحشى «عالىمداردىڭ» ەمەس, قوجا-احمەتتٸڭ جازعاندىعىن تولىق دەلەلدەپ بەردٸ. تەك حاسەن عىلىمي ەمەس, «اسا قاۋٸپتٸ مەملەكەتتٸك قىلمىسكەر» دەگەن اتاق الىپ تٷرمەگە تٷستٸ.
ەندٸ, بٷگٸنگٸ كٷنٸ كەسٸبي تاريحشىلاردىڭ بەرٸ دەرلٸك قازاقستاننىڭ رەسەيگە ٶز ەركٸمەن قوسىلماعانىن ايتىپ, دەلەلدەپ كەلتٸرۋدە.
تەك سول شىندىقتى بۇدان 30 جىل بۇرىن, ياعني كوممۋنيستٸك پارتييانىڭ قىلىشىنان قان تامىپ تۇرعان شاعىندا حاسەننٸڭ ايتقانىن ەستەن شىعارىپ جٷر. ونىڭ ەڭبەكتەرٸنە سٸلتەمە جاساۋعا دا بٸر كٷش جٸبەرمەيتٸندەي», – دەيدٸ.
ەيگٸلٸ كەنەسارىنىڭ ەسٸمٸنە كەڭەس ۋاقىتىندا «تىيىم» سالىنعانى بەلگٸلٸ. 1973 جىلى حاسەن قوجا-احمەت:
«سىرىم باتىر, يساتاي-ماحامبەتتەر, كەنەسارى-ناۋرىزباي شٸركٸن, ەرلەر! «ەزگٸگە قازاق ەلٸن بەرمەيمٸز» دەپ, بٸزگە ٷلگٸ بولارلىق قىلعان ٸستەر», - دەپ جازىپ, زامانداستارىنا «وسىناۋ باتىرلار ٸسٸنەن ٷلگٸ الىپ, وتارشىلدىققا قارسى كٶتەرٸلٸسكە شىعالىق!», - دەگەن وي ايتادى.
«بۇراتانا» حالىقتاردى قىرىپ-جويىپ, ورىستارعا «قوسقانى» ٷشٸن ەرماك, حاباروۆ ت.ب. جەندەتتەر «ورىس حالقىنىڭ ۇلتتىق باتىرى» اتانىپ, جاۋلاپ العان جەرلەرٸندە ولارعا ەسكەرتكٸشتەر قويىلىپ, قالالار سولاردىڭ ەسٸمٸمەن اتالىنادى, ال حالقىن ورىس وتارشىلدارىنان قورعاماق بولماق, تەۋەلسٸز ەل بولۋعا شاقىرعان ۋكراينا گەتمانى مازەپا, قازاق حالقىنىڭ باتىرلارى: سىرىم, كەنەسارى, ناۋرىزبايلار «قاراقشى» اتاندى. وسىدان-اق ورىس ساياساتىنىڭ قانشالىقتى «ەدٸل» ەكەندٸگٸن بٸلۋگە بولادى», – دەيدٸ ول 1974 جىلى.
1977 جىلى تۇتقىندالىپ, كگب-نٸڭ تٷرمەسٸنە قامالعاندا:
«ەندٸ بۇل جەردەن تٸرٸ شىعارماس», - دەپ ويلاعان حاسەن «تار زامان» اتتى ٶلەڭ جازىپ, حاتىن تەرگەۋشٸلەردٸڭ وقيتىنىن بٸلە تۇرا:
«ازدى-كٶپتٸ ٸس قىلدىم «اۋ, حالقىم!» دەپ, سىرىم, كەنە ارۋاعى ريزا بولسىن», - دەيدٸ قاماۋدا جاتسا دا باتىر بابالارىن اتاۋدان قايمىقپاي.
1979 جىلى بوستاندىققا شىققاسىن ٶزٸنٸڭ جەنە تۋىستارىنىڭ بالالارىن اتتارىن سول جىلدارى-اق ابىلايحان, قاسىمحان, كەنەسارى, ناۋرىزباي دەپ قويۋدان قورىقپايدى.
