ەڭگٸمەنٸ ەۋەلٸ انادولى جۇرتىنداعى الاساپىران تٶڭكەرٸستەردەن باستاساق. جالپى تٷركيياداعى ساياسي ەم ەلەۋمەتتٸك تۇراقسىزدىقتىڭ جالعاسىپ كەلە جاتقانىنا بٸرنەشە جىل بولدى. ەردوعان ەل تاعىنا وتىرعان ەكٸ جىلدا تٷركييا بيلٸگٸندە كلاندار شايقاسى ٷدەي تٷستٸ. تايىپ تۇسىنداعى تۇراقسىزدىق دەپ اتالاتىن بۇل كەزەڭ سوناۋ ەردوعان مەن فەتحۋللاح گٷلەن اراسىنداعى تارتىستان باستالعان-تىن.
سول كەزدەگٸ پرەمەر-مينيستر ەردوعان ەلدە ساياسي رەفورما جٷرگٸزٸپ, پارلامەنتتەگٸ جاقتاستارىنىڭ كٶمەگٸمەن مەملەكەتتٸ پرەزيدەنتتٸك باسقارۋ جٷيەسٸنە كٶشٸردٸ. 11-پرەزيدەنت ابلوللا گٷلدٸڭ قىزمەتتٸك مەرزٸمٸ اياقتالار شەندە, شارتتى بيلٸكتٸ ناقتى بيلٸككە اۋىستىرعان ەردوعان تٷركييا تاعىنا قالاي كەلدٸ?
2014 جىلعى سايلاۋ كەزٸندە ابدۋللاح گٷلدٸڭ پرەزيدەنتتٸك سايلاۋعا قاتىسۋعا مٷمكٸندٸگٸ بار ەدٸ. ال ەردوعاننىڭ قايتادان پرەمەر بولۋعا مٷمكٸندٸگٸ جوق-تى. تەك بيلٸكتٸ تولىق قولعا الۋدىڭ جالعىز جولى – پرەزيدەنت بولۋ. تٷركييالىق باسىلىمداردىڭ مەلٸمەتتەرٸنە سٷيەنسەك, ەردوعان ٶزٸنٸڭ ماقساتىنا جەتۋ جولىندا «اتا زاڭدى» ٶزگەرتۋگە دە مٷددەلٸ بولعان.
جالپى «جەمقورلىق وپەراتسيياسىنىڭ» باستى كەيٸپكەرٸ ەم ەردوعاننىڭ پرەزيدەنتتٸككە كەلۋٸنٸڭ نەگٸزگٸ سەبەپكەرٸ يراندىق كەسٸپكەر – رەزا زاررەب. مينيستردٸڭ بالاسىنا پارا بەرۋشٸ, تٷركييالىق ەنشٸ ەبرۋ گٷندەشتٸڭ كٷيەۋٸ. كەيبٸر دەرەكتەرگە سٷيەنسەك, رەزا زاررەب تٷركيياداعى «ەرگٶنەكەن» قىلمىستىق توبىمەن بايلانىسى بار تٶرت مينيستردٸ بىلىققا باتىرعان. كەيٸن ەردوعان زاررەبتٸڭ كٸنەسٸن كەشٸرگەن سىڭاي تانىتىپ, قاماۋدان بوساتقاندا كٷيەۋبالا اقش-قا قاشىپ كەتەدٸ. ول ٶزٸ باق-قا بەرگەن سۇحباتىندا, ەردوعان ونى ٶلتٸرۋدٸ جوسپارلاعانىن ايتادى. كەيٸن زاررەب اقش-تىڭ مايامي قالاسىندا تۇتقىندالىپ, 75 جىلعا اباقتىعا كەسٸلگەن. ساراپشىلاردىڭ پٸكٸرلەرٸنشە, بۇل – اقش-تىڭ ارنايى جٸبەرگەن اگەنتٸ بولۋى دا ىقتيمال. بٷگٸنگە دەيٸن رەزا زارراب تٷركييادان ەرتٷرلٸ زاڭسىز جولمەن 87 ملرد. ەۆرو شىعارعان. الدىمەن رەسەي, كەيٸننەن دۋباي ارقىلى شىعارىپ وتىرعان. بۇل پروكۋراتۋرانىڭ 1,5 جىلدىق باقىلاۋىنىڭ نەتيجەسٸندە بەلگٸلٸ بولىپ وتىر.10 ملن. ەۆروعا جۋىعىن تٷركييانىڭ «حالىق بانكٸ» ارقىلى اۋدارعان. جوعارىدا ايتىپ ٶتكەندەي, «حالىق