راس, جوعارىداعى جان شوشىتارلىق تسيفردىڭ باسىم بٶلٸگٸ بٸزگە كەڭەس دەۋٸرٸنەن قالعان مۇرا. وداق تاراپ, قۋاتتى ٶندٸرٸس ورىندارى جابىلىپ قالعان سوڭ, يەسٸز ۇڭعىمالاردان, شاحتالار مەن كەنٸشتەردەن, ەسكەري-سىناق ايماقتارىنان قالعان قالدىقتار ەل مەن جەردٸڭ بەرەكەسٸن كەتٸرٸپ, ەر ٶڭٸردە جاتىپ قالدى. دەگەنمەن, تەۋەلسٸزدٸك العان كەزەڭنەن بەرٸ قاراي دا ٶندٸرٸستٸك قالدىقتىڭ جينالۋىنا از ٷلەس قوسقان جوقپىز. سەبەبٸ, 2020 جىلى رەسپۋبليكانىڭ 20 قالاسى مەن ەلدٸ مەكەندەرٸنە جٷرگٸزٸلگەن قاداعالاۋ ٶسكەمەن, ريددەر, اقتاۋ, اقتٶبە, اتىراۋ, الماتى, بالقاش, استانا قالالارىندا اتموسفەرالىق اۋانىڭ لاستانۋى جوعارعى دەڭگەيگە جەتكەنٸن كٶرسەتكەن.
ەلٸمٸزدٸڭ جەراستى قازبا بايلىعىن يگەرۋگە كەلگەن شەتەلدٸك الپاۋىت كومپانييالاردىڭ ەكولوگييا زاڭدارىن ورىنداماۋىنىڭ سالدارىنان تٶل تابيعاتىمىزعا ايتارلىقتاي زالال كەلتٸرگەنٸ جاسىرىن ەمەس.
ونىڭ ٷستٸنە, بٸزدەگٸ ەكولوگييالىق داعدارىسقا حيمييا, مۇناي, مەتاللۋرگييا جەنە وتىن ٶنەركەسٸبٸنٸڭ كٶپ مٶلشەردە دامۋى دا ەسەر ەتٸپ وتىر.
مىسالعا, سوناۋ 90-جىلداردىڭ باسىندا اۋاعا جىل سايىن 6 ملن توننا قالدىق تاراسا, ونىڭ 50 پايىزى جىلۋ ەنەرگيياسىنان, 20 پايىزى كارامەتالدان, 13 پايىزى تٷستٸ مەتالدان, 4 پايىزى مۇناي-حيمييا ٶندٸرٸسٸنەن شىققان زاتتار.
ەگەر, تاۋ-كەن قازبا بايلىقتارى ٶندٸرٸسٸنٸڭ قالدىقتارى قاراعاندىدا 29,4 پايىز, شىعىس قازاقستاندا 25,7 پايىز, قوستانايدا 17 پايىز, پاۆلوداردا 14,6 پايىز دەپ تٸركەلسە, قىزىلوردا, اتىراۋ, باتىس قازاقستان وبلىستارى مۇناي ٶنٸمدەرٸنٸڭ قالدىعىمەن لاستانعان ٶڭٸرلەر رەتٸندە بەلگٸلٸ.
ٷكٸمەت تاراپىنان جىل سايىن ەسكەرتۋ جاسالىپ, ەكولوگتار دابىل قاعىپ كەلە جاتسا دا, ٶندٸرٸس قالدىقتارىن اتموسفەراعا ورىنسىز شىعارۋ ٸسٸ ازايماي تۇر.
ٶيتكەنٸ, ەل بايلىعىن يگەرٸپ جاتقان كومپانييالار قىمباتقا تٷسەتٸن بولعاندىقتان ەكولوگييالىق تازا ٶنٸم ٶندٸرەتٸن تەحنولوگييالاردى ساتىپ الۋعا اتتاپ باسپايدى. ٶندٸرٸس ورىندارىنىڭ قۋاتتىلىعى, كٶپتٸگٸ جاعىنان رەسپۋبليكادا الدىڭعى ورىندا تۇرعان مۇنايلى ٶلكەلەردٸڭ ٶزٸندە توزىعى جەتكەن تەحنيكالار پايدالانىلۋدا.
مۇنايدىڭ جەرگە تٶگٸلٸپ, اۋاعا ارتىق گازدىڭ شىعۋى دا وسىدان. وسىنىڭ سالدارىنان بارىپ, باتىس قازاقستان وبلىسىندا مۇنايدان لاستانعان جەردٸڭ اۋماعى 190 مىڭ گەكتارعا جەتكەن. ماماندار سوڭعى جٷز جىلدا كاسپيي تەڭٸزٸندەگٸ يتبالىقتار سانىنىڭ 90 پايىزعا ازايعانىن ايتىپ جٷر.
