دسۇ جەنە ەۋرازييالىق وداق قالاي تٸل تابىسادى?
كەزدەسۋ شىمىلدىعىن تٷرگەن ساياساتتانۋشى ەدۋارد پولەتاەۆتىڭ پٸكٸرٸنشە قازاقستاننىڭ دسۇ-عا كٸرۋٸن قولداپ وتىرعاندار كٶپ. ال ەكٸنشٸ جاعىنان الاڭداۋشىلىق بار. «رەسەي ٷكٸمەت باسشىسى مەدۆەدوۆ قازاقستاننىڭ دسۇ-عا ەنۋٸنٸڭ تەۋەكەلٸ بولاتىنىن ايتقان ەدٸ. بۇل تۋرالى بەلارۋس پرەزيدەنتٸ الەكساندر لۋكاشەنكو دا ايتقان بولاتىن. ونىڭ الاڭداۋى تٷسٸنٸكتٸ, سەبەبٸ بەلارۋس ەۋرازييالىق وداقتاعى دسۇ-عا ٶتپەگەن جالعىز ەل. جالپى قازاقستاننىڭ دسۇ-عا ٶتۋٸ ەكونوميكالىق جاعدايدىڭ تۇراقسىز كەزٸندە ورىن الدى. شيكٸزاتقا دەگەن باعا تٶمەندەۋدە, ۇلتتىق ۆاليۋتا قۇنسىزداندى, ونىڭ ٷستٸنە بۇل داعدارىس 2007-2009 جىلعى داعدارىسقا قاراعاندا اۋىر بولادى دەپ كٷتٸلۋدە.
ەڭ باستى تٷيتكٸل, دسۇ-عا ەنگەننەن كەيٸن ەۋرازييالىق وداق 3500 تاۋارعا قاتىستى زاڭناماسىن ٶزگەرتۋٸنە تۋرا كەلەدٸ. اتاپ ايتقاندا ونىڭ ٸشٸندە ازىق-تٷلٸك جەنە دەرٸ-دەرمەك ٶنٸمدەرٸ بار» دەدٸ پولەتاەۆ ٶز سٶزٸندە.
ٶز كەزەگٸندە جۋرناليست ۆلاديسلاۆ يۋريتسىن: باستىسى, اتالعان ۇيىمعا كٸرۋ ارقىلى بٸز ەلەمدٸك ەركٸن نارىققا شىعامىز جەنە ناقتى بەسەكەلەستٸكتٸڭ قانداي بولارىن سەزٸنەتٸن بولامىز. بۇل تاراپتا مەن دسۇ-نىڭ قاراپايىم ادامدارعا قانداي پايدا ەكەلەرٸن ايتا كەتەيٸن. ايتالىق, قاراپايىم ادام قاراپايىم دەڭگەيدە ويلاۋى مٷمكٸن. ول: «دسۇ-عا ەنسەن ەلٸمٸزگە ارزان تەمٸر تۇلپارلار اعىلادى» دەپ ويلايدى. بٸراق, بٸزدٸڭ ەل ٶز كەزەگٸندە مۇنىڭ بەرٸنە كەدەرگٸ قويىپ, تٷرلٸ قۇجاتتارمەن شەكتەپ تاستاماي ما? مەسەلە وسىدا» دەگەن پٸكٸر بٸلدٸردٸ.
ال «كيپر» ساراپتامالىق توبىنىڭ جەتەكشٸسٸ ەرلان سمايلوۆتىڭ ايتۋىنشا قازاقستاننىڭ دسۇ-عا ٶتۋٸ تۋرالى ىنتاسىنىڭ ٶزٸ قازٸرگٸ جاھاندىق ترەندكە ٸلەسۋدٸڭ كٶرٸنٸسٸ.
– شىنى كەرەك, ەۋرازييالىق وداق قۇرىلعان تۇستا كٶپتەگەن ۋەدەلەر بەرٸلگەن بولاتىن. بٸراق, ٸس جٷزٸندە, ياعني دەرەكتەر بويىنشا كٶپ دٷنيە ەلٸ دە بولسا كٶڭٸل كٶنشٸتپەي وتىرعانىن بٸز كٶرٸپ وتىرمىز. بٸز قازٸرگٸ كٷنٸ دسۇ دەپ داۋرىعىپ جٷرگەندە ەرتەڭ ول دا «ماقتاعان قىس تويدا وسىرادىنىڭ» كەرٸن كەسٸپ جٷرسە قايتپەكپٸز. يە, قاراپايىم حالىق ارزان تاۋار اعىلادى دەپ ويلايدى. بٸراق, ولارعا قويىلار تالاپ قانداي بولماق? ايتالىق, دەرٸلەردٸڭ ساپاسىن كٸم تەكسەرەدٸ? تاريفتەردٸڭ قۇنى قالاي بولادى? – دەدٸ ول ٶز سٶزٸندە.
«قازاقستان ساراپشىسى» ٸسكەر باسىلىمىنىڭ باس رەداكتورىنىڭ ورىنباسارى سەرگەي دومنين:
– مەن دسۇ-عا كٸرۋٸمٸزدٸڭ تەك جاقسى جاقتارىن كٶرەمٸن. نەگە دەسەڭٸزدەر, تەرتٸپ پايدا بولادى, ساپالى ينستيتۋتتار مەن مەحانيزمدەر قۇرىلادى.