بانكٸ» باستىعى سٷلەيمان اسلاننىڭ ٷيٸندەگٸ اياقكيٸم قوراپتارىنىڭ ٸشٸنەن تابىلعان اقشا مەكتەپ سالۋ ٷشٸن ەمەس, رەزا زاررابتان الىنعان پارا ەكەنٸن سۋرەتتەر, ۆيدەو كٶرٸنٸستەر ايعاقتاپ وتىر. مۇنداي وقيعالاردان كەيٸن حالىقتىڭ الدىندا ەردوعان ٷكٸمەتٸنٸڭ پاراقورلىقپەن ۇستالىپ قالعانى ونىڭ بەدەلٸنە زييان كەلتٸرگەنٸ راس. ەسەسٸنە ەردوعان 1700-گە جۋىق پوليتسييا, پروكۋراتۋرا, سوت قىزمەتكەرلەرٸنٸڭ قىزمەتٸن اۋىستىردى. ٸستٸ جٷرگٸزگەن پروكۋروردىڭ جانىنا ٶزٸنٸڭ ادامىن قويدى. ونىمەن قوسا قاۋلى جارييالادى. ەگەر ٷش پروكۋروردىڭ بٸرەۋٸ كەلٸسپەي, ەكەۋٸ كەلٸسسە, ٸس جابىلادى. وسىلايشا ەردوعان ٶزٸ قاماۋدان بوساتقان ادامدار ەندٸ ٶزٸنە قارسى شىعا باستادى.
ەردوعان مەن گٷلەن تەكەتٸرەسٸ
بٸزگە تولاسسىز جەتٸپ جاتقان اقپاراتتاردىڭ جالپى اۋانى تٷركيياداعى قازٸرگٸ تۇراقسىزدىقتارعا گٷلەن مەن ەردوعان اراسىنداعى ايقاستار سەبەپ بولعان.
تٷركيەدەگٸ تولقۋلارعا سەبەپ بولعانى شەت-پۇشپاقتاپ ايقىندالا تٷسۋدە. ەتنيكالىق تٷرٸك, كەيبٸر دەرەك كٶزدەرٸنە قاراعاندا اقش ازاماتى, - گٷلەن يسلام دٸنٸنە قاتىستى جاڭا باعىت ۇستانىپ, جاڭاشا اعىم باستاعان-دٷر. گٷلەن ٸلٸمٸ قازٸر تٷركٸ دٷنيەسٸندە گۋلەپ تۇر. بارلىق مۇسىلمان جۇرتىندا ونىڭ ٸلٸمٸ مٷمكٸندٸگٸنشە ۋاعىزدالىپ, «مٷريتتەرٸ» مٷلتٸكسٸز قىزمەت ەتۋدە. سول گۋلەپ تۇرعان گٷلەنگە ەردوعان تاراپىنان قاندايدا بٸر قايشىلىقتى كٶزقاراس بايقالعان. سول-سول-اق ەكەن, ەردوعاننىڭ بىلىق-شىلىعى جاپپاي جارييا كٶرگەن. گٷلەننٸڭ پرينتسيپٸ «اق پارتييانى» قولداۋ ەمەس, مۇسىلمان مەملەكەتٸ بولعاندىقتان, حالىقتىڭ قۇقىعى قورعالعان, ەدٸلەتتٸلٸك قايدا بولسا, سونى قولدايدى. قاي جەردە ادام قۇقىعى تاپتالسا, ٷكٸمەتتٸڭ جٸبەرگەن قاتەلٸكتەرٸنە گٷلەن ٶز پٸكٸرٸن اشىق بٸلدٸرٸپ وتىرادى. وسى جەرٸ ەردوعانعا قاتتى ۇنامايدى.
ال تٷركيياداعى «قىزمەت» قوعامدىق قوز-عالىسىن توقتاتۋ ٸسٸ 2004 جىلى قولعا الىنعان. تٷركيياداعى كٷندٸك تارالىمى 1 ميلليوننان اساتىن «زامان» وپپازيتسييالىق گازەتٸندە قازٸرگٸ پرەزيدەنت رەجەپ ەردوعان, ەكس-پرەزيدەنت ابدوللا گٷل جەنە تٷركييانىڭ سىرتقى ٸستەر مينيسترٸنٸڭ قولى قويىلعان بٸر جاپىراق قۇجات جارييالاندى. وندا گٷلەن مٷريددەرٸنٸڭ جٷرگٸزٸپ وتىرعان «قىزمەت» قوزعالىسىنىڭ جۇمىسىن توقتاتۋ تۋرالى كەلٸسٸم بولعان.
