بٸز كەيدە ويشىلداردىڭ قورشاعان ورتا مەن ادامزات اراسىنداعى تەكەتٸرەس تۋرالى پايىم, پٸكٸرٸن تىڭداپ, قايران قالامىز. ۇلى عالىمدار بٸزگە دەيٸن ادامزاتتىڭ تابيعاتتى باعىندىرۋ ماقساتىنداعى ۇمتىلىسىن جاڭالىق دەپ ەمەس, ٶزٸنە-ٶزٸ ور قازۋ دەپ تۇجىرىم جاسادى.
ولار قورشاعان ورتانىڭ تەپە-تەڭدٸگٸنە نۇقسان كەلتٸرمەۋدٸ ويلاستىردى. سەبەبٸ قورشاعان ورتانىڭ بٸر بٶلشەگٸ – ادامنىڭ ٶزٸ ەكەنٸن عالىمدار ەرتە ۇقتى. سوعان قاراماستان ٶتكەن عاسىردان كٷنٸ بٷگٸنگە دەيٸن ادامزاتتىڭ تابيعاتقا قارسىلىعىنان تۋىنداعان قايشىلىقتى قازٸرگٸ كٶزٸ اشىق قوعام كٶرٸپ, بٸلٸپ وتىر. كەيدە تابيعاتتىڭ توسىن مٸنەزٸنەن ەلەمنٸڭ ەر قيىرىندا بولعان جانتٷرشٸگەرلٸك وقيعالار تۋرالى ەستٸپ, ٷرەيلەنەتٸنٸمٸز راس. مەزگٸلسٸز كەلگەن سۋ تاسقىنى, دٷلەي جەل, جەر سٸلكٸنٸسٸ, جانارتاۋدىڭ اتقىلاۋى, تەڭٸز, كٶلدەردٸڭ تارتىلۋى, جاھاندىق جىلىنۋ سىندى تابيعي قۇبىلىستار ەكولوگتاردى عانا ەمەس, كٷللٸ ادامزاتتى الاڭداتادى.
تٸپتٸ, مەڭگٸ جاسىل ايماقتاردا قار جاۋسا, اركتيكا مەن انتاركتيدا دا مۇزدىقتاردىڭ ەرۋٸ جيٸلەگەنٸ تەگٸن ەمەس. اۆسترالييا, تٷركييا, فرانتسييا, ارگەنتينا سىندى بٸرنەشە ەلدەردەگٸ ورمان ٶرتٸ جەنە كەشەگٸ قوستانايداعى جاعدايدان تابيعاتقا زالال كەلمەسە, پايداسى تيمەيتٸنٸ انىق. دەسەك تە جەتەكشٸ ەلدەر ورماندى ايماقتاردى قالپىنا كەلتٸرۋ جۇمىستارىنا قىزۋ كٸرٸسسە, كەيبٸر مەملەكەتتەر ارنايى باعدارلاما شەبەرٸندە كەزەڭ-كەزەڭٸمەن ٸسكە اساتىن تاپسىرمانىڭ جوباسىن تٷزٸپ قويعانى بەلگٸلٸ.
ەرينە, قالپىنا كەلتٸرۋ جۇمىستارىن ەر ەل ٶزٸنٸڭ ەلەۋەتٸنە قاراي ٸسكە اسىرعانىمەن, مەزگٸلسٸز كەلگەن تابيعي قۇبىلىستاردىڭ الدىن-الۋ جاعى اقساپ تۇرعانىن بايقايمىز. سول ٷشٸن دە ەلەمدٸك مەسەلەنٸڭ قايدا اپارا جاتقانىن تٷيسٸنگەن دامىعان ەلدەر ەكولوگيياعا بٶلٸنەتٸن قارجىنىڭ كٶلەمٸن ۇلعايتىپ, ارنايى باعدارلامالار قابىلداۋدا.
