كٸم جامان?
و باستا قازاقتىڭ قابىرعالى جازۋشىسىنىڭ بۇلاي دەگەنە سەنە المادىق. بٸز بٸلەتٸن دٷكەڭ بۇلاي دەمەسە كەرەك ەدٸ. تەۋەلسٸزدٸك جىلدارى «ەلەمگە تارىداي شاشىلعان قازاقتاردى ەلگە شاقىرعان يزرايلدەن كەيٸنگٸ ەل – قازاقستان» دەپ ماقتانعانىمىزدا كٶكٸرەگٸمٸزگە نان پٸسەردەي بولۋشى ەدٸ. ەندٸ كٸم جامان? ورالمان جامان بولىپ قالىپتى. مۇنداي ٷردٸسكە تەز ارادا توسقاۋىل قويۋىمىز كەرەك.
ولار ٶزٸنٸڭ قادٸرٸن بٸلەتٸن, ماماندىعىنا ساي جۇمىس بەرەتٸن امەريكا مەن ەۋروپا ەلدەرٸنە بارعاندى جٶن سانايدى (ەرينە, بۇل ٷشٸن ولاردى كٸنەلاۋعا بولمايدى). يننوۆاتسييالىق ەكونوميكانى قۇر سٶزبەن قۇرعان قازاقستاندى قايتسٸن, ولار. وسى جاعىن ويلاعان جان بار ما?
ەڭ دۇرىسى بٸزگە قولىنان ٸس كەلەتٸن قاراپايىم ورالمانداردى ەلگە تارتقان جٶن. ەلباسىنىڭ ەلگٸ «ەڭبەك قوعامىنا 100 قادام» باعدارلاماسىن ٸسكە اسىرۋعا سولار يكەمدٸ. ال ەلدەگٸ قازاقتاردىڭ پارا الىپ, توي تويلاپ, بي بيلەۋدەن قولى بوساعان جوق.
بٸلەسٸز بە?
ەسٸمٸزگە وسىدان 4-5 جىل بولعان وقيعا تٷسٸپ وتىر. بٸزدٸڭ الماتى وبلىسى, پانفيلوۆ اۋدانىنا قاراستى اۋىلىمىزعا بٸر ورالمان وتباسىن اۋىل ەكٸمٸ كٶشٸرٸپ ەكەلدٸ. ەكٸمنٸڭ ماقساتى ورالمانداردى اۋىلىمىزعا جەرسٸندٸرۋ ەمەس, ٶزٸنٸڭ پايعا العان جەرٸنە جۇمىس ٸستەتٸپ (ەرينە اقىسىن بەرٸپ), شارۋاشىلىعىنداعى جۇمىسىن جٷيەلەۋ بولعان-دى.
ەكٸم جەرٸنٸڭ قاسىنان سىرتتان كەلگەن قانداسىمىزعا شاعىن جەر بەرٸپ, سوعان كٶكٶنٸس ٶسٸرۋٸن جەنە ٶزٸنٸڭ ەگٸن-جايىن قاتار قاراۋدى تاپسىردى. قىتايدان كەلگەن قانداسىمىز وتباسىمەن الا جازداي بەل جازباي ەڭبەك ەتتٸ. ەل قىدىرىپ, ۋاقىتىن بوسقا ٶتكٸزگەن كەزٸن كٶرمەدٸك. تىنىمسىز ەڭبەگٸنٸڭ ارقاسىندا ەكٸمگە دە, ٶزٸنە دە كٶل-كٶسٸر پايدا كەلتٸرگەنٸن بٸزدٸڭ اۋىلدىڭ ەيەلدەرٸ جىر قىلىپ ايتقانى ەسٸمدە.
جاز شىققاندا قىزاناق, قييارىن ەسەك ارباعا سالىپ, اۋىل ٷيدٸ ارالاپ ساتىپ بٸراز پايدا تاپتى. ولاردىڭ بۇل ەرەكەتٸن جەڭەشەلەرٸمٸز سىناپ تا تاستادى. كەيبٸر شايپاۋ مٸنەزدٸ جەڭەشەلەرٸمٸز ادال ەڭبەگٸمەن مال تاپقان قانداستارىمىزدى «پايداكٷنەم», «پىسىق» دەپ سٶگٸپ تاستاعانى ەسٸمدە. بٸراق ورالمانداردى كٷندەگەن سول جەڭشەلەرٸمٸز «كٶكٶنٸسٸ جەركەنتتەگٸ ۇيعىرلاردٸكٸنە قاراعاندا ارزان ەكەن» دەگەندە نە جىلارىمىزدى, نە كٷلەرٸمٸزدٸ بٸلمەگەن ەدٸك.
– كٷن سۋتىپ, قىس بولسا تاياپ قالدى. ورالمانداردىڭ باسىندا باسپانا جوق. جاز بويى كٶك-شٶپ ساتقانشا, باستارىنا باسپانا تۇرعىزىپ المادى ما ەكەن. شيتتەي بالالارى قينالاتىن بولدى-اۋ, – دەپ ۋايىمداعاندا بۇ قازاقتى تٷسٸنە الماي-اق قويدىم دەپ اقىلمان اعالارىمىزدىڭ سالى سۋعا كەتەتٸن كەزدەرٸن ازداپ بولسا دا تٷسٸنگەندەي بولدىم (ەندٸ داراباز جازۋشىمىز دۋلات يسابەكوۆتىڭ ەڭگٸمەسٸن اقىلعا جەڭدٸرە الماي وتىرعان جايىم بار).