ەكەۋدٸڭ تەكەتٸرەسٸندە ەردوعان بٸرنەشە رەت جەڭٸسكە جەتتٸ. گٷلەن بۇنى, بەلكٸم, بٸلە تۇرا ەردوعاندى تٷسٸنۋگە تىرىستى. ساياساتتىڭ لاس ەكەنٸن بٸلدٸ, كٸنەنٸ ەردوعانعا ەمەس, سول كەزدەگٸ ساياساتقا جابۋعا مەجبٷر بولدى.
https://www.youtube.com/watch?v=gZDzXY2KMZY
ەردوعاننىڭ ديكتاتورلىعى
(زامان گازەتٸن كٷشپەن باسىپ الۋدان كەيٸنگٸ تولقۋلار)
- رەجەپ ەردوعان: «قازٸرگٸ تٷركيياداعى بولىپ جاتقان وقيعالارعا باستى سەبەپكەر — تٷركييانىڭ بٸلٸم جٷيەسٸن دامىتۋشى, دٸني رۋحاني كٶسەمٸ, دەل قازٸر اقش-تا ٶمٸر سٷرٸپ جاتقان ف.گٷلەن»,- دەدٸ. گٷلەن بۇعان قاتىستى لەم-ميم دەپ جاق اشپادى.
- ەردوعان قازٸرگٸ وسمان يمپەريياسىن قۇلاتقان ەسكەر بيلٸگٸن ٶز قولىنا الدى.
- تٷركييانىڭ سىرتقى ساياساتى مەن ەكونوميكاسىنا ىقپال ەتٸپ وتىرعان وليگارحتاردى ٶزٸنە كٷشپەن باعىندىردى.
- باق-تىڭ قۇزىرەتٸن شەكتەدٸ.
- اتا زاڭدى ٶزگەرتتٸ.
- جەمقورلىققا بايلانىستى 10 مينيستردٸ اۋىستىردى.
- كٷردتەرگە تٷركييانىڭ شىعىسىنان اۆتونويميا بەرۋگە كەلٸستٸ.
- كٷردٸستان پارتيياسىن قۇرىپ بەردٸ.
- كٷندٸك تيراجى 1 ميلليوننان اساتىن «زامان» گازەتٸن باسىپ الدى.
10. «قىزمەت» قوزعالىسىنا تيەسٸلٸ ەلدەگٸ ٸرٸ بانكتەردٸڭ اكتسييالارىن تارتىپ الدى.
ىستامبۇلداعى «زامان» گازەتٸنە جاسالعان شابۋىلدى ەۋرووداق پەن اقش سٶز بوستاندىعىنا جاسالعان ەردوعاننىڭ قىلمىسى دەپ تانىدى.تٷركييالىق «زامان» گازەتٸنٸڭ اعىلشىن تٸلٸندەگٸ نۇسقاسى – «تۋدەيز زامان». نەگٸزٸن 1999 جىلى قالاعان گٷلەن فەتحۋللاح ەدٸ. «زامان» گازەتٸنە قاتىستى ٸس جاسىرىن تٷردە جٷرگٸزٸلگەن. «بۇل ەلدەگٸ دەموكتارييانى جويۋدىڭ اقىرعى شاراسى. ٷكٸمەت كٶپتەن بەرٸ وپپازيتسيياعا قارسى شارالار جٷرگٸزٸپ كەلەدٸ. بۇل جولى اشىق ەسكەر كٸرگٸزٸپ, رەداكتسييانى باسىپ الدى»,-دەيدٸ باس رەداكتور سەۆگي اكارچەشم.
«ەردوعاننىڭ بيلٸككە كەلۋٸنە سەبەپكەر بولعان بٸرٸنشٸ ادام گٷلەن» دەپ جازادى, تٷركييانىڭ باق كٶزدەرٸ.
