سوڭعى ايلاردا كەنەتتەن ەگەۋباەۆا حانىمنىڭ باسىنان ٶتكەن «وت قويۋ», «ۇرىپ-سوعۋ», «شابۋىل جاساۋ» ەرەكەتتەرٸنٸڭ بارلىعى الدىڭعى وقيعالارداي. قانداي دا بٸر بٸتپەيتٸن تريللەر Harper's Bazaar جۋرنالىنىڭ بۇرىنعى رەداكتورىنىڭ (وسىنداي امەريكاندىق سەن جۋرنالى بار) جەنە پراگاداعى «ازاتتىق» راديوسى بيۋروسىنىڭ بۇرىنعى جۋرناليسٸنٸڭ (يە, سول اقش مەمدەپارتامەنتٸ قارجىلاندىراتىن «بوستاندىق») باسىنان ٶتتٸ.
وسى وقيعالاردىڭ بەرٸن وقىپ وتىرعان كەز كەلگەن وقىرماننىڭ ويىندا مىناداي زاڭدى سۇراق تۋىندايدى. ەلگە ٸس جٷزٸندە بەيمەلٸم باق ٶكٸلٸ از ۋاقىتتا نەگە مۇنشا اتىشۋلى حايپتى كەرەك ەتتٸ? قىسقاسى, بۇل تەسٸل جاڭادان ويلاپ تابىلعان جوق. دينارا بٸراز ۋاقىت جۇمىس ٸستەگەن ەۋروپانىڭ ساياسي تەحنولوگتارى بۇل تەحنولوگييانى ەلدەقاشان جوسپارلاعان.
شابۋىلدار, ۇرىپ-سوعۋ جەنە قاستاندىق ەرەكەتتەرٸ تۋرالى سەنساتسييالىق جاڭالىقتار ونىڭ حالىق الدىندا تەز ارادا «كٷرەسكەر» بەينەسٸن قالىپتاستىرۋعا مٷمكٸندٸك بەرەدٸ. ەرينە, سٸز (تەۋەلسٸز جۋرناليست بولساڭىز) قانشاما شابۋىلدار مەن ٶرتكە قاراماستان, ەلدەگٸ بارلىق نەرسەگە نەمقۇرايلى قاراماي, مەملەكەتتە قانداي سۇمدىق «رەجيم» بيلٸك ٷستەمدٸك قۇرىپ تۇرعانى تۋرالى قورىقپاي جازۋدى جالعاستىرا بەرەسٸز.
مٸنە, ەرٸ قاراي بٸز نەگٸزگٸ مەسەلەگە كٶشەمٸز. راسىندا, دينارا ەگەۋباەۆانىڭ جازبالارىنا قاراپ وتىرىپ, قازاقستان تۋرالى جاعىمسىز پٸكٸرلەردٸڭ تولقىنىنا بوي الدىرعانىڭىز سونشا, ٶمٸردەن باز كەشٸپ كەتەسٸز. وسى تۇستا ونىڭ تەرٸس پيعىلى تەك بيلٸككە عانا قاتىستى بولسا جاقسى بولار ەدٸ عوي.الايدا ولاي ەمەس. دينارا مەن ونىڭ ادامدارى حالىق تۋرالى دا سونداي جامان پٸكٸردە. ول مۇرنىن شٷيٸرٸپ, قازاقتاردى «مالشى», «قويشى», «مارگينال» دەپ اتاپ, ٶزٸنٸڭ ەۋروپالىق بٸلٸم العانىن ماقتانىشپەن ەر كەزدە ەسكە سالۋدى ۇمىتپايدى. قازاقتار تۋرالى دەل وسىندايكٶزقاراسىن ول تاعى بٸر «تەۋەلسٸز» جۋرناليست ميحايل زىگارعا بەرگەن سۇحباتىندا ايتقان بولاتىن. بٸراق وعان سەل كەيٸن ورالامىز.
جالپى, ەگەر دينارانىڭ ماتەريالدارىن كٶبٸرەك وقىساڭىز, ولاردا قازاقستان ٷشٸن ناقتى انىقتالعان تەرٸس كٶزقاراستار عانا ەمەس, سونىمەن قاتار, وسى «دەموكراتييالىق قۇندىلىقتار» مەن جاھاندىق يدەيالاردىڭ «مٸنسٸزدٸگٸن», امەريكالىق قۇندىلىقتارعا باسا نازار اۋدارا وتىرىپ,باتىسشىل ماقتانىش بارىن بايقاۋ قيىن ەمەس.