پارلامەنت دەپۋتاتى, سەناتور سابىر قاسىموۆ «سلوۆو و حاسەنە» دەگەن ماقالاسىندا:
«ەششە ۆ ناچالە 70-ح گودوۆ, ۆ وبستانوۆكە پوليتيچەسكوگو ي يدەولوگيچەسكوگو ديكتاتا موسكۆى تولكو حاسەن سموگ وتكرىتو ۆىستۋپيت پروتيۆ توتالنوي كولونيزاتسيي ي رۋسيفيكاتسيي...
تولكو حاسەن ۆ تە گودى وتكرىتو پريزۆال نارود ك بوربە زا گوسۋدارستۆەننۋيۋ نەزاۆيسيموست كازاحستانا.
منە ۆسەگدا گوركو ي ستىدنو زا ناس, كوگدا نا تورجەستۆو پو سلۋچايۋ «دنيا نەزاۆيسيموستي كازاحستانا» ي درۋگيح گوسۋدارستۆەننىح پرازدنيكوۆ نە پريگلاشايۋت حاسەنا قوجا-احمەتا. يا ۆەريۋ, چتو سلەدۋيۋششەە پوكولەنيە پاتريوتوۆ كازاحستانا بۋدۋت ۋچيتسيا ۋ نەگو ي برات پريمەر...», – دەيدٸ.
ەرجٷرەكتٸلٸكپەن قاتار, حاسەندە داۋلى مەسەلەنٸ بٸر-اق اۋىز بۇلتارتپاس ۋەجٸمەن شەشەتٸن قاسيەت تە بار.
جەلتوقسان كٶتەرٸلٸسٸنە بايلانىستى مىنا ەكٸ مىسال سونىڭ دەلەلٸ:
1993 جىلى حاسەن اقتٶبە وبلىسىندا سوتتالعان ٷش جٸگٸتتٸڭ اقتاۋ تۋرالى ارىزدارىن كونستيتۋتتسييالىق سوتقا ەكەلٸپ تاپسىرادى.
بٸرنەشە كٷننەن كەيٸن نەتيجەنٸ بٸلمەككە كەلگەن حاسەنگە كونستيتۋتتسييالىق سوتتىق سۋديالارى:
«حاسەكە, اقتٶبەلٸك جٸگٸتتەردٸڭ «قىلمىستىق ٸستەرٸن» الدىرتىپ, تانىسقان ەدٸك, ولار جەلتوقسان كٶتەرٸلٸسٸ كەزٸندە ٷي قابىرعالارىنا بوياۋمەن «بەيتە, ۋبيۆ...ە رۋسسكيح!», - دەپ جازعاندارى ٷشٸن سوتتالعان ەكەن.
ولاردى اقتاۋ تۋرالى مەسەلە كٶتەرسەك, بٸزدەگٸ ورىس سۋديالارى قارسى بولارى انىق. نە ٸستەيمٸز?», دەيدٸ.
سوندا حاسەن كٶپ ويلانباستان: «وعان نەسٸنە قينالاسىزدار? جەلتوقسان كٶتەرٸلٸسٸنە قاتىستى رەپرەسسييالانعاندارعا قازاقستان پرەزيدەنتٸنٸڭ 12.12.1991 جىلعى جارلىعىندا «ميليتسييا قىزمەتكەرلەرٸنٸڭ, سونداي-اق جاساقشىلاردىڭ ٶمٸرٸنە قاستاندىق جاساعان ازاماتتاردان ٶزگەسٸ تٷگەلدەي اقتالسىن!» دەلٸنگەن عوي. بەلەن-تٷگەن سٶزدەر جازعاندان اقتالماسىن دەپ جارلىقتا جازىلماعان.