بٸراق بٸز ويلاعانداي ورالماندار قىستا قينالعان جوق. ولار سول ەكٸمنٸڭ جەرٸنٸڭ باسىنان بٸر اپتانىڭ ٸشٸندە جەركەپە قازىپ, سونى قىستاپ شىققانى ەسٸمدە. كەيٸننەن ەكٸممەن كەلٸسپەي سول ورالماندار اۋىلىمىزدان كٶشٸپ كەتتٸ. مٸنە, ورالماندار قالاي ەڭبەكتەنەدٸ. سوندىقتان سىرتتان قانداي (ماماندىعىنا قاراپ جٸكتەمەي-اق قويالىق) قانداسىمىز كەلسە دە ونى ٶزەككە تەپپەي, قۇشاق جايىپ قارسى الۋىمىز كەرەك.
ەكٸم-قارالارعا ۇنامايدى...
يە, بٶتەن ەلدە, بٶتەن جەردە ٶمٸرٸن ٶتكٸزگەن ادامنىڭ ٶمٸرلٸك پايىم-تٷسٸنٸگٸ ٶزگەشە بولادى. بٸز بٸلەتٸن ورالماندار ٶزٸ تۇرعان ەلٸندەگٸ قاندايدا بٸر جاقسى تەجٸريبەنٸڭ قازاقستاندا يگٸلٸگٸن كٶرگٸسٸ كەلەدٸ. بٸزدەگٸ قيسىق دٷنيەنٸ تٷزەتكٸسٸ كەلەدٸ. ال ەكٸم-قارالارعا بۇل ۇنامايتىنى انىق. سودان كەيٸن «ورالمان انداي, ورالمان مىنداي» دەگەن ەڭگٸمە پايدا بولادى.
بٸزدٸڭشە, بٸزدەر عۇمىر بويى كاپيتاليستٸك قوعامدا ٶمٸر سٷرٸپ, سول جاقتىڭ ٶمٸر سىنىنان ەبدەن سىنالىپ, جەتٸلگەن دٷنيەلەردٸ ورالماندار ارقىلى قازاق قوعامىنا سٸڭٸرۋٸمٸز كەرەك. بٸز ورالمانداردان ٷيرەنۋگە ارلانباۋىمىز كەرەك. جابايى نارىققا ەندٸ عانا بويىمىز ٷيرەنە باستاعان بٸزدٸڭ ەلدٸڭ «كەڭەسشٸل» تۇرعىندارى كاپيتاليستٸك قوعامنىڭ قىرى مەن سىرىنا ەبدەن قانىققان قانداستارىمىزدان كٶپ نەرسەنٸ ٷيرەنۋٸ قاجەت.
قىتاي, يران, تٷركييا جەنە ەۋروپا ەلدەرٸنەن كەلگەن ورالمانداردىڭ ٸس-تەجٸريبەسٸن باسشىلىققا الىپ, ەلدەگٸ رەفورمالاردى جٷزەگە اسىرۋىمىز كەرەك ەدٸ. ٶكٸنٸشكە وراي, بٸز مۇنىڭ بٸرٸن دە ٸستەگەن جوقپىز. بۇل بٸزدٸڭ ٷلكەن قاتەمٸز دەپ ەسەپتەيمٸز. بٸزدەر ەلٸ دە بولسا مىقتى ورالمانداردىڭ ٸس-تەجٸريبەسٸن ديپلوماتييا, كەدەن, كٶشٸ-قون سالاسىندا پايدالانۋىمىزعا بولادى. ەلٸ دە ۋاقىت بار (مٷمكٸن دۋلات اعامىز وسى مەسەلەنٸ مەڭزەگەن شىعار).
...اۋىت مۇحيبەكتٸ عانا بٸلەمٸز
ٶتكەن جىلى «نۇر وتانعا» قىزمەتكە تۇرىپ, ورالمانداردىڭ مەسەلەسٸن كٶتەرٸپ جٷرگەن اۋىت مۇحيبەكتٸ عانا بٸلەمٸز. الدىمەن سولاردى جۇمىسپەن قامتىپ الايىقشى. ورالماندار تانىسى مەن ورىس تٸلٸن جەتٸك بٸلمەگەن سوڭ, جوعارى لاۋازىمدى قىزمەتكە ۇمتىلمايدى. قازٸر شەتتەن كەلگەن قانداستارىمىز ساۋدادا, ورتا بيزنەس, اۋىل شارۋاشىلىعىندا جەنە ەدەبيەت پەن مەدەنيەت سالاسىندا تابىستى ەڭبەك ەتۋدە.
كوممۋنيستەردٸڭ قاي جەرٸ ارتىق?
نۇرلان جۇماحان