قر ەكولوگييا, گەولوگييا جەنە تابيعي رەسۋرستار مينيسترٸ سەرٸكقالي برەكەشەۆ «جاسىل قازاقستان» ۇلتتىق جوباسىنىڭ نەگٸزٸ تٶرت باعىتى بار ەكەنٸن حابارلادى. سونىڭ ٸشٸندە «تازا قازاقستان» باعىتى اۋانىڭ لاستانۋىنا جول بەرمەي, قالدىق زاتتاردى باسقارۋ جەنە سۋ وبەكتٸلەرٸن جاڭعىرتۋ سىندى ەكولوگييالىق پروبلەمالاردى رەتتەۋگە نەگٸزدەلگەن. قازٸر كەسٸپورىندار مەن ەلەكتر ستانتسييالاردىڭ ٶندٸرٸستە كٶمٸر پايدالانۋىنان اتموسفەراعا بەلگٸلٸ بٸر دەڭگەيدە زالال كەلۋدە. ۇلتتىق جوبانىڭ وسى باعىتىندا اۋا لاستانۋى جيٸ بايقالاتىن 10 قالادا 5 جىلدىڭ شەڭبەرٸندە ٸرٸ 16 كەسٸپورىن شىعارىندىسىن 20 پايىزعا قىسقارتۋ جوسپارلانىپ وتىر. تيٸسٸنشە قالدىقتاردان زاماناۋي تەحنولوگييانىڭ كٶمەگٸمەن ەنەرگييا الىپ, كەدەگە جاراتۋ جاعى دا ويلاستىرىلعان. سول سەكٸلدٸ دەرٸحانالاردا دا قۇرامىندا سىناپ ەلەمەنتٸ بار قالدىقتى بٶلەك جيناۋ ماقساتىندا كونتەينەر مەن ەكوبوكس ورناتۋ جوسپارلانعان ەكەن. جوبادا ەلدەگٸ سۋ وبەكتٸلەرٸنٸڭ ەكوجٷيەلەرٸن ساقتاۋ مٸندەتٸ دە قاراستىرىلعان. مۇنىڭ ٸشٸندە ەڭ ٶزەكتٸسٸ, «سىردارييا ٶزەنٸنٸڭ ارناسىن رەتتەۋ جەنە ارال تەڭٸزٸنٸڭ سولتٷستٸك بٶلٸگٸن ساقتاۋ» جوباسىنىڭ ەكٸنشٸ كەزەڭٸن جەنە بۋراباي, ششۋچە, قوپا, شالقار كٶلدەرٸن قالپىنا كەلتٸرۋ.
ۇلتتىق جوبانىڭ «ٷنەمدٸ قازاقستان» باعىتى ەلٸمٸزدٸڭ تابيعي رەسۋرستارىن تۇراقتى پايدالانۋعا ىقپال ەتەدٸ. بٸر سٶزبەن ايتقاندا, سۋدى پايدالانۋدىڭ ەكولوگييالىق قاۋٸپسٸز ەرٸ ەكونوميكالىق جاعىنان وڭتايلى جولى قاراستىرىلماق.
سۋدى ٷنەمدٸ پايدالانۋدىڭ ەسەبٸنەن ٶنٸمدٸلٸكتٸ ارتتىرۋ ماقساتىندا 401 ارنانى جاڭارتۋ جولعا قويىلسا, ۆەگەتاتسييا كەزٸندە سۋ شىعىنىن 4 تەكشەمەترگە قىسقارتۋ ماقساتىندا 212 ارنانى تسيفرلاندىرۋ جوسپارلانعان. سونداي-اق 600 مىڭ گەكتار سۋارمالى جەردٸ ۇلعايتۋ جايى قاراستىرىلعان.
ٸرٸ سۋ كٶزدەرٸنەن, ٶزەن-كٶلدەردەن قاشىق جاتقان ٶڭٸرلەردە سۋدىڭ ەر تامشىسىن تيٸمدٸ پايدالانۋعا قازٸردەن كٸرٸسكەن جٶن-اق. ٶيتكەنٸ, عالىمداردىڭ 10-15 جىلدا سۋ تاپشىلىعى قىساتىنىن ايتىپ, دابىل قاعۋى بەكەر ەمەس سەكٸلدٸ. ەندەشە سۋارمالى القاپتارعا جەتەتٸن سۋ كٶزٸن ناقتىلاپ, كەلەر كٷننٸڭ دە احۋالىن باعامداعان دۇرىس. بۇل مەسەلەگە دە تيٸستٸ مينيسترلٸك بەيجاي قارامايدى. مەسەلەن, ەلدەگٸ سۋ كٶزدەرٸن تيٸمدٸ پايدالانىپ, قوسىمشا سۋارۋ كٶزدەرٸن قۇرۋ ٷشٸن 2025 جىلعا دەيٸن اقمولا, باتىس قازاقستان, جامبىل, قىزىلوردا جەنە تٷركٸستان وبلىستارىندا جيناقتاۋ كٶلەمٸ 1,7 تەكشەمەتر بولاتىن 9 سۋ قويماسىن سالۋ جوسپاردا بار. بۇل تۋرالى مەملەكەت باسشىسى قاسىم-جومارت توقاەۆ «حالىق بٸرلٸگٸ جەنە جٷيەلٸ رەفورمالار – ەل ٶركەندەۋٸنٸڭ بەرٸك نەگٸزٸ» جولداۋىندا ناقتى اتاپ كٶرسەتكەن ەدٸ.
«بٸرٸككەن ۇلتتار ۇيىمى الداعى ون جىلدىڭ ٸشٸندە جاھاندىق دەڭگەيدە سۋ رەسۋرسىنىڭ تاپشىلىعى بولادى دەپ بولجام جاساپ وتىر. 2030 جىلعا قاراي سۋ تاپشىلىعىنىڭ كٶلەمٸ 40 پايىزعا جەتۋٸ مٷمكٸن. سوندىقتان, بٸز جاڭا تەحنولوگييالار مەن تسيفرلاندىرۋ ارقىلى سۋدى ٷنەمدەۋگە كٶشۋٸمٸز كەرەك. سۋ تاپشىلىعىن جويۋدىڭ باسقا جولى جوق. بۇل – اسا ماڭىزدى مٸندەت. ٷكٸمەت سۋ پايدالانۋدى رەتتەۋ جەنە ونى ٷنەمدەۋ تەحنولوگيياسىن ەنگٸزۋ جۇمىسىن ىنتالاندىرۋ ٷشٸن ناقتى شەشٸمدەر ەزٸرلەۋگە تيٸس. سۋ نىساندارىنىڭ ەكوجٷيەسٸن ساقتاپ, ونى ٷنەمدٸ پايدالانۋ ٷشٸن اسا ماڭىزدى 120 كانالدى قايتا جاڭعىرتۋعا كٸرٸسەمٸز. اقمولا, الماتى, باتىس قازاقستان, جامبىل, قىزىلوردا, تٷركٸستان وبلىستارىندا جاڭادان 9 سۋ قويماسى سالىنادى. بۇل – اۋقىمدى جوبا. بٸراق, بٸزدٸڭ قولىمىزدا قاجەتتٸ رەسۋرستىڭ بەرٸ بار», – دەدٸ پرەزيدەنت.