2012 جىلى «تٷرٸك تٸلٸ وليمپيادالارىندا» ارنايى كەلٸپ سٶز سٶيلەگەن ەردوعاننىڭ حالىقتىڭ الدىندا گٷلەنگە:«قاشانعى جٷرە بەرەسٸز, تۋعان ەلگە كەلٸڭٸز», — دەپ اعىنان جارىلدى. نەمەسە «مۇحيتتىڭ ار جاعىندا بٸز ٷشٸن اللادان دۇعا ەتكەندەرگە (گٷلەنگە) راقمەتٸمٸزدٸ ايتامىز», — دەدٸ. بۇل سٶزدەردٸ تالايدىڭ قۇلاعى ەستٸپ, كٶزبەن كٶردٸ.
كەزٸندە ٶزٸ دە گٷلەن مٷريدٸ بولعان ەردوعان كەنەتتەن وعان قارسى شىعۋىنە نە سەبەپ بولۋى مٷمكٸن? قورقىنىش. گٷلەنيزم فوبيياسى. ەردوعاننىڭ نەگٸزگٸ قورقىنىشى – گٷلەن ەدٸ. سەبەبٸ, گٷلەن مٷريدتتەرٸ ەلەمدٸك كٷشكە اينالدى. مەنەدجەرلٸكتٸڭ ٷلگٸسٸن بەيبٸت جولمەن قالىپتاستىرۋدا ولار ەردوعاننا وزىق ەدٸ. ول گٷلەن جاڭا مەملەكەت قۇرۋى مٷمكٸن دەگەن پايىمسىز پارادوكستى ەلەم نازارىنا ۇسىندى. ەردوعاننىڭ ايتۋىنشا, «گٷلەننٸڭ يسلامشىلدىعى» - پاررالەلدٸ جوبا.
گٷلەن مەكتەپتەرٸنٸڭ ماقساتى
بٷگٸنگٸ جاعدايدا دٸن يسلامعا قىزمەت ەتٸپ وتىرعان ەلدٸڭ بٸرٸ — تٷركييا. سونىڭ ٸشٸندە ٶزٸندٸك ورنى بار گٷلەننٸڭ ەڭبەگٸ زور. ونى ەشكٸم جاسىرا المايدى. دٸن يسلامعا گٷلەن سەكٸلدٸ قىزمەت ەتٸپ وتىرعان تۇلعا ساۋساقپەن سانارلىقتاي ەدٸ. يسلام دٸنٸ عىلىم مەن بٸلٸمنەن تۇراتىنىن ەشكٸم تەرٸسكە شىعارا المايدى. الايدا, ەلەمدٸك نازاردا ايتا الاتىن يسلام عالىمى نەمەسە جاڭالىعى دەگەن اقپارا تازدى-كەم. تەحنولوگييا, نانو يندۋسترييا, بٸلٸم بەرۋ جٷيەسٸ سەكٸلدٸ عىلىمداردا يسلام مەملەكەتتەرٸ كەنجەلەپ كەلەدٸ. جاڭا تەحنولوگييا دەگەندە جاپونييا مەن كورەيادان اسىپ كەتە المايدى.
گٷنەننٸڭ بٸلٸم بەرۋ جٷيەسٸندە قىزمەت ەتۋٸنٸڭ تٷپكٸ ماقساتى دا – يسلام دٸنٸنەن وزىق, عىلىم مەن ٸلٸمدٸ جەتٸك مەڭگەرگەن, ەلەمدٸك دەڭگەيدە ٶزدەرٸن كٶرسەتە الاتىن شەكٸرتتەر شىعارۋ ەدٸ.
وسى ماقساتتا گٷلەن مٷريدتتەرٸ ليتسەيلەر مەن بٸلٸم بەرۋ مەكەمەلەرٸن ەلەمنٸڭ كٶپتەگەن مەملەكەتتەرٸندە اشا باستادى. سونىڭ بٸرٸ – قازاق-تٷرٸك ليتسەيلەرٸ. مۇنداي ليتسەيلەر ەلەمنٸڭ 170 مەملەكەتٸندە قىزمەت ەتۋدە.
مىسالى, گٷلەننٸڭ شەكٸرتٸ بولعان ەردوعان بٸر جولى ارنايى ٸسساپارمەن پەكستانعا باردى. پەكٸستان پرەمەر-مينيسترٸ ەردوعاننىڭ الدىندا پەكٸستان-تٷرٸك ليتسەيلەرٸن ماقتادى, جەتٸستٸكتەرٸمەن ماقتاندى, ەردوعانعا راقمەتٸن ايتتى. ال ەردوعان ٷنسٸز قالدى.