بٸرەۋ «مۇندا تۇرعان نە بار? جۋرناليسكە امەريكالىق ستيل جەنە ٶمٸر سٷرۋ سالتى ۇنايدى. ەر ادام ٶز پٸكٸرٸن ايتۋعا قۇقىلى. بٸرەۋگە قۇران نەمەسە بيبلييا قۇندىلىقتارى جاقىن. ال بٸرەۋگە ونداعان گەندەرلٸك جەنە تٷرلٸ باعدارلارعا ەركٸندٸك بەرٸلگەن, «№1 اتا-انا جەنە №2 اتا-انا», بالانىڭ جىنىس تاڭداۋ ەركٸندٸگٸ جەنە باسقا دا «دەموكراتييالىق» قۇندىلىقتارى, باتىستىڭزاماناۋي يدەولوگيياسى كٶبٸرەك ۇنايدى» دەيدٸ.
يە, بەرٸ دۇرىس. بٸزدٸڭ ەلدە دە دەموكراتييا, سٶز بوستاندىعى بار, ەركٸم ٶز جانىنا, ٶزٸنە جاقىن نەرسەنٸ ناسيحاتتاۋعا ەرٸكتٸ. بٸرەۋلەرٸ اتا-بابا ٶسيەتٸن, وتباسى مۇراتىن, تٶل, رۋحاني تۇتاس قازاقستاندى جاقتايدى. ال باسقالارى – لگبت تولەرانتتىلىعى مەن گەندەرلٸك ەرتٷرلٸلٸك بويىنشااناعۇرلىم دامىعان باتىسقا ەلٸكتەۋ ٷشٸن, باتىستا دەموكراتييا ٶزٸنٸڭ يدەالدى, «كلاسسيكالىق» نۇسقاسىندا ۇسىنىلعانىن ايتادى.
ەگەۋباەۆا, زىگار جەنە باسقا دا «تەۋەلسٸز» جۋرناليستەردٸڭ ٶز شىعارماشىلىعى ارقىلى كٷندەلٸكتٸ اقپاراتتارمەن جۇمىس ٸستەۋٸنە, جٷيەنٸ قۇلشىنىسپەن سىناۋىنا, باتىس قۇندىلىقتارىن يدەالدى ەتٸپ كٶرسەتٸپ, «قازاقستاندا بەرٸ قورقىنىشتى, سۇمدىق» دەگەن تەزيستەرٸنە ەر تٷرلٸ قاراۋعا بولادى. الايدا ەگەر بٸز ەگجەي-تەگجەيلەردٸ ەلەمەي, جالپى ساياسي تەرمينولوگيياعا كٶشەتٸن بولساق, وندا ساراپشىلار بۇل كٷن تەرتٸبٸن (تەك بٸزدٸڭ ەلدە عانا ەمەس, باسقا دا كٶپتەگەن دامۋشى ەلدەردە) دەستٷرلٸ دەموكراتييالىق «ماڭدايشالارىنىڭ» استىندا «باتىستىڭ مٷددەلەرٸن العا جىلجىتۋ» دەپ اتايدى.
تولىعىراق ايتايىق. چيليدە, گۆاتەمالادا, گرۋزييادا, ۋكراينادا, مىسىردا جەنە باسقا داكٶپتەگەن مەملەكەتتەردە سىنعا ۇشىراعان ساياساتتانۋشىلار سيپاتتاعان «تٷرلٸ-تٷستٸ رەۆوليۋتسييالار» تەحنولوگييالارىنىڭ كلاسسيفيكاتسيياسىنا سەيكەس, دينارا سيياقتى تۇلعالار تٶڭكەرٸستٸڭ نەگٸزگٸ سۋبەكتٸلەرٸ سانالادى.
ەرينە, «تەۋەلسٸز جۋرناليستەر» «2 قاڭتارعا»سودىرلار جينايدى نەمەسە جاپپاي تەرتٸپسٸزدٸكتەرگە بارۋعا بۇيرىق بەرەدٸ دەپ ەشكٸم ايتپايدى. ولاردىڭ ەلدەقايدا ماڭىزدى تاپسىرمالارى بار. باتىستىڭ ىقپال ەتۋ اگەنتتەرٸ, ەدەتتە, وسى ساناتقا PR جەنە ٷگٸت-ناسيحات ماماندارىن (دينارا ەگەۋباەۆا سەكٸلدٸ) تارتادى. ولار «كٶپشٸلٸكتٸڭ بيلٸككە دەگەن كٶزقاراسى كٷرت تەرٸس بولۋى ٷشٸن ەرەكەت جاساپ, رەۆوليۋتسييالىق كٶڭٸل-كٷي تۋعىزۋى كەرەك».