بۇل ٶز كەزەگٸندە ەلٸمٸزدەگٸ ساۋدا ساتتىق, الىس بەرٸستٸڭ, بارىس كەلٸستٸڭ جاقسارۋىنا وڭ ىقپال ەتەدٸ. ويىن ەدٸل تٷردە جٷرەدٸ جەنە ونىڭ ەدٸل جٷرۋٸ ٶتە قاتال باقىلانادى. ايتالىق, ساۋدا داۋى تۋىنداپ قالعان جاعدايدا ەربٸر مەملەكەت اتالعان ۇيىمنىڭ اياسىنداعى – DisputeSettlementBody (DSB) اتتى ورگانعا حابارلاسا الادى. ال بۇل ورگان مەنٸڭ بٸلۋٸمٸزشە ساۋدا داۋلارىن ەڭ ەدٸل, ياعني وبەكتيۆتٸ تٷردە شەشەتٸن قۇرىلىم. مەنٸڭشە مۇنداي قۇرىلىم ەۋرازييالىق ەكونوميكالىق وداققا دا ارتىق ەتپەس ەدٸ, – دەدٸ.
«بالاما» ٶزەكتٸ زەرتتەۋلەر ورتالىعىنىڭ ديرەكتورى, ساياسي عىلىمدار كانديداتى اندرەي چەبوتارەۆ ٶز كەزەگٸندە بىلاي دەدٸ:
– دسۇ-نىڭ قازاقستانعا ەسەرٸ تۋرالى ايتار بولسام, ونىڭ كەمشٸلٸكتەرٸ قانداي بولارى ەۋەل باستا-اق ايتىلعان ەدٸ. بۇل بٸرٸنشٸ كەزەكتە ەلٸمٸزدٸڭ اۋىل شارۋاشىلىعىنا اۋىر سوعادى. بٸراق, بۇل تاراپتا كەمشٸلٸك بٸزدٸڭ ٶزٸمٸزدەن. سەبەبٸ, وسى كٷنگە دەيٸن وتاندىق اۋىل شارۋاشىلىق سالاسىن تيٸستٸ دەڭگەيگە شىعارا المادىق.
ال باسىمدىقتارى تۋرالى ايتار بولسام قازاقستاندىق نارىققا تٶمەن پايىزبەن نەسيە بەرەتٸن, بىلايشا ايتقاندا حالىققا قولجەتٸمدٸ بانكتەر كەلەدٸ. بەلكٸم, بٸزدٸڭ مەملەكەت بۇعان بٸردەن كەلٸسپەۋٸ مٷمكٸن, سەبەبٸ بٸزدٸڭ ەلٸمٸزدە بانكتٸك لوببي ٶتە كٷشتٸ. الايدا قالاي بولعان كٷندە بٸز كٷندەردٸڭ-كٷنٸ دسۇ-نىڭ تالاپتارىن قابىلداۋىمىز كەرەك. بۇل العا جٷرۋدٸڭ جالعىز جول.
وتىرىستى تٷيٸندەگەن ەسكەري-ستراتەگييالىق زەرتتەۋلەر ورتالىعىنىڭ باس عىلىمي قىزمەتكەرٸ اندرەي حان:
– دٷنيەجٷزٸلٸك ساۋدا ۇيىمى ٶز كەزەگٸندە بٸزگە بٸرشاما ۋاقىت بەرٸپ وتىرعانى جاسىرىن ەمەس. ايتالىق, رەسەي بەرٸلگەن ۋاقىت 2017 جىلعا دەيٸن. ال قازاقستانعا باقانداي 2019 جىلعا دەيٸن ۋاقىت بەرٸلدٸ. مەنٸڭشە, از ەمەس. وسى ۋاقىت ٸشٸندە دسۇ بٸزگە ۇيىمنىڭ جۇمىس باعىتىمەن سەيكەسپەيتٸن كٶپتەگەن قاعاز-قۇجاتتارىمىزدى ٶز مٷددەمٸزدٸ دە ەسكەرەتٸندەي جەنە ۇيىمنىڭ اتىنا نۇقسان كەلتٸرمەيتٸندەي رەتتەۋ الۋعا مٷمكٸندٸك بەرٸپ وتىر.
مەنٸ بۇل مەسەلە دە الاڭداتپايدى. بٸز دسۇ اياسىندا ولارعا ٷلكەن نارىققا جول اشامىز. بٸلەتٸن شىعارسىزدار, بٸزدٸڭ قارجىلىق نارىق بەسەكەگە بەيٸم ەمەس, ٶتە ەلسٸز. ەگەر بٸز جوعارىدا, چەبوتارەۆ مىرزا ايتىپ كەتكەندەي دسۇ قاراپايىم حالىققا پايدالى بولادى دەسەك, بٸر جاعىنان ٶزٸمٸزدٸڭ وتاندىق قىزمەت كٶرسەتۋ نارىعىن «ٶلتٸرٸپ» الۋىمىز ەبدەن مٷمكٸن, – دەگەن پٸكٸر بٸلدٸردٸ.