دەل وسى جاعداي قازاقستاندا دا جيٸ قايتالاندى. ەلورداعا ەرەكشە ماقساتپەن كەلگەن ەردوعان پرەزيدەنت نازارباەۆتان قازاقستانداعى تٷرٸك ليتسەيلەرٸن جابۋدى بٸر ەمەس, بٸرنەشە مەرتە تالاپ ەتتٸ.
ەلباسى ەردوعانعا قايتارعان جاۋابىنىڭ اۋانى مىناعان سايدى: «بۇل مەكتەپتەر مەنٸڭ مەكتەبٸم. ولارمەن نە ٸستەۋدٸ ٶزٸمٸز شەشەمٸز». كەيبٸر بەيرەسمي دەرەككٶزدەرٸنە سٷيەنسەك, بۇل ەڭگٸمە ەردوعان مەن ەلباسىنىڭ تٷركستانداعى كەزدەسۋٸندە ٶربٸگەن.
ەل ٸشٸندە گٷلەن دەسە تٶبە شاشتارى تٸك تۇراتىن توپتار دا از ەمەس. الايدا, ناقتى فاكتٸلەرسٸز گٷلەن شەكٸرتتەرٸ مەن ولاردىڭ اشقان مەكتەپتەرٸنە ورىنسىز شٷيلٸگۋلەر وپا بەرمەسٸ انىق. ەلٸمٸزدەگٸ ليتسەيلەردٸڭ برەندكە اينالعاندىعىن قازاق جاقسى بٸلەدٸ. دەمەك, اتالمىش مەكتەپتەرگە ەردوعاننىڭ شٷيلٸگۋٸ ٶزٸنٸڭ بيلٸكتٸك كارەراسىنا الاڭداۋشىلىق قانا بولۋى مٷمكٸن.
ەردوعاننىڭ اقىرى
گرەكييالىق سەۋەگەي پايسييا سۆياتوگورەتس نەمەسە گرەكييالىق نوسترادامۋس وسىدان جيىرما بەس جىل بۇرىن ىستامبۇلدىڭ قايتادان كونستانتينوپول بولاتىنى بولجاعانى تۋرالى اقپارات قازٸر باق-تا قىزۋ تالقىلانۋدا.
«سەندەر كۋە بولاسىڭدار. جەرورتا تەڭٸزٸنٸڭ تٷركيياعا تيەسٸلٸ بٶلٸگٸنەن شۋ شاعادى. رەسەي تٷركيياعا شابۋىل جاسايدى. تٷركييانىڭ جاقتاستارى تەرٸس اينالعان سوڭ, رەسەي ىستامبۇلدى باسىپ الىپ, گرەكتەرگە قايتارىپ بەرەدٸ»,-دەگەن.
ەردوعاننىڭ پروۆوكاتورلىق ەرەكەتتەرگە ەرٸك بەرٸپ, رەسەي ۇشاعىن اتىپ قۇلاتۋىنان كەيٸن, گرەكييالىق باق سەۋەگەيدٸڭ سٶزدەرٸنەن تسيتاتالار كەلتٸرە باستاعان. دٸن ٶكٸلدەرٸ سەۋەگەيلٸكتٸ قولداماعانىمەن, پراۆوسلاۆتىق ەپارحييا ٶكٸلدەرٸ گرەك سەۋەگەيٸنٸڭ سٶزٸن قۇپتاعان.
تٷيٸن: قوسىمشا ايتا كەتەيٸك, ەردوعان تٷركييانىڭ جاڭا سەۋلەتشٸسٸ رەتٸندە تانىمال بولسا دا, كەيدە ونىڭ ەلدٸڭ ٸشٸ مەن شەتەلدەردەگٸ مٸنەز-قۇلىقتارى مەن ۇستانىمدارى ساياسي باسشىلاردان كٷتٸلەتٸن ەدەتتەن الشاق. وسىنداي مٸنەز-قۇلىق پەن قاتىناس تەسٸلٸ ساياسي قوعامتانۋ تۇرعىسىنان ەردوعاننىڭ ساياسي امبيتسيياسىنىڭ پايدا بولۋىنا سەبەپ بولدى. كەيدە ەردوعان وسماندىق پاشا مەن سۇلتانداردىڭ رٶلٸنە ەنٸپ, قازٸرگٸ تٷركييانى وسمان يمپەريياسىن جانداندىرۋشى رەتٸندە كٶرسەتكٸسٸ كەلەتٸن سيياقتى كٶرٸنەدٸ.
نۇرگەلدٸ ەبدٸعانيۇلى
Abai.kz