سوندىقتان: «ەلگٸندەي قىزمەتكەرلەردٸڭ ٶمٸرٸنە قاستاندىق جاساماعاندىقتان پرەزيدەنت جارلىعىنا سەيكەس اقتالسىن» دەمەيسٸزدەر مە, دەگەندە, سوت جٸگٸتتەر «تۋۋ, بۇل تٸپتٸ دە ويىمىزعا كەلمەپتٸ-اۋ!», دەپ ارتىنشا ەلگٸ ٷش اقتٶبەلٸك جەلتوقساندىقتاردى تولىق اقتاۋ تۋرالى جوعارعى سوتقا تيٸستٸ قۇجاتتاردى دايىنداپتى.
1990 جىلى 16 مامىردا «جەلتوقسان» ۇيىمى مٷشەلەرٸ قازاق تاريحىندا تۇڭعىش رەت ساياسي اشتىق جارييالاپ, تٷرمەگەن قالعان تٶرت جەلتوقساندىقتى بوساتۋدى تالاپ ەتكەنٸ ەستەرٸڭٸزدە بولار. اشتىقتىڭ تٶرتٸنشٸ كٷنٸ ٷكٸمەت ٷيٸن قورشاپ العان حالىقتان سەسكەنگەن بيلٸك دەپۋتاتتاردان توپ قۇرىپ, جەلتوقساندىقتارمەن كەلٸسسٶز جٷرگٸزەدٸ.
بٸر كەزدە دەپۋتاتتىق توپ باسشىسى زامانبەك نۇرقادٸلوۆ:
«جٸگٸتتەر, قوعامدا زاڭ بار ەمەس پە, «تٷرمەدەن تەز ارادا بوساتىپ بەرٸڭدەر!» دەگەن تالاپتارىڭ زاڭعا قايشى عوي, ٸستٸ قايتادان قاراپ, شەشٸم شىعارۋ ٷشٸن جوعارعى سوتقا 40 كٷنٸ مۇرسات بەرٸڭدەر», -دەگەندە, الدىندا بٸر ساعات بويى ايتار تالاپ, دەلەلدەرٸن ايتىپ بولعان جەلتوقساندىقتار مەن ولاردى قولداۋشىلار ٷنسٸز قالعان ەدٸ.
كەنەت حاسەن قوجا-احمەت:
«بٸزدٸ 1986 جىلى جەدەل تٷردە توپىرلاتىپ سوتتاعاندا زاڭ قايدا قالىپ ەدٸ? جەلتوقساندىقتاردى قالاي زاڭدى بۇزا وىتىرىپ جىلدام سوتتاعان بولسا, دەل سولاي زاڭدى بۇزىپ جىلدام بوساتۋعا تيٸسسٸزدەر!», - دەپ ۋەج ايتادى.
سٶزگە توقتاعان كوميسسييا باسشىسى:
«جارايدى, مەن سٶزدەرٸڭدٸ جەتكٸزەيٸن», - دەپ جٷرٸپ جاتقان جوعارعى كەڭەس جيىنىنا مەلٸمدەۋگە كەتەدٸ.
ەرتەسٸندە-اق تٷرمەدەگٸ ەكٸ جٸگٸتتٸ جەدەل بوساتۋ, قالعان ەكەۋٸنٸڭ جازا مەرزٸمدەرٸن ازايتۋ تۋرالى ٷكٸمەت بۇيرىعى جەلتوقساندىقتاردىڭ قولىنا بەرٸلەدٸ.
بۇل تۋرالى روزا سپانوۆ «بٸز بٸلەتٸن جەلتوقسان» دەگەن كٸتابىندا جازىپتى.
بٷگٸن, قازاقستان تەۋەلسٸزدٸگٸن العان كەزدە ٶز حالقىمىزدىڭ تاريحىن «اقتاڭداقسىز» جازۋ, وسىنداي مەلٸمەتتەردٸ مەملەكەت يگٸلٸگٸنە جاراتۋ بٸلۋ – ٷكٸمەت بٸلٸكتٸلٸگٸنٸڭ, تاريحشى عالىمدارىمىزدىڭ كەسٸبي پارىزىنا ادالدىعى دەڭگەيٸنٸڭ ٶلشەمٸ بولۋى تيٸس.
قۋان اقورداۇلى
2006 ج.