تەحنولوگيياداعى كەلەڭسٸزدٸك
دەگەنمەن, دينارانىڭ «تٷرلٸ-تٷستٸ رەۆوليۋتسييانىڭ» يدەولوگييالىق قولشوقپارى رەتٸندە دايىندالۋى, كٶپ نەرسەنٸ كٷتپەگەنٸ قاراپايىمادامعا ايتپاسا دا تٷسٸنٸكتٸ. ول زىگارعا بەرگەن سۇحباتىندا ٶز ەلٸنە, سالت-دەستٷرٸنە, تٸلٸنە, ەڭ باستىسى, قازاققا مۇرنىن شٷيٸرٸپ, مەنسٸنبەيتٸنٸنبٸلدٸرٸپ, كٶپتەگەن ستراتەگييالىق قاتەلٸكتەر جٸبەردٸ.ەگەۋباەۆا حالىق تۋرالى ايتا وتىرىپ, جوعارىدا اتالعان «مالشىلار», «مارگينالدار», تٸپتٸ, «پيتەكانتروپتار» سيياقتى انىقتامالاردى قولداندى. بەلكٸم, ونىڭ الىستان باعامداي الماۋى – ەۋروپالىق ٶمٸرگە, پراگاعا تىم سٸڭٸسٸپكەتكەندٸگٸنەن شىعار?
شامامەن جارتى جىل بۇرىن دينارا پراگادان كٶشٸپ كەلٸپ, ەلٸمٸزدٸڭ اقپاراتتىق الاڭىندا كەنەتتەن پايدا بولدى (ايتپاقشى, سول جەردە,«ازاتتىق» راديوسىندا, التى اي جۇمىس ٸستەپ, ول بار بولعانى شاعىن 5 باعدارلاما شىعاردى. ياعني,ول «نەگٸزگٸ پۋل رەپورتەرلەرٸنٸڭ» قاتارىنا كٸرمەيدٸ. ەرينە, تەجٸريبەسٸ جەتپەگەنٸ, ال كۋراتورلار دينارامەن ونىڭ قازاقستان رەسپۋبليكاسىنداعى يميدجدٸك ستراتەگيياسىندا ماردىمسىز جۇمىس ٸستەگەنٸ انىق. ولار قازاقستانداعى بولاشاق ەلەكتوراتقا (ٶزدەرٸڭٸز بٸلەسٸزدەر, ەگەۋباەۆا مەجٸلٸس سايلاۋىنا تٸركەلگەن) اشىق قۇرمەتسٸزدٸك كٶرسەتۋدٸڭ قاجەتٸ جوق ەكەنٸن تٷسٸندٸرمەدٸ.
ەگەۋباەۆانىڭ سٶيلەگەن سٶزدەرٸنە تەرەڭٸرەك مەن بەرسەڭٸز, مۇنىڭ بەرٸ بٸزدٸڭ قاشقىن راديكالدى وپپوزيتسييانىڭ دەستٷرلٸ پوپۋليستٸك تەزيستەرٸنٸڭ جيىنتىعى بارىن بايقايسىز. يە, يە, سٶزٸنٸڭ مازمۇنى قازاقستاندا بەرٸنٸڭ قانشالىقتى ناشار ەكەندٸگٸ تۋرالى ايتاتىن ەبليازوۆتىڭ «اسانقايعىلانۋىمەن» سەيكەس كەلەدٸ.
دينارانىڭ ارسەنالىندا دەل وسىنداي (تۋرا ەبٸليازوۆ سەكٸلدٸ) نارازىلىق ميتينگٸلەرٸنٸڭ ۋاعىزدارى, «مۇنىڭ بەرٸنە قاشانعى شىدايمىز?!» دەگەن لەبٸزدەر, «گٷلدەنگەن باتىستىڭ ٶمٸر سٷرۋٸ قانداي تاماشا!?» دەگەن تاقىرىپتاعى ۇراندى سٶزدەر بار. شەتەلدٸك ساياسي ستراتەگتەردٸڭ پٸكٸرٸنشە, مۇنداي ۇراندار قازاقستانداعى مارگينال قوعامدى وياتىپ, ٸلگەرٸلەتۋٸ مٷمكٸن. شىندىعىندا, قوعام بٸرازدان بەرٸ قوزعالماعان.