سونىمەن بىلتىر ۇلتتىق جوبانى ٸسكە اسىرۋعا رەسپۋبليكالىق بيۋدجەتتەن 26 982 281 مىڭ تەڭگە, ال, جەرگٸلٸكتٸ بيۋدجەتتەن 15 179 155 مىڭ تەڭگە قارجى قارالسا, ٶزگە كٶزدەردەن 48 508 830 مىڭ تەڭگە بٶلٸنگەن. نەتيجەسٸندە 16 كەسٸپورىننىڭ شىعارىندىسى قىسقاردى. جوسپارعا ساي شىعارىندى كٶلەمٸن 803,8 مىڭ تونناعا دەيٸن ازايتۋ كٶزدەلسە, بىلتىر ونىڭ كٶلەمٸ 655,17 دەيٸن جەتٸپ, ەۋەلگٸ جوسپار ارتىعىمەن(122 پايىز) ورىندالعان. نەگٸزٸ وسى مەجەگە قول جەتكٸزۋ ٷشٸن 2021 جىلعى بيۋدجەتتەن قارجى قارالماعان. ەسەسٸنە, وسى شارۋاعا بيۋدجەتتەن تىس قارجى ەسەبٸنەن 26 485 900 تەڭگە قارالىپ, ناقتى 15 388 837,1 مىڭ تەڭگە يگەرٸلگەن. قالدىقتاردى تۇراقتى باسقارۋ جۇمىستارىندا دا ٸلگەرٸلەۋ بار. مىسالى, استانا قالاسىمەن قاتار پاۆلودار جەنە قىزىلوردا وبلىسىندا قالدىقتاردى بٶلەك جيناۋعا قولايلى كونتەينەرلەر ورناتىلعان. مۇنىڭ ٸشٸندە قۇرامىندا سىنابى بار قالدىقتاردى جيناۋعا ارنالعان كونتەينەر دە ساتىپ الىنعان.
بۇدان ٶزگە, قالدىقتاردى قايتا ٶڭدەۋ جەنە كەدەگە جاراتۋ باعىتىندا بٸراز تاپسىرما ورىندالعان. سۋ وبەكتٸلەرٸنٸڭ ەكوجٷيەلەرٸن ساقتاۋ بويىنشا دا ٸلگەرٸلەۋ بايقالادى. اشىپ ايتار بولساق, شالقار كٶلٸن تازالاۋعا ەۋەلٸ 1 432 956 مىڭ تەڭگە بٶلٸنسە, كەيٸن جوباعا ەنگەن تٷزەتۋلەرگە سەيكەس جالپى سومادان 132 956 مىڭ تەڭگە كەمٸتٸلٸپ, بيۋدجەتكە قايتارىلعان.
وسى تۇستا سۋ وبەكتٸلەرٸنٸڭ ەكوجٷيەلەرٸن ساقتاۋ بويىنشا بٸرقاتار جوبالار زەردەلەنٸپ جاتقانىن ايتا كەتكەن لەزٸم. ٶيتكەنٸ, بيۋدجەتتەن قىرۋار قارجى بٶلٸنەتٸن اۋقىمدى جۇمىستاردىڭ سۇراۋى بار. ەرٸ ەكولوگييالىق مەسەلەلەردٸ رەتتەۋدە اۋماقتى مۇقييات زەردەلەپ, «جەتٸ رەت ٶلشەپ بٸر رەت كەس» دەگەن قاعيداعا سالماسا, كٷنٸ ەرتەڭ جٷيەسٸز ٸستٸڭ بەرەكەسٸ بولماۋى مٷمكٸن عوي. باستىسى, دەل قازٸر «جاسىل قازاقستان» ۇلتتىق جوباسى بويىنشا نەگٸزگٸ 4 ستراتەگييالىق كٶرسەتكٸشكە قول جەتكٸزۋ ماقساتىندا بٸراز جۇمىس قولعا الىنىپ, ناقتى جوسپار تٷزٸلدٸ. ەندەشە, ەكولوگييالىق مەسەلەلەردٸ رەتتەۋگە ارنالعان باعدارلامالاردىڭ ناقتى نەتيجەسٸن كٶرەتٸن كٷن الىس ەمەس دەپ ويلايمىز.