بٷگٸندە تەڭٸز ايماعىنان 1 474 لاستانۋ نٷكتەسٸ انىقتالعان. مٸنە, قارت كاسپييدە قالىپتاسقان ەكولوگييالىق احۋالدىڭ كٶرسەتكٸشٸ. رەسمي مەلٸمەتتەرگە سٷيەنسەك, رەسپۋبليكا بويىنشا تابيعاتقا شىعارىلاتىن زيياندى قالدىقتاردىڭ 27 پايىزى "قازاقمىس" كورپوراتسيياسى" جشس مەن "ارسەلورميتتال تەمٸرتاۋ” اق-نا تيەسٸلٸ ەكەن, ونىڭ 18,5 پايىزى "قازاقمىستىڭ", 8,5 پايىزى "ارسەلورميتتال تەمٸرتاۋدىڭ" قوقىستارى.
ەكولوگ-مامانداردىڭ ايتۋىنشا, جىل سايىن رەسپۋبليكاداعى سۋ قويمالارىنا حيمييالىق قوسپالار مەن لاستانعان 6 ملرد تەكشەمەتر اعىن سۋ قۇيىلىپ, 3 ملن توننا زيياندى زاتتار اۋا قاباتىنا سٸڭەدٸ. زيياندى قالدىقتاردىڭ كٶلەمٸنە سالساق, ەكٸنشٸ ورىندا ەنەرگەتيكا ٶندٸرٸسٸ تۇر.
ٶيتكەنٸ, ەل اۋماعىندا جينالعان قالدىقتاردىڭ 1,5 ملرد تونناسى بٸر عانا ەكٸباستۇز گرەس-ٸنە تيەسٸلٸ. تٸپتٸ, الماتى قالاسىنىڭ ٶزٸندە ورنالاسقان ەنەرگييا كٶزدەرٸنەن جىلىنا 50 مىڭ توننادان استام زيياندى زاتتار شىعادى.
بٷگٸندە, دامىعان مەملەكەتتەر د.ي. مەندەلەەۆتٸڭ «حيمييادا قالدىقتار بولمايدى, تەك قانا قولدانىلماعان شيكٸزات بولادى» دەگەن قاعيداسىن ۇستانىپ ٶنەركەسٸپ ورىندارىنداعى كەرەكسٸز زاتتار مەن قالادان شىعاتىن قوقىستاردىڭ ٶزٸن قۇندى شيكٸزات كٶزٸ رەتٸندە قاراستىرىپ, ونى يگٸلٸككە جاراتىپ وتىرعانى بەلگٸلٸ.
وعان دەلەل شەتەلدە قالدىقتاردى ٶڭدەيتٸن كەسٸپورىنداردىڭ قارقىندى دامۋى. مىسالى, اقش-تا ٶندٸرٸس قالدىقتارىنىڭ 33 پايىزى قايتا ٶڭدەلەدٸ ەكەن. جەنە بۇل كٶرسەتكٸش ەلەمدە جىل ٶتكەن سايىن ٶسە تٷسۋدە.
دەسەك تە, بٸزدٸڭ ەلٸمٸزدە قازٸرگٸ كەزەڭدەگٸ عىلىم مەن تەحنيكانىڭ دامۋ دەڭگەيٸنە سەيكەس ەبدەن جەتٸلدٸرٸلگەن تەحنولوگييانىڭ جوقتىعىنا بايلانىستى, ولاردى ٶڭدەپ قاجەتتٸ ٶنٸمدەر الۋ ەزٸرشە جولعا قويىلماي تۇر.
كەيبٸر قالدىقتاردىڭ ٸسكە جاراتىلماي بەكەرگە جاتۋى — كومپانييالاردىڭ ونى ورتا كەسٸپورىنداردىڭ قايتا ٶڭدەۋٸنە بەرگٸسٸ كەلمەيتٸندٸگٸمەن دە بايلانىستى. وسىعان وراي ٷكٸمەت جەر استى قازبا بايلىعىن پايدالانىپ وتىرعان كومپانييالاردىڭ كەلٸسٸمشارتتى ورىنداماعاندارىنان كەن ورىندارىن قايتارىپ الىپ, ٶزگە تيٸمدٸ جۇمىس ٸستەيتٸندەرگە, ياعني, قازاقستاندىق ٷلەس دەڭگەيٸن ساقتاۋ, قايتا ٶڭدەۋ ٸسٸمەن اينالىسىپ, ەكولوگييا زانىن ورىندايتىندارعا بەرۋدٸ قاراستىرۋدا.