تاعى ايتساق: بۇل توزىعى جەتكەن ۇراندار بٸزدٸڭ ەلدە بۇرىننان «مينۋس بەلگٸسٸمەن» جۇمىس ٸستەپ كەلەدٸ. جۇمسارتىپ ايتساق, جۇرتتى باتىستىقتاردىڭ بەرٸن مٸنسٸز ەتٸپ كٶرسەتۋ, اتا-بابامىزدىڭ قادٸر-قاسيەتٸنە اياقتارىن سٷرتۋ تۋرالى جالعان ۇراندار «شابىتتاندىرمايدى». بۇل ەدٸس ۋكراينانىڭ بٸر جەرٸندە ٸسكە اسقان بولۋى مٷمكٸن, بٸراق بۇل تەسٸل دەستٷرٸ بار قازاقستانجۇرتشىلىعىنا ٶتپەيدٸ.
ال دينارا ەگەۋباەۆانىڭ باستى جەنە قۇردىمعا كەتٸرەتٸن يميدجدٸك قاتەلٸگٸ – ونىڭ «قازاقستان ٶز تەۋەلسٸزدٸگٸنەن جەنە حالىق دەستٷرٸنەن تەزٸرەك باس تارتۋى كەرەك» دەگەن مەلٸمدەمەسٸ.
«مٷمكٸن ەمەس, مەن ايتار ەدٸم – قازٸر تەۋەلسٸز بولۋ قىلمىس ... بٸز نەگٸزگٸ باعىتتا, ٶركەنيەت دامۋىنىڭ اعىمىندا, جاڭا اقپاراتتار مەن تاپسىرمالاردى سٸڭٸرۋگە بولاتىن ورتادا بولۋىمىز كەرەك», – دەيدٸ دينارا. ەرينە, «ورتالىق» دەپ اقش-تى مەڭزەگەنٸ انىق.
قازاقستان تەۋەلسiزدiگiنiڭ قارسىلاسى, شتاتتاردىڭ ٶزٸنشە سىلقىم جانكٷيەرٸ ەگەۋباەۆانىڭ زىگار مىرزاعا بەرگەن بۇل سۇحباتىجەرلەستەرٸ جاعىمسىز پٸكٸردٸ قارشا بوراتا باستاعاندا YouTube ارناسىنان دەرەۋ الىنىپ تاستالدى. الىپ تاستاعاننان نە پايدا? جەلٸ بەرٸن ۇمىتپايدى.
بالا بولدى ما?
جۋرناليسٸمٸزدٸڭ جۇمىسىنىڭ ساپاسىز بولعانىن ايتپاۋ مٷمكٸن ەمەس. سەنساتسييا جاساۋ – بۇل ٶزٸدۇرىس قولدانۋدى تالاپ ەتەتٸن ٶتە نەزٸك تەحنولوگييا. ەيتپەسە, بۇل ارزان سپەكتال بوپ شىعادى. ەتتەڭ,دينارانىڭ «جٷرەك جۇتقان كٷرەسكەر» دەگەنداڭقىمدى شىعارامىن دەپ جاساعان ەرەكەتتەرٸ بٸرٸنەن سوڭ بٸرٸ تەككە تىراشتانۋ بولادى دا قويادى. سونىمەن بٸرگە ەگەۋباەۆا «شىعىڭقى ەسەكتٸڭ قۇلاعىن» ەلەمەي, ٶزٸنٸڭ جالعان ەڭگٸمەلەرٸنٸڭ استىنا «ٷلكەن ساياساتتى» ەنگٸزۋگە اسىعاتىنى سونشالىق, اشىقتان-اشىق كٶپتٸڭ كٶڭٸلٸن كٶتەرەدٸ. بۇعان كٶز جەتكٸزۋ ٷشٸن ينستاگرامداعى پٸكٸرلەردٸ وقىساڭىز جەتكٸلٸكتٸ.
مىسالى, ونىڭ ۇلىنا جاسالعان اتىشۋلى شابۋىلدى الايىق! ايعاقتارداعى اقىلعا قونىمسىز شاتاسۋعا قاراماستان (مىلتىق ويىنشىق بولدى, ال ەر ادام, بەلگٸلٸ بولعانداي, شابۋىل جاساماي, جاي عانا ٶتٸپ كەتتٸ), دينارا بۇل وقيعانى دەرەۋ ٶزٸنٸڭ «كەسٸبي قىزمەتٸنە» بايلانىستى «ساياسي تەررورلىق اكت» دەپ مەلٸمدەدٸ. شىندىعىندا, سول كەزدە ونىڭ بالاسى وقيعا بولعان جەردە بولدى ما, بولمادى ما? ونى ەشكٸم تٷسٸنگەن جوق.
دينارانىڭ كٶلٸگٸن ٶرتەپ جٸبەرگەنٸ تۋرالى اقپارات تا فەيك سپەكتاكل بوپ كٶرٸندٸ. ساراپشىلار باستاپقىدا ٶرتتٸڭ بولعانىنا كٷمەندانعان. اشىق دەرەككٶزدەردە ەگەۋباەۆانىڭ جانىپ جاتقان كٶلٸگٸنٸڭ فوتوسى مەن ۆيدەوسى جوق,تەك ەسٸكتەرٸ اشىق كروسسوۆەردٸڭ فوتولارى عانا بار.ال ەلگٸ فوتوداعى كٶلٸك ەگەۋباەۆاعا تيەسٸلٸ مە, جوق پا, بۇل دا بەلگٸسٸز.
قازاقستاندىق باق-تىڭ بۇل اقپاراتتىق ارانداتۋشىلىقتى جايباراقات تاراتقانى بەكەر ەمەس. بٸراق بۇل تاقىرىپ بەلسەندٸ تٷردە, بۇيرىق بويىنشا, شەتەلدٸك باسپاسٶزدە ٶڭدەلٸپ, تاراتىلدى. «قازاقستاندىق تەۋەلسٸز جۋرناليستٸڭ كٶلٸگٸ ٶرتەندٸ» دەگەن تاقىرىپتا ەۋروپالىق وداقتىڭ, اقش-تىڭ ٸرٸ باسىلىمدارى, تٸپتٸ, ۋكراينالىق باق كٶشٸرمە مەتٸندەردٸ تاراتتى.
وسى وقيعادان كەيٸن جۋرناليستٸڭ «اسارلاتىپ اقشا جيناپ, كٶلٸك ساتىپ الۋ» تۋرالى مەلٸمدەمەسٸ ٶتە سۇرىقسىز كٶرٸندٸ. «وسىلايشا جاڭا كٶلٸكالاتىن اقشا جيناي الامىن با دەپ ٷمٸتتەندٸم», –دەدٸ دينارا.
ىمىراسىز, كٷرەسكەر ەيەل ٷشٸن بۇل ٶتە وعاش قىلىق. ەڭ كٷلكٸلٸ جاعداي, ەگەۋباەۆا جۋىردا ٶزٸ تٸل تيگٸزگەن, «جولى بولماعان مالشىلاردان» جاڭا كٶلٸك الۋ ٷشٸن قايىرىمدىلىققا اقشا جيناپ بەرۋٸن ٶتٸنگەنٸ.
«تٷرلٸ-تٷستٸ تٶڭكەرٸستەردٸڭ» تالاپتارىنا سەيكەس كەلمەيتٸن, كەسٸبي ەتيكاعا جاتپايتىن مٸنەز-قۇلىعى بار (ٶزدەرٸڭٸز بٸلەتٸندەي, ناعىز كٷرەسكەر اش جەنە كەدەي بولىپ كٶرٸنۋٸ كەرەك) «دينارا ەگەۋباەۆا جوباسىنىڭ» ەرەكەتٸنە شەتەلدٸك دەمەۋشٸلەردٸڭ قالاي قارايتىنى قىزىق. ستسەناريي بويىنشا ونى «بيلٸككە قارسى كٷرەستٸڭ سيمۆولى»دەپ جارييالاۋ كەرەك ەدٸ. دەگەنمەن, وسى ۋاقىتقا دەيٸن امەريكالىق «قۇندىلىقتاردىڭ چەمپيونى»بۇل رٶلدٸ اشىق ورىندامادى.
دەرەككٶز: yvision.kz
